Среда, 13 Декабрь 2017 05:56

Тәуелсіз елдің тарихи белесі

Тілдерді оқыту орталығына – 20 жыл

«Тіл. Тәуелсіздік. Тағылым». Осындай тақырыпта Шымкент қалалық тілдерді оқыту орталығының 20 жылдық мерейтойына орай ғылыми-практикалық конференция өтті.

 DSC9203

Оған облыс әкімінің орынбасары Ұласбек Сәдібеков, қала әкімінің орынбасары Қайрат Нұртай, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор Ерден Қажыбек, Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамыту республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры, филология ғылымдарының кандидаты Ербол Тілешов, белгілі ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Мекемтас Мырзахметұлы және зиялы қауым өкілдері мен тіл жанашырлары қатысты. 

 DSC9257

Конференцияны Ұ. Сәдібекоа ашып, аймақ басшысы Ж. Түймебаевтың арнайы құттықтауын оқып берді. Іс-шара барысында орталықтың 20 жылдығына арналған бейнефильм көрсетіліп, арнайы көрме қойылды. Сонымен қатар, сала мамандары латын қарпіне көшу жайында баяндамалар оқыды.

– Шымкент қалалық тілдерді оқыту орталығы ашылғалы бері 20 мыңнан аса тұрғын тілдерді оқып үйренген. Оның 82%-дан астамы мемлекеттік тілді, 10%-ы ағылшын тілін үйренген.

 DSC9229

Білім алушылардың сапалық құрамы бойынша 30% мемлекеттік қызметшілер болса, 52% бюджеттік сала мамандары. Ал жыл басынан бері орталықта 1 546 азамат тілдерді дамыту курсын аяқтаған, – деді қала әкімінің орынбасары Қайрат Нұртай.

Сонымен қатар, орталықта тілдерді қолдану мен дамытуға арналған мемлекеттік бағдарламаның міндеттерін, оқу процесін іске асыратын 14 оқытушы, 1 әдіскер еңбек етеді.

 DSC9327

– Біз кирилицада қалатын болсақ, орыс әліпбиінің филиалы секілді болып қаламыз. Қазақ тілі – бай тіл. Сондықтан, өзіміздің жеке әліпбиіміз болуы керек. Тәуелсіз ел ұлттық рәміздерін, тұңғыш астанасын бекітетіні секілді, өзінің әліпбиін де бекітеді. Жаңа қаріпке көшу арқылы ел ішіндегі және өзге мемлекеттерде жүрген қандастарымыздың арасындағы ақпараттық қарым қатынас артады, – деді Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамыту республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры, филология ғылымдарының кандидаты Ербол Тілешов.

Шара соңы пікір алмасуға ұласып, тіл жанашырларына алғыс хаттар табысталды.

Опубликовано в Мәдениет

Шымкент қалалық әкімдігі Тіл басқармасының жанынан «Мемлекеттік тілді міндетті және ақысыз оқыту орталығының» ашылғанына биыл 20 жыл толып отыр. Әрине, бұл айтуға оңай болғанымен, тыңнан түрен салып, елімізде бірінші болып, мемлекеттік тілді ақысыз оқытатын Орталық ашудың тым күрделі әрі аса қиын болғанын біреу білсе, енді біреу білмейді.

1111


Қазақта «Өткенді еске алған өскендіктің белгісі, ал өткенді ұмыту өшкендіктің белгісі» деген сөз бар. Ендеше, бұдан 20 жыл бұрынғы тіл Орталығын құрудың тарихына қысқаша тоқталып кеткенім жөн болар. Шымкентте 1989 жылғы халық санағы бойынша, қаладағы қазақтардың үлесі 29% ғана болған. 90-жылдардың басында еліміздегідей, қаладағы қазақ тілінің ахуалы алаңдаушылық туғызып отырған проблема болғандығын көпшілік білер. Әлбетте, Шымкентте қазақ тілін ақысыз оқыту Орталығы бірден және оп-оңай құрыла салған жоқ. Алдымен, Шымкентте қазақ тілін ақысыз оқыту Орталығын құрудың қажеттілігіне тоқталсам, 90-жылдардың басында қала түгілі, аудандар мен ауылдар да барлық құжаттар орыс тілінде жүргізілетін. Оған өз басым талай куә болғам. Тіпті, 100% қазақ ұлтының өкілдері тұратын ауылда да бұйрықтар орысша шығарылатын. Соған байланысты, 1990 жылы «Қазақ тілі» қоғамының бастауыш ұйымдары қазағы көп шоғырланған аудандарда да құрылғаны белгілі. 

Сол жылдары ұл-қыздарымызды ана тілінде оқытуға қазақша балабақша мен мектеп жеткіліксіз еді. Оған дәлел ретінде, 1990 жылы Шымкентте 3-ақ таза қазақ мектебі мен 2 қазақ балабақшасы болғанын айтсақ та жеткілікті. Институттар мен техникумдарда студенттер негізінен орыс тілінде оқитын. 

Мен 1993 жылы Шымкент қалалық Тіл басқармасының бастығы болып тағайындалған соң, басқарманың бас маманы Ү.Қарасаев екеуіміз, қала әкімінің 1994 жылғы 31 мамырдағы № 513 қаулысымен «Тіл және халықтық педагогика мәселелерімен шұғылданатын әдістемелік орталық» аштық. Осы Орталық негізінде қалалық Тіл басқармасының жанынан «Қазақ тілін оқыту Орталығын құру туралы» қала әкімі А.Ормановқа ұсыныс хат жаздық. 

А.Орманов азаматтық танытып, сол кезеңдегі қиындықтарға қарамастан, басынан талай зобалаңды өткізген қазақ тілі өзінің өрлеу дәуіріне бет алғанын байқап және ана тіліміздің болашағын ойлап, 1997 жылдың 31 қаңтарында Шымкент қалалық әкімшілігі Тіл басқармасының жанынан «Мемлекеттік тілді міндетті және ақысыз оқыту орталығы» ашу туралы тарихи шешімге қол қойған еді! Осы тарихи шешімнің негізінде, бұдан 20 жыл бұрын Шымкентте мемлекеттік тілді мәртебесіне жеткізудің нақты қадамы жасалып, республикадағы тұңғыш Орталық өз жұмысын бастаған болатын. 

Оңтүстіктен бастау алған осы жағымды жаңалық сол замандағы тілсүйер қауымды бір желпіндіріп, қуандырғаны анық. Бұл игі бастама 1998 жылы Астана қаласында және республикамыздың басқа қалалары мен облыстарында қолдау тауып, төрт-бес жылда бүкіл Қазақ-станға таралды. Осынау тарихи жеңісіміз шын мәнінде «Оңтүстік – ұлтымыздың ұйтқысы» екендігін тағы бір дәлелдеді. 

Содан бергі уақытта «Тілдерді оқыту орталығының» атауы бірнеше рет өзгеріп, басшылары да ауысты. Өткен 20 жыл ішінде, бұл Орталықта бірнеше мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер мен бюджеттік мекемелердің мамандары және қаланың қарапайым азаматтары қазақ тілін оқып-үйренді. Ал кейінгі 10-15 жылдан бері азаматтар орыс және ағылшын тілдерін оқып-үйренуде. 

Бұдан үш жыл бұрын Мемлекет басшысының халыққа арнаған Жолдауында айтылған «Біздің міндетіміз − 2017 жылға қарай мемлекеттік тілді білетін қазақстандықтардың санын 80 пайызға дейін жеткізу» деген міндеті, Оңтүстік Қазақстанда 10 пайызға артығымен орындалуына Орталықтың қосқан үлесі зор.

 

Қабыл ДҮЙСЕНБИ,
«Тіл жанашыры» құрмет белгісінің иегері

Опубликовано в Білім

Мархабат БАЙҒҰТ, 
жазушы, халықаралық «Алаш»  сыйлығының иегері:


21728267 1708370049173000 6322631945274553619 n

– Жалпы, мен бұған дейін де алғашқы нұсқаға байланысты өз пікірімді білдіргенмін. Негізінен, әріптердің азая түскенін қалап едім. Енді ғалымдар, тіл жанашырлары ұсынған бұл нұсқаға да қарсылығым жоқ. Үйреніп кету қиын болмас деп ойлаймын. Өйткені, мұндай әліпби бірқатар әлем елдерінде қолданылып жүр. 

Елбасы жұмыс тобымен кездесуде ешбір ел өзінің жаңа әліпбиін бүкіл халық болып талқыламағанын атап өтті. Латынға көшу мәселесіне қатысты Президент Әкімшілігіне 300-ден аса ұсыныс түскенін білдік. Бұл соңғы нұсқа да көптеген ұсыныстар мен талқылаулардан кейін көпшілікке ұсынылып отыр. «Келісіп пішкен тон келте болмас». Дегенмен, жаңа әліпбиге ауысу үрдісі кезінде ақпараттық-түсіндіру жұмыстары жүйелі түрде жүргізілсе деймін.

Опубликовано в Білім

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік тілді латын қарпіне көшіру жөніндегі жобаны іске асыру үшін құрылған жұмыс тобының мүшелерімен кездесті. Бұл туралы Ақорданың баспасөз қызметі хабарлады.

Жиында Мемлекет басшысына қоғамдық талқылаулар барысында келіп түскен ұсыныстарды ескере отырып әзірленген қазақ тілінің латын қарпіне негізделген бірыңғай стандартының жобасы ұсынылды.

Қазақстан Президенті мемлекеттік тілді реформалау рухани жаңғыру бағдарламасы аясындағы маңызды мәселелердің бірі екенін атап өтті.

– Бұл күндері қазақ тілінің жаңа әліпбиіне байланысты мәселе қоғамда қызу талқылануда. Оған көптеген адам қатысты. Латын қарпіне көшу туралы идея біз тәуелсіздік алған кезден туындаған болатын. Қазақ жазуының латын қарпіне көшуі әрдайым менің айрықша бақылауымда болды, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Осы ретте, Елбасы латын қарпіне көшу үдерісінің тарихи мәні бар екеніне тоқталып, бұл мәселені бірлесе шешу қажеттігін айтты.

– Әлемде ешбір ел өзінің жаңа әліпбиін бүкіл халық болып осылайша талқылаған емес. Біз үшін әрбір адамның пікірін білу маңызды. Латын қарпіне көшуге байланысты Президент Әкімшілігіне 300-ден астам өтініш келіп түсті. Жастардың бұл үдерісті қолдағаны қуантады, – деді Мемлекет басшысы.

4564

Нұрсұлтан Назарбаев қазақ тілінің жаңа әліпбиінің жобасын талқылауға жетекші қоғамдық бірлестіктердің, ғылыми орта мен жұртшылықтың белсенді түрде атсалысқанына назар аударды. Кездесу барысында Қазақстан Президентіне атқарылған жұмыстардың нәтижелері жөнінде А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры Е.Қажыбек және Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры Е.Тілешов баяндады.

Елбасы жиынға қатысушылардың есебі мен пікірлерін тыңдап, айрықша мән беруді қажет ететін жекелеген мәселелерге тоқталды.

– Жалпы, атқарылып жатқан жұмыстардың негізгі бағыттарын қолдаймын. Жобаны іске асыру барысында әлемдік тәжірибе ескерілді. Бұл өте маңызды. Сонымен бірге, қазақ әліпбиін латын қарпіне көшіру үдерісіне қатысты ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жалғастыру қажет, – деді Мемлекет басшысы.

Қазақстан Президенті бұл реформа басқа тілдердің дамуына нұқсан келтірмей, азаматтардың құқықтарын бұзбауға тиіс екеніне ерекше тоқталды.

– Қазақ тілінің латын қарпіне көшуі орыс тілді азаматтардың құқықтарын, орыс тілі мен басқа да тілдердің мүмкіндіктерін шектемейді. Орыс тілінің кирилл қарпінде қолданылуы өзгеріссіз қалады. Ол бұрынғыдай қызмет атқара беретін болады. Жаңа әліпбиге көшу қазақ тілін меңгеруді жеңілдетеді, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Елбасы латын қарпіне көшу күрделі үдеріс екенін, сондай-ақ оның мақсаты тілімізді дамыту және оны әлемдік ақпараттық кеңістікке шығару үшін жағдай жасау болып табылатынын атап өтті.

Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы жаңа әліпбиді білім беру жүйесіне енгізу үшін мұғалімдер мен әдістемелік базаны дайындау қажеттігін айтып, Үкіметке оны кезең-кезеңімен енгізу жөніндегі жоспар әзірлеуді тапсырды.

Соңында Нұрсұлтан Назарбаев қазақ әліпбиін реформалауға қолдау білдіріп, оны іске асыруға белсенді атсалысқан барша қазақстандықтарға, ғалымдар мен тілтанушыларға алғыс айтты.

 

Гүлнар КҮМІСБЕКҚЫЗЫ,
М. Әуезов атындағы ОҚМУ-дың ағылшын тіл білімі кафедрасының меңгерушісі:

«Болашақтың бағдары»

5647– Тіл маманы ретінде бұл бастаманы қолдаймын. Аса қобалжитындай ештеңесі жоқ. Өйткені қазақтың тарихында бұрын да болған өзгерістер. Төте жазуды сол кездегі қазақ қоғамы игерді, бүгінгілер де игере алады.
Еуропа тілдерінің маманы ретінде байқайтыным, көпшілігі тіл үйрену барысында осы әріптік айырмашылықтарға кідіреді. Бүкіл Еуропа мен бауырлас елдер латын әліпбиін қолданады. Сондайда, тілі ұқсас болса да кейінгі кездері олардың латын әрпіне үйрене алмай шет тілі секілді қабылдайтынымыз бар. Міне, латын әліпбиіне көшіп, оны тезірек игерсек, қалыс қалған тұстарымызда ілгерілеушілік болар еді.

Опубликовано в Білім

latyn-73-2

Алмас СЫЗДЫҚБЕКОВ, жас кәсіпкер:

– Латын әліпбиіне көшу –  кәсіпкерлер үшін де өте тиімді болмақ. Қазіргі таңда еліміздің Еуропа елдерімен алыс-берістігі дамып келеді Сол себепті бұл өзгерістердің болашақта бизнес үшін қосар үлесі мол.

Қазір өзім туризм саласында кәсіп бастадым. Мақсатым – елдің туристік әлеуетін жақсарту. Бұл орайда шетелдіктерді елге шақыруға көңіл бөлуіміз керек. Жалпы, жер жүзінің басым бөлігі латын әріптерін оқи алатыны мәлім. Бұл әліпбиге көшер болсақ, шетелдің азаматтарына аз да болса қазақ тілін оқып үйрену оңайға түсер еді.

Латын әліпбиі білім-ғылымға жол ашады. Ендігі кезекте замандастарымның шет тілін үйренуге, бір кәсіпті дөңгелетуге ұмтылысы артады деп сенемін.

Опубликовано в Қоғам

tamabaev

Марат ТАМАБАЕВ,  қалалық мәслихаттың  депутаты:

– Латын әліпбиіне көшудің тиімділігі өте жоғары. Бүгінде 30 жастан жоғары қарай шет тілін, оның ішінде ағылшын тілін меңгерген азаматтарымыз тым аз. Ал ағылшын тілі әлемнің дамыған елдерінің бәрінде қолданылады. Сондай-ақ, күнделікті қолданысқа енген жаңа технология, тұрмыстық техника, гаджет атаулының бәрінде ағылшын терминологиясы қолданылады. Әсіресе, медицина саласы толығымен латын әліпбиінде жазылады әрі біз ол сөздерді қолданып та жүрміз.

Егер латын әліпбиіне көшсек, біздің көзіміз жаңа әріпке бейімделіп, ағылшынша оқуға көзіміз үйренеді. Кей терминдерді оңай түсініп, жаттап алуға да мүмкіндік мол.
Бүгінде ғаламтордан тек қазақ және орыс тілінде ақпарат оқысақ, ағылшынша үйрену арқылы біз жаңа бағытқа бет бұрамыз. Тікелей Еуропа жаңалықтарын оқып, ғылымын үйренеміз.

Опубликовано в Қоғам

Әлия БИБОЛОВА,
«Қоғамдық сананы жаңғырту» облыстық жобалық кеңсенің бас менеджері:

alia-73

– Жаңа жобаға қатысты пікірімізді ортаға салып, толықтырар тұстарын нақтылауға уақыт бар. Осыған орай, енгізгелі тұрған латын қарпі қазақ тілінің үндестігіне сай, әуезділігін сақтаған және тілдік заңдылықтарға сүйене жасалғаны жөн. Сонымен қатар, 2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге байланысты, уақыт ұттырмай, қазірден бастап, сапалы да, қарқынды жұмыстарды жүргізуіміз қажет. Латын әліпбиі қазақ жазуына ыңғайлы, түсінікті болу жолдарын қарастырып, ғалымдардың көмегімен қазақ әліпбиінің жаңа графикасын жасау жас буын, жұртшылық үшін өте тиімді болмақ. Мұндай ауқымды жұмысты бастау үшін қажетті дайындық жұмыстарына кірісіп, жаңа жаһандық үрдістерге, заман ағымына саналы түрде бейім болғанымыз дұрыс.

Опубликовано в Қоғам

Болатбек  ТІЛЕУБЕРДИЕВ,  ОҚМУ филология  факультетінің деканы:

bolatbek-73

– Біз латынға өткенде оның түп негізгі таңбаларын алудан гөрі өзіміздің қазаққа икемдеп алып жасауымыз керек. Мысалы, Ахмет Байтұрсыновтың кезінде 10 ғасырға жуық араб алфавиті қызмет жасағанның өзінде қазақ халқына түсінікті болу үшін төте жазуды ойлап тапты әрі өзіміздің ұлттық ерекшеліктерімізге тән пайдаланды. Осы мәселені ескеріп, жастарға да үлкен кісілірге де жазуда, оқуда тиімді болуын назарға алмаса, қиындық тудырады.

Опубликовано в Қоғам

Мархабат БАЙҒҰТ, жазушы-журналист:

latyn-73-1

– Біздің әліпбиіміз кирилицаға көшкен кезде де тілімізге үлкен зиян келді. Мысалы, үндестік заңы, айтылу, жазылу, сөйлеу тілдері және көп нәрсе бұзылып кетті. Оны біз қазір ұмытып та кеттік. Тіпті етіміз үйреніп, өзіміздің әріпке айналды.  Әкеміз-шешеміз боп кетті десек болады. Қимай тұрғанымыз сондықтан. Латын әліпбиіне көшкенде кирилицаға көшкен кездегі кемшіліктердің бәрін түзетуіміз керек. Бұл – болашақтың таңдауы. Жаңа әліпбиге көшу барысы оңай болмайды. Сондықтан кез келген қиындыққа төтеп беріп, халықты әсіресе зиялы қауым өкілдерін бұл бастамаға қолдау білдіруге шақырамын.

Опубликовано в Қоғам

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасында латын әліпбиіне көшу жұмыстарын бастау жөнінде тапсырма берген болатын.

21731212 1708371692506169 3336696877688711927 n

Апта басында еліміздің тіл саласының мамандары әліпбидің 25 таңбадан тұратын жаңа нұсқасын көрсетті. Жаңа жоба ұсынылған сәттен-ақ қоғамда қызу талқыға түсті. 

Әсіресе, әлеуметтік желіде қазақстандықтар белсенді түрде бұл мәселеге өз ойларын айтып жатыр. Сондай-ақ, дәл қазіргі уақытта еліміздің түкпір-түкпірінде қоғам қайраткерлері, зиялы қауым өкілдері, лингвист-ғалымдар, тіл мамандары, түрколог-ғалымдар талқыға салып, өз пікірлерін білдіруде.

Шымкент қаласында да оңтүстіктің зиялылары латын әліпбиінің нұсқасын талқылады. «Мемлекеттік тілдің латын графикасындағы әліпбиінің бірыңғай стандарттарын енгізу мәселелері» деген тақырыппен өткен басқосуға оңтүстікқазақстандық қоғам қайраткерлер қатысып, ойларын ортаға салды. Латын әліпбиін қолдайтындардың бірі – филология ғылымдарының докторы, профессор Мекемтас Мырзахметұлы қазақтың төл дыбыстарының қосақталып жазылуына көңілі толмайтынын жеткізді. «Халыққа жақын әрі сөйлеуге ыңғайлы әріптерді таңдап алуымыз керек», – деген ойын білдірді. 

21731212 1708371692506169 3336696877688711927 n

М.Әуезов атындағы ОҚМУ филология факультетінің деканы Болатбек Тілеубердиев облыстағы ономастикалық атаулардың сабақтастығы жөнінде баяндама жасаса, аталған оқу ордасының доценті Сәрсебай Кәрібаев «Латын әліпбиіне көшу қажеттілігі» жайындағы зерттеуін ұсынды. 

Маңызды мәселелер талқыланып, ұтымды пікірлер айтылған басқосуды облыс әкімі Жансейіт Түймебаев қорытындылады. Ол латын әліпбиінің маңыздылығына айрықша тоқталып, жұртшылықта жаңа әліпбиге көшудің дайындық жұмыстарына жұдырықтай жұмылып, белсенді қатысуға шақырды.

– Латын графикасына көшпейміз, қайта ораламыз. Біздің бұдан бұрынғы тарихымызда болған жағдай. Сондықтан бұл жағдайға жатырқай қарауды қою керек. Есесіне, тілдік заңдылықтарды сақтай отырып, мемлекеттік тілдің маңызына мән берейік. Мемлекет басшысы латын графикасына көшуге қатысты ақыл-кеңесті баршамыздың игілігімізге беріп отыр, – деді облыс әкімі. 

Айта кетейік, ұсынылған жаңа әліпби әзірге жоба ғана. Мұны ҚР Мәдениет және спорт министірі Арыстан Мұхамеди-ұлы да атап өтті. Министр өз сөзінде «қоғамның талқысына ұсынылған жоба түбегейлі нұсқа емес екенін» назарға салды. «Оны қазір бекітіп жатқанымыз жоқ. Әрине, 18 млн адамның 18 млн пікірі бар. Сондықтан жан-жақты, тыңғылықты талқыланады», – деді министр А. Мұхамедиұлы.

Ресми деректерге сүйенсек, латын әліпбиін әлем халқының жартысы қолданады. Сондықтан алдағы уақытта қазақ тіліндегі өзекті мәселені қабылдауда ұлт зиялыларының барлық сын-ескертпелері, пікірлері мен нақты ұсыныстары сараланатын болады.

Опубликовано в Қоғам
Страница 1 из 2