1-134

Төтенше жағдай аяқталып, карантин мерзімі ұзартылды. Арнайы рұқсатпен жұмысын бастаған сұлулық салондарына алдын ала жазылған қыз-келіншектің қарасы қалың. Шеберлердің алды кезектен босамай тұр. Әсіресе, тырнағын сәндетуге асыққан сәнқой бикештер аз емес.

Бүгінде гельді тырнақ бояуын қолданбайтындар сирек. Ұзақ уақыт бояудың қалпын сақтайтын бұл әдістің артықшылықтарымен қатар мамандар гельді лактың зиянды жақтары да бар екенін жасырмайды.
Қазір сән салондары тырнақты жасанды өсірудің екі әдісін қолданады. Сән мен әдемілікке құштар қыз-келіншектердің бірі тырнағына пішін жасатса, енді бірі типсы жапсыртады. Сурет салғызуды қалайтындары да бар. Сондай-ақ бірнеше түсті алмастырып бояу да маникюрдегі трендке айналған. Шынылы әшекей (стразы), камифубуктар, геометриялы және омбре дизайндары да өте ерекше көрінеді. Не керек, қазір қыз-келіншектер тырнағын жасанды әдіспен сәндетуге әбден құмар болып алды. Бағасы қымбат бұл әдеміліктің денсаулыққа тигізер кері әсері бар екенін сәнқой бикештер білмейді емес, біледі. Тіпті мойындайды. Айталық, шымкенттік Гүлмира Досболова гельді бояудан кейін тырнақ қабатының жұқарып, сынғыш болғанын айтады. Тіпті сыртқы табиғи реңі өзгеріп, өзінің жылтыр қалыбынан айырылғанын жасырмады.
– Гельді маникюрді 3-4 мәрте үзіліссіз жасаттым. Маникюрмен жүрген кезде саусақтарым әдемі болып көрінгенмен оны алып тастаған соң тырнақтарым пленка сияқты жұқарып қалды. Кейін білдім, үзіліссіз гель жапсырғаннан тырнақ қабаты ауырады екен. Мамандармен кеңесіп, 4 ай емдеттім. Алайда «Сұлулық құрбандықты талап етеді» демекші, әдемілік үшін тырнағымды қайтадан боятып жүрмін, – дейді Гүлмира Досболова.
Ал тырнақ сәндеуші
Меруерт Ізбасарова гельді маникюр зиян деген пікірмен келіспейді. Ол өз жұмысын жақсы көреді. Түрлі дизайн үлгісін үйренуден жалықпайды. Оның айтуынша, маникюрді айына бір рет жасатқан дұрыс.
– Көбіне кінә бикештердің өзінен болады. Олардың кейбірі тырнақтағы лакты өз бетінше кетіріп, сылып тастауға әрекеттенеді. Бұлай ету тырнақты бүлдіреді. Эмалын кетіріп, табиғи түсінен айырады. Сондықтан тырнақ күтімі үшін салонға келіп, арнайы маманның қызметіне жүгінген жөн, – дейді шебер.
Ақбота Жансейітова есімді келіншек те жасанды ұзын тырнақтың қолға өзгеше рең беретінін айтып, өз ойын дәлелдегісі келеді.
– Ұзын тырнақтың маған ешқандай кедергісі жоқ. Тамақ та дайындаймын, кір де жуамын. Рас мұндай маникюрмен үзіліссіз жүруге болмайды, тырнақты демалдырып тұрған абзал. Сондықтан бір ай гельді бояумен жүрсем, одан соң оны өшіріп, тырнағымды бір ай тынықтырамын, – дейді ол.
Ал венеролог-мамандар салондарда санитарлық талаптардың сақтала бермейтінін алға тартады. Өйткені тырнақ сәндеуге арналған түрлі құралдар көпшілікке ортақ пайдаланылатыны белгілі. Ал ол қаншалықты зарарсыздандырылған, денсаулыққа қауіпсіздік шаралары сақтала ма? Бұған ешкім кепілдік бермейді дейді.

Тырнақ зеңі қайдан жұғады?

Балзия Қуатбекқызы әдемілік үшін қаражатын аямайды. Жасы 50-ге келген ол өзіне күтім жасауды ұмытпайды. Алайда қазір тырнағын сәндемейтін болыпты. Оның себебі де жоқ емес. Кезекті гельді маникюрден соң, тырнақтары кертіліп, сына бастады. Дәрігер кеңесімен тері аурулары диспансеріне барып, анализ тапсырғанда мұндағы мамандар одан тырнақ зеңін анықтады. Балзия 1,5 ай түрлі емдік процедуралар қабылдап, тырнақ зеңінен әрең құтылды. Қазір әсемдік салонына бармайды. Қолына өзі күтім жасайды..
Ал венеролог маман Гүлістан Каракаева:
– Біздің елімізде сұлулық индустриясы алдыңғы орында. Әдемілікті әр әйел жақсы көреді. Оларға тырнақтарыңды сәндемеңдер деп айта алмаймын. Бірақ салонға барғанда шеберден құралдарды қалай залалсыздандырғанын, сұрап білуі қажет. Гигиеналық тазалық қатаң сақталуы тиіс, – дейді.

Зеңнің белгілері қандай?

Ауырған тырнақтың түсі өзгеріп, сарғаяды. Шетінен үгітіле бастайды. Асты көтеріліп, қалыңдайды. Ол қолдан аяқтағы тырнаққа жұғады. Емдемеген жағдайда тырнақтан айырылады.
Әрине, сән салонындағы шеберлердің бәрі өз ісіне салғырт қарайды деуден аулақпыз. Қазір қызмет көрсету саласында бәсекелестік те жоғары. Клиентін жоғалтып алмауды, қызметтік абыройына нұқсан келтірмеуді қатаң ұстанатын мамандар да жетерлік. Сондай сән салонының шебері Жібек Сағынтаева санитарлық талаптарды қатаң сақтау, жұмысты тиянақты атқару өз ісін құрметтейтін әрбір маманның басты міндеті болуы керектігін алға тартты.
– Алдымен құралдарды залалсыздандырып, содан кейін арнайы шкафта ыстық градуста кептіреміз. Құралдарды арнайы индикаторы бар крафт пакеттеріне жинаймыз. Егер толығымен тазаланып, өңделген болса, индикатор сұр түстен қоңырға өзгереді. Мұндай шкаф әрбір маникюр шеберінде болуы керек Қазіргі таңда үйде қызмет көрсететін маникюр, педикюр шеберлері көп. Оларды үйіне шақыртатындар немесе жұмыс орнына келіп қызмет көрсетуге өтініш білдіретіндер де аз емес. Ал мұндай жағдайда шеберлер тазалық талаптарын толық сақтайды деп айта алмаймын, Өйткені қолданылған құралдарды залалсыздандыратын құрылғыларды олар өздерімен бірге алып жүрмейді. Тіпті бір-екі құралмен қаншама адамның тырнағын сәндейді. Кәсіпкер ретінде тіркелмегендіктен, оларда ешкімнің жұмысы жоқ, – дейді ол.

Эпидемиологтар ескертеді

Тырнақ жасатар алдында шеберді қалай таңдау қажет десеңіз, оның бетпердемен және бір реттік медициналық қолғаппен жұмыс жасағанын қадағалаңыз. Сондай-ақ барлық құралдарының толық өңдеуден өткізгеніне көз жеткізіңіз. Стерилизациядан қалай өткізетінін сұраңыз.
– Қазір Шымкентте 91 сұлулық салоны мен 96 шаштараз тіркелген. Әрбір тұтынушы пайдаланылатын құралдар мен сулықтардың тазартылғанына көз жеткізгені абзал. Зең ауруларының таралу себебі, залалсыздандырылмаған немесе нашар залалсыздандырылған құралдар арқылы таралуы ықтимал, – дейді қалалық тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін бақылау департаментінің бөлім басшысы Бейсенкүл Қалдыбекова.
Санитарлық ережелерге сәйкес, маникюр-педикюр шеберлері міндетті түрде жылына бір рет вирустық Б және С гепатитіне тексерілуден өтуі керек. Бірақ оны елеп-ескеріп жатқандары шамалы. Эпидемиологтар тері асты ауруының өте жұқпалы және ұзақ емделетінін ескертеді. Кез келген адам татуажда да, перманентті әрлеуде де герпес жұқтыруы әбден мүмкін.
Ия, адамның қолына қарап-ақ оның жай-күйін, денсаулығын, өзіне қаншалықты күтім жасайтынын аңғаруға болады. Әдемілік кімді болса да ажарландырады. Ол үшін сұлулық салонына барасыз ба, әлде үй шеберлерін таңдайсыз ба? Таңдау өз еркіңізде! Алайда, сатып алған сұлулықтың денсаулыққа қауіп төндірмейтін, залал келтірмейтін жағын ойлағаныңыз ең алдымен өзіңізге пайдалы.

Түсімде де соғыс көрем

Вторник, 05 Май 2020 23:25

546

Ұлы Жеңіс бізге оңай келген жоқ. 1418 күнге созылған екінші дүниежүзілік соғыс – тарихы қанмен жазылған қасірет. 20 миллион адамның өмірін қиған сұрапыл майданға елімізден 1 миллион 400 мыңға жуық адам аттанып, 600 мыңға жуық отандасымыз опат болды. Бүгінде майдангерлер қатары сиреді. Қиян-кескі шайқастан аман оралған майдангерлер елге қалтқысыз қызмет етті. Сондай жандардың бірі – Төрегелді Сұлтанбеков. Майдангер қарт сұрапыл жылдарды күрсіне отырып еске алды.

– Төрегелді ата, Сіздер соғыстан бұрын да тағдырдың тауқыметін аз тартпаған ұрпақсыздар...

– Ия, қарағым, ес білген шағымыздан қиындықпен жұлқысып өстік. Ашаршылық, таршылық пен жоқшылық, ауыр еңбек... Бала болып ойнауды да білмедік. Аштықтан бұратылып, қырылған адамдарды да көрдік. Ішерге ас, киерге киім таппай, қабырғамыз майысып, колхоз жұмысына жегілдік. Тағдыр тауқыметі мұнымен біткен жоқ. 1941 жылы соғыс басталды. Мамыражай бейбіт өмірдің астан-кестені шықты. Қанды жылдар қаншама боздақты жалмады. Бала әкесінен, ана баласынан, жарынан айырылып, талай шаңырақтың түңдігі біржола жабылды Майданға аттанған азаматтардың көбісі елге оралмады.

– Соғыс басталғанда тым жас боларсыз. Әскерге шақырту алғанда бойыңызда қандай сезім болды?

– Соғыс өрті тұтанғанда 18-дегі жас жігіт едім ғой. 1942 жылы 19 жасымда Қызыл Армия қатарына қабылданып, соғысқа аттандым. Грузияның Батуми қаласында бір жыл әскери дайындықтан өттік. Жастықпен ешнәрседен қорыққаным жоқ. Польшаның Львов қаласын жаудан азат етуге қатыстым. Атқыштар дивизиясының полкінде болдым. Шабуылға команда берілгенде, соғысамыз. Жау да оңай емес еді. Ұрыстың әдіс-тәсілін жақсы біледі. Неміс әскерлері жойқын күшімен жеріміздің астан-кестенін шығарды. Жарылған снаряд, жыландай ысқырған оқ, толассыз атқылау, аптап ыстық, азапты сағаттар есеңгіретіп жіберді. Жанымдағы қарулас жігіттердің қатары бастапқыда көп еді. Қиян-кескі ұрыста олардың талайы оқ құшты, жарылған бомбаның астында қалды. Өліп жатқан достарымды көріп, нағыз соғыстың осы екенін білдім. Жүрегім жүрісінен жаңылғандай қатты-қатты соқты. Боздақтардың қаны үшін кек алуға ұмтылып, намысымызды оққа жаныдық.

– Майдан шебінде жүргенде көбіне не ойладыңыз?

– Жарығым-ау, соғыста жүріп, не ойлап үлгересің? Не жеңеміз, не жеңілеміз. Әйтеуір бір үміттің жетегімен алға қарай ұмтыла бересің. Бірақ әр шабуылдың алдында іштей өмірмен қоштасасың. Соғыста оқтан бой тасаламайсың ғой. Белгіленген аумақты жаудан тазартудан басқа ештеңе ойламайсың. Ажал жетпесе, оқ өтпейді деген рас екен. Ешқандай жарақат алған жоқпын. Мені құдай сақтады.

– Алапат қанның ортасынан аман келдіңіз. Соғыстың жарасы жазылды ма, ата?

– Е-е-й, қарағым-ай, ол жара қалай жазылады? Әр Жеңіс күні жақындағанда көз алдыма майдан даласы келеді. Мереке алдында түс көремін. Қару ұстап, жаумен жас күнімдей алысып, атысып жатамын. Енді жараланамын ау деп ойлағанымша, оянып кетемін.

– Жеңіс туралы хабарды естігендегі әсеріңіз де ұмытылмаған болар?

– Бұл – өмірімдегі ең бақытты сәтім. «Соғыс аяқталды» дегенде қуаныштан бір-бірімізді құшақтап, бас киімімізді аспанға атып, ебіл-дебіл жылағанымызды несіне жасырайын, айналайын. Жеңіс күнінің құрметіне үш күн демалдық. Мұнан соң, елге қайтпадым. 4 жыл Вильнюс қаласын қалпына келтіру үшін еңбек еттік. Кейін бір ай ауылға демалысқа жіберді. Майданда жүргенімде анам өмірден өтіпті. Ауылдың жағдайы тіптен қиын еді. Сөйтіп 1949 жылы аман-есен туған жерге табаным тиді.

– Соғыс туралы кітап оқып, кино көргеннің өзінде қанымыз мұздап кетеді. Сіздер сол соғыстың ортасында жанкештілікпен ел қорғадыңыздар. Еңбегіңіз еленді ме?

– Қан майдандағы көрсеткен ерлігіміз ескерусіз қалған жоқ. Қазір анау-мынау деп ренжудің жөні болмас. Соғыс ардагерлері мемлекетіміздің қамқорлығын ұдайы сезініп келеміз. Пәтер берді, қаржылай қолдау көрсетіп отырады. Басымыз ауырып, балтырымыз сыздай қалса, тегін емделеміз.

– Ордабасыдан Шымкентке қалай келдіңіз?

– Елге оралған соң, Шымкент педагогикалық институтына сырттай оқуға түсіп, ауыл мектебінде 40 жыл ұстаздық қызмет атқардым. Серігім Сәндігүлмен өмірдің ащы-тұщысын бірге көрдім. Кейін балалар қалаға қоныс аударды. «Жазмыштан озмыш жоқ» дегендей, жолдасым өмірден өтіп кетті. 3 ұл, бір қызымнан 15 немере, 10 шөберем бар.

– Жеңістің 75 жылдығын көріп отырған өзіңізді нағыз бақытты адам дейміз. Мереке құтты болсын, ата!

– Рақмет, қызым! Бүгінде 98-ге таядым. Балалар қазір жақсы заманда өмір сүріп жатыр. Тек еңбек етіп, Отанға адал қызмет етуі керек. Құдай соғыстың бетін әрі қылсын. Жатсақ та, тұрсақ та, ең бастысы – елімізде бейбітшілік болса екен деп тілейміз.

– Өзіңіз де аман болыңыз!

13

Шымкенттегі Бозарық 3-ші және 9-шы блок-бекеттегі жағдай қоғам назарын аударды. Дәрігерлер мен полицейлер ауыз сусыз, антисептиксіз жұмыс істеуге мәжбүр. Оған қаламыздағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің жанындағы арнайы мониторингтік топ мүшесімен бірге жасаған  рейд кезінде  көз жеткіздік. Карантин талаптарына қайшы жағдайларға қанықтық.

Бозарықтағы 3 блок-бекетте қай күні болмасын халық қарасы қалың. Шұбатылып кезек күткен жеңіл машиналар мен ауыр жүк көліктерінің соңы көрінбейді. Қала кіреберісіндегі блок-бекетке дәрігерлер, «103»-тің мамандары, полицейлер мен әскери қызметкерлер тартылған. Мұндағы әскери қызмет сарбаздары қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етсе, полицейлер бекеттен өтетін автокөліктер мен тұрғындарды қадағалайды. Ақ халаттылар минут сайын өтіп жатқан әрбір тұрғынның денсаулығын тепловизормен тексереді. Сырттай қарағандағы бұл көріністе мін жоқ секілді.
Бірақ бізді күні-түні алдыңғы шепте еңбек етіп жүрген жандардың жағдайсыз күйі қынжылтты. Сала мамандарының қай қайсысы да бір минут та дамыл таппайды. Тікесінен тік тұрып қызмет атқаратын олар 8 сағаттан 3 ауысымда жұмыс істейді. Алайда карантин талаптарын қадағалаған бекеттегі қызметкерлер үшін ауыз су түгілі қол жуатын, жуынатын қара судың тапшы болып тұрғаны таңқалдырды. Антисептик таусылған. Қолғап пен бетперде 3 сағат сайын ауыстырылуы тиіс десек те, ол талаптың орындалуына аталған қорғаныш заттарының дәл осы маңызды учаскеде жетіспей жатқанын қалай түсінуге болады? Бұл аз десеңіз, олардың киім ауыстыратын жайы да қарастырылмаған. Қысқасы, блок-бекетте жұмыс істеп жатқан қызметкерлерге жағдай жасалмағанын көзімізбен көріп, көңіліміз құлазыды. Тек әскерилерге ғана көңіл бөлінген сияқты. Олар үшін палатка тігіліп, тынығатын керуеттер қойылған. Тамақтану уақыты да мерзімімен... «103»-тің мамандарының ахуалы да жүдеу көрінбеді. Арнайы қорғаныш киім, маска, медициналық қолғаппен қамтылған. Былай айтқанда, шағымы жоқ. Әйткенмен әскерилерге арналған палатканың жанындағы полицейлер үшін тігілген палатканың іші жалаңаш. Қара жерде екі матрас қана жатыр. Күні бойы тапжылмастан тұратын 15 полицейдің кезекпен аяқ суытып алуына жасалған бар жағдай осы ғана.
Айтпақшы, екі күннен бері ауа райы ысыды. Сынап бағасы 30 градусқа көтерілді. Күн астында дамылсыз жұмыс істейтін қызметкерлерді ыстықтан шөл қысатыны анық. Адам жанына арашы жандар еріндері кезеріп, өткен кеткен адамдарды журналына тіркеп жатыр. Бекеттегілерді тағаммен қамтамасыз ету қарастырылғанда, ауыз су жеткізу мәселесіне неге мән берілмеген? Әлде сала мамандарының жағдайын қарлығаштың қанатымен су сепкендей болып жүрген еріктілер ғана ойлауы қажет пе?
Орын алып отырған олқылықтарды Тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін бақылау департаментінің Қаратау ауданы бойынша мамандары келіп тексеріпті. Ескерту жасап, кемшілікті жоюды тапсырған. Бірақ сонан бері бір апта өтсе де ахуал ешқандай өзгермеген. Мәселе шешімін таппай, аяқсыз қалған.
– Карантин енгізілгелі блок-бекеттерге бақылау жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Мақсатымыз - жемқорлықтың алдын алу мақсатында заңға қайшы әрекеттерді әлеуметтік желілерге жариялап, құзырлы органдарға жолдаймыз. Шешімді жауапты мамандар шығарады,– дейді Шымкент қаласы бойынша Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жанындағы арнайы топ мүшесі Дастан
Асқарұлы.

Сала өкілінің сөзінің жаны бар

Бұдан бөлек жүргіншілер мен жүргізушілердің заңға қайшы әрекеті де тыйылмай тұр. Көбісінің рұқсат қағазы жоқ. Берілген анықтамалары жарамсыз. Бірақ бекетке бекітілген қызметкерлер кейбір азаматтардың келеңсіз әрекеттері мен оғаш мінездеріне еріксіз шыдас беруде. Дене қызуын тексерткісі келмей қарсылық танытатын, індеттің көбейгенін дәрігерлерден көріп, дөрекі сөздерге тізгін беретін базбіреулер де кездеспей қалған жоқ.
– Бұлардың аппараты жұмыс істемейд. Өтірік тексереді, – деп тепсінген жігіт ағасының қылығы қынжылтты. Оның денсаулығы үшін алаңдап, тікесінен тік тұрып жұмыс істеп тұрған дәрігерлерге алғыс айтудың орнына орынсыз мінез көрсеткеніне жөн болсын дедік іштей.
Енді бірі «Қалаға тіркелгенмін. Мекенжайым осында. Неге бекеттен өте алмаймын? Екі күн қатарынан келдім, рұқсат қағазымды арқалап. Жаяу жүрмін. Кері қалай қайтамын? Отбасым, балаларым осында», деп ашуға булықты. Аудандардың бірінен келген бұл жігіт рұқсат қағаздың сайтта тіркелетінінен бейхабар. Мұны түсіндіруге тырысқан полиция қызметкерінің сөзіне құлақ асар түрі жоқ.
Жолаушылардың көпшілігі қалаға кіріп шығу туралы талап пен тәртіпті ескермейтін сыңайлы. Тиісті талапты біліп тұрса да оған бағынуды жөн санамайтындары да бар. Тіпті жүргізушілердің кейбірі полицейдің қолындағы планшетте өздерінің рұқсат берілген тіркеуде жоқтығы үшін құқық қорғау қызметкерімен жаға жыртысуға дайын екенін көрдік. Әйтеуір қалай да бекеттен өту үшін өрекпіген жұрт..
9 блок-бекетте де жағдай көңіл көншітпейді. Ара қашықты сақтайтын орын белгіленбеген. Бұл бекеттегілердің де да ауыз суға жарымай отырғанын білдік. Киім ауыстыратын, қол жуатын орын да ескерілмеген. Ал бекет маңында қалаға кіре алмай, айналсоқтап жүргендердің қатары аз емес. Таңертеңнен бері 43 жаяу жүргінші өткізілген. Қуаныштысы, індет жұқтырған адамдар тіркелмепті.
Блок-бекетте болған бірнеше сағатта бірталай заңсыздыққа куә болдық. Әрине, бүгінгі төтенше жағдай ешкімге оңай тиіп тұрған жоқ. Дегенмен заң талабы бәріне ортақ. Ал рейд барысында көз жеткізген жайларды ескерсек, қатерлі дертті ушықтырмаудың жолында жан аямай алдыңғы шепте жүрген дәрігерлер мен тәртіп сақшыларының еңбегі мен жағдайы назардан тыс қалмағаны жөн. Блок-бекеттерге жауапты басшылар ең алдымен осыны ескерулері керек.

нургабыл

Табиғат құбылыстарына болжам жасау ертеден келе жатқан үрдіс. Ауа райының тосын мінезіне алдын ала болжам жасаушылар түрлі тәсілдерді қолданған. Олар пайдаланған затына қарай жауырыншы, жұлдызшы, тамыршы болып бөлінген. Ата-бабадан келе жатқан үрдісті жалғастырушылар арамызда әлі де бар. Олардың бірі – елімізге белгілі ауа райын болжаушы Нұрғабыл Қозыбай. Жуырда жұлдызшымен аз-кем сұхбаттасқан едік. Әңгімеміз жаһанды жайлаған індет, табиғат құбылысын зерттеу жайында өрбіді.

– Елімізде коронавирус індетін жұқтырғандар күннен-күнге көбейіп келеді. Пандемияның шарықтау кезеңі туралы ақпараттар көп. Жалған деректер де толассыз. Сан алуан болжамдарға не айтасыз?

– Қазақ – ырымшыл халық. Қорқынышты нәрсенің атын көбейеді деп айтпайды. Қасқырды да атамаған. Түз тағысын «ит-құс» деп астарлап жеткізген. Сол сияқты, бұл індетті атаудың қажеті жоқ еді. Алайда оны ақпарат көздері ашықтан-ашық жариялады. Әлеуметтік желілердегі қорқынышты хабарлар ел ішінде дүрбелең туғызды. Біріншіден, жаман нәрсе жайлы алыпқашпа сөзді көп айттық. Күні бұрын елімізге келетінін айтып, болжам жасадық.
Екіншіден, биыл – 2020 жыл. Қатар тұрған сандарды біреулер жақсы көреді. Цифрлардың сырын, мағынасын білмейтіндіктен, мұндай жылдың қайтып келмейтінін айтып мақтайды, мақтанады. Дегенмен жыл басталмай жатып, зардабы байқалды. Жиырма санында екі – екеу. Ал қосындысындағы 4 – қауіпті сан.

– Неге? Қазақта 4 саны киелі ғой?

– Ғылымға сүйенсек, әр санның ерекше қасиеті бар. Табиғат заңдылығы мен үйлесім сенімімізге сіңіп, әдетке айналған. Базбіреулер «Мына санға сенбе, оны Алла біледі» дейді. «Күнә, болмайды» деген шектеу қояды. Бұл санның қауіптілігі жөнінде шығыс халықтарының өз тұжырымдары бар. Мәселен, жапондарда 4 саны өлім деген мағынаны білдіреді. Еуропа елдері 13 санын ұнатпайды. Оларда 13-үй, 13-пәтер деген болмайды. Әуекемесінде де 13 цифры көрсетілмейді.

– Жұқпалы аурудан құтылуға қатысты айтылып жатқан кеңес көп. Болжам да жетеді. «Қауіпті вирус қатты ыстықта жойылады» дейді. Шымқалада жаз қалай басталады?

– Иммунитетті сәл жақсартқаны болмаса, ел арасындағы «сарымсақ пен имбирь қорғайды» деген жай сөз. Бұл ауа арқылы тарап, өкпеге ұялайтындықтан тыныс алу жолдарын сақтауымыз қажет. Дәрігерлердің кеңесін тыңдап, карантин талаптарын сақтаған жөн. Ғалымдар үрей туғызған індеттің 35 градустан жоғары температурада жойылатынын айтып отыр. Алдымызда жаз маусымы келе жатыр. Биыл жаз ыстық болады. Ми қайнататын аптап тамыздың ортасына дейін сақталады. Ал коронавирус індеті жаздың алғашқы айының соңында тоқтайды.

– Сәуірдің басында күн суытып, қар жауғаны белгілі. Бұл жылда күн райы қандай болады?

– Соңғы үш жылда Шымкентте қыс қатаңдық танытпады. Көбіне қыс маусымы көктемге қарай созылып кетеді. Наурыздың аяғына, сәуірдің басына қарай қар жауып жатады. Биыл жауын мөлшері жақсы болады. Таулы аудандарда егін, шөп бітік шығады. Сәуірдің 20-нан бастап күн 20-25 градусқа жылиды. Айдың аяғына қарай шымкенттіктер көктемге тән жаймашуақты сезіне алады. Биыл жауын мөлшері көп түседі.

– Карантинде немен айналысып жатырсыз?

– Қазақстанда ауа райын болжайтын екі адам ғана бар деп әзілдейтінмін. Белгілі жұлдызшы Назарбек Қожамсейітов екеумізді біреулер көріпкел деп ойлайтын. Көзі тірісінде ағамызға мұның ғылым екенін дәлелдейік деп ұсыныс айттым. Ол кісі «ата-бабамнан келе жатқан құбылыс дәстүрін құпия ұстаймын. Ешкімге жарияламаймын» деді. Өкініштісі, өзімен бірге табиғатты зерттеудің тылсым құпиясын алып кетті. Қазір ауылдарда күн қабағын білетін қариялар бар. Бірақ олар 5-6 болжам ғана жасайды. Ұзақ мерзімге келгенде тосылады.
Деректерге сүйенсек, Қазақстанда 10 мыңға жуық балгер бар екен. Олар неге ауа райын болжамайды? Себебі табиғаттың тілін түсінбейді, ғылымын білмейді. Табиғаттың сырын ұғу үшін 200-300 болжам жасай білуің қажет. «Қазақтың құпия ғылымы» деген кітабымды жазып бітірдім. Қазір баспаханада терілуде. Редакторы – жазушы, тарихшы Момбек Әбдіәкімұлы.

– «Ауа райын болжау – ата-бабамнан келе жатқан қасиет» дедіңіз. Құбылысты аңғаруды қалай үйрендіңіз?

–Қазақ халқы ертеден табиғатқа етене жақын өскен ғой. Ауа райын күн қабағына, жан- жануарлардың тыныс-тіршілігіне қарап болжағаны белгілі. Өзен, көлдің суы тартылатынын, молаятынын, жайлаудың шөбі шүйгін, тақыр болатынын күн ілгері байқаған. Күн қызарып батса, ыстық болады. Даланың күні жылитын болса, шегіртке шырылдап, бақа құрылдайды. Сиыр 2-3 күннің, түйе 2-3 айдың, қой жарты жылдың, жылқы бір жылдың ауа райын болжайды. Ай туар алдында табиғат заңы бойынша 3 күн қабағы бұзылады. Атам Қозыбай табиғаттың тілін жақсы білетін. «Өліара жақындады, тоғыс келіп қалды. Күн райы бұзылмай тұрғанда қораны жөндейік» дейтін. Бала болғандықтан мағынасына түсінбейтінмін.
Бір күні әкем Уақтан құлағыма тосын естілетін сөздердің мағынасын сұрадым. Ол өліра, тоғыс алдында туатын айдың өзгерісін айтып берді. Кейін айтылғанболжамдарды бақылап көрдім. 7-8 сыныпта оқып жүріп, алдағы ауа райының қандай болатынын біліп, табиғат тылсымына қаныға түстім.
Сол уақытта жарық көретін «Білім және еңбек» журналын жаздырып, оқыдым. Басылымдағы ғалымдардың зерттеулері мен еңбектерін бас алмай оқыдым. Түрлі болжамдарды жинадым. Сөйтіп болжау жағынан әкемнен озып кеттім. Әкем бір айдың ауа райын білсе, мен бір жылға жорамал жасайтын деңгейге жеттім. Бір күні кластастарыммен табиғат туралы әңгімелестік. Мен «ертең жаңбыр жауады» дедім. Олар маған сенбеді. Айтқанымдай ертеңіне жауын жауды. Сыныптастарым жорамалымның дәл келгеніне таңғалды.

– Әрі қарай ғылымға ден қойдыңыз ба?

– Несін айтасыз, ғылымға қатты қызықтым. Әйтсе де, оқуға түсе алмадым. Алғаш рет «Оңтүстік Қазақстан» газетіне болжамдарымды жолдадым. Редакциядағылар «Ауа райын қайдан білесің? Жорамалың сәйкес келмесе бізге сөз келеді»деп баспай қойды. Мұнан бетім қайтқан жоқ. 1989 жылы «Білім және еңбек» журналының екі бетіне ғылыми еңбегім шықты. Аз ғана уақытта аты-жөнім елге танылды. Тіпті совхоз директоры жұмысқа шақырды. Ұсынысқа ойланып жүргенде журналдан хат келді. Зерттеу еңбегім академиктерге ұнап, редакцияға жолығуға шақырыпты. Ойланбастан Алматыға тартып кеттім.
Басылымдағылар мені көріп таңырқады. «Жас екенсің ғой. Ауа райын қалай білесің» деп аң-таң қалды. Сол жолы академик Әбуали Қайдармен кездестім. Ол кісі «Қазақтың мақал-мәтелін жинадым. Ауыз әдебиетінің жанрлары толық зерттеліп бітпеді. 50-ге жуық жинаған ауа райы болжамдарым да бар» деді. Академик менің журналист болғым келетінін біліп, филология факультетіне оқуға кеңес берді.
Ертеңіне ғалымдардың конференциясы өтті. Мен баяндама жасадым. Ешкім еңбегіме қарсы болмады. Бәрі қолдады. КазГудың филология факультетіне оқуға қиындықсыз түстім. Күндізгі бөлімде оқып жүріп, болжамдарым «Оңтүстік Қазақстан» газетіне басылып тұрды. Кейін қызметке шақырғасын, оқуымды сырттай бөлімге ауыстырдым. Облыскомның жанынан ғылыми кеңес беру бюросында, облыстық ауылшаруашылығы ғылыми кеңес беру экономика бюросында қызмет істедім. Нарық жылдарында бизнеске кеттім.

– Өкінішіңіз жоқ па?

– Өкінбеймін. Әр салада бақ сынаған, тәжірибе жинаған дұрыс.

– Тышқан жылынан қандай ерекшеліктер күтуге болады?

– 2020 жылы пандемияға байланысты аздаған экономикалық дағдарыс болады.

– Алдағы қыс қатты болмай ма?

–Жоқ. Себебі, жер бетіне дүниежүзілік жылыну келді. Мұнан соңғы жылдары қыстың болмағанын білесіздер. Зауыттардан шыққан түтін, автомобильдерден бөлінген көмертек жердің шамадан тыс жылынуына әкеліп соқты. 1975 жылдары қар тізеден жауатын. Боран мен желден үйілген қардың биіктігі 30 метрге жететін. Қазір мұндай қар түспейді. Жердің 0,3 градусқа жылынғанын ескерсек, 10 жылда қыстағы сынап көрсеткіші 3 градусқа жоғарылайды. 50 жылдан кейін жер беті 15 градусқа күрт жылиды екен. 50 жылда суық ауа +5 градуспен алмасады. Бұл температурада жерге қар түспейді. Яғни алдағы 50 жылда Шымкентте қыс болмайды.

– Әңгімеңізге рахмет!

 

Өз өзіңді оқшаула

Пятница, 17 Апрель 2020 02:06

37fc41de-42f2-4db6-affe-55dc3ded3063

Жұқпалы індет тарағалы «103» қызметінің жұмысы күрт көбейді. Төтенше жағдай енгізілгеннен соң ең алдымен жауапкершілік осы сала мамандарына жүктелді. Жедел жәрдем стансасының бекеттеріне күніне 2500-ден астам қоңырау келіп түседі.

Тәулігіне 1500 адамға алғашқы медициналық көмек көрсетіледі. Айта кету керек, күн сайын денсаулығына шағымданып, хабарласатындардың саны бұрынғыдан еселенді. Олардың көкейінде жаһанды жайлаған кеселді жұқтырып алдыма деген алаңдаушылық басым. Ал орталыққа қоңырау соққан науқастардан алдымен аурудың себеп-салдары сұралады. Туыстармен қарым-қатынасы тексеріледі. Сонан кейін шақырту санаты анықталады.
– Көбісі басы ауырып, жөтелсе, дене қызуы көтеріліп, жайсыз сезінсе ауру жұқтырдым деп үрейленеді. Хабарласқандардың 30-40 пайызы коронавирусқа қатысты сауал қойып, кеңес сұрайды. Қазір тыныс жолы ауруларының артқаны байқалады. Шақыртулардың ішінде қан тамыр аурулары, инсульт, инфарк сырқаттарының саны өскен, – дейді оперативті бөлімнің диспетчері Сымбат Маханбетәлі.
Сын сағатта қатерге қарамастан жедел жәрдем бригадасының дәрігерлері науқастарға көмек көрсетуге әрқашан дайын. Оларға басы ауырып, балтыры сыздағанның бәрі туысындай. Кеселмен бетпе бет келсе де, мамандар алдыңғы шепте белсенді жұмыс істеп жатыр. Мұнан бөлек, төтенше жағдайда құлау, жол-көлік оқиғалары көбейген.
Қазір «103»-тің мамандары шұғыл шақыртулардың бәріне қорғаныш костюмдерімен барады. Талапқа сай бет, қол, көздің бәрі жабық болуы керек. Медициналық қорғаныш киімдері қалың резинкадан жасалған. Ішіне ауа кірмейді. Қуаттағыш арқылы берілетін оттегі 8 сағатқа жетеді. 3 қабатты бетперде, індеттен қорғаныш костюмі жұқпалы ауру болмаса, бір тәулікке киюге жарайды. Ал 3 қабатты маска мен медициналық қолғап 3 сағат сайын ауыстырылып тұруы тиіс. Егер індет жұқтырған науқасқа баратын болса, онда киілген арнайы костюмдер шақыртудан кейін шұғыл ауыстырылады.
Қала бойынша 10 жедел жәрдем бекеті, 100 бригада бар. Мұндағы мамандардың бәрі өз қызметін жақсы біледі. Коронавирус індетін жұқтырған адамдарды жедел жәрдем бригадасы арнайы медициналық стационарларға тасымалдайды.
Қалалық жедел жәрдем стансасының бас дәрігері Гүлнар Құрманбекова шымқалалықтарды карантин талабын қатаң сақтауға, үйден сыртқа шықпауға шақырады. Оның айтуынша, қауіп әлі сейілген жоқ. «Ауру жоқ» деп бей-жай қараған тұрғындардың бейқамдығынан індеттің ілмегіне іліккендер саны 15 сәуірдегі жағдай бойынша 43 адамға жетті.
– Көктем мезгілінде созылмалы аурулар бас көтереді. Ескі сырқат асқынады. Әзірге шақыртулардың ішінде коронавирусқа шалдыққан науқастар жоқ. Әйткенмен адамдар бұл кеселдің қауіпті екенін түсінбей жүр. Карантиннің мәні жауапкершілікте екенін ұғынуымыз қажет. Барынша оқшауланып, сіз бен біздің ет жақындарымыздың амандығы үшін бей-жай қарамауға тиіспіз. Өзіңді қорғаудың жолы үйден шықпау, – дейді №2 бекет меңгерушісі
Эльмира Тасбауова.
Айта кетейік, Үкімет басшысы тағайындаған үстемақы шымкенттік 1290 медицина қызметкеріне берілді. Оның ішінде жедел жәрдем стансасының бекеттерінен 129 дәрігер, 668 фельдшер, 421 жүргізуші сыйақы алды.
Қаладағы карантин уақыты 1 мамырға дейін созылды. Төтенше жағдайдың сәтті аяқталуы өзіміздің жауапкершілігімізге байланысты. Дәл қазір үйде отырсақ, вирус жұқпайтыны анық. Біз қауышармыз, жолығармыз. Оған дейін бір-бірімізден алыста болған жөн. Өз-өзіңді оқшаула. Қоғамдық орында бетпердеңді ки. Сонда елді дүрбелеңге салған дерттен аман боласыз, дейді дәрігерлер.

 

Орамал – өмірлік аксессуар

Пятница, 17 Апрель 2020 02:01

5a28b9ce-1470-47dc-957c-194f456b8941

Ақын Қадыр Мырза Әлінің сөзіне жазылған Нұрғиса Тілендиевтің «Әже туралы» әнінде «Менің жаным жаулығыңа түюлі» деген сөз бар. Танымал әннің мәтініне қарап, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде орамалдың рөлінің маңыздылығын байқауға болады. Аналарымыздың арындай болған жаулықты дәріптеу мақсатында әлеуметтік желіде «Орамалды ару» челенджі кеңінен тарап кетті. Өңірлердегі қыз-келіншектер ә дегеннен бір-бірін қолдап әкетті. Аз уақытта желі беті көз жауын алатын жаулықты жандардың фотосына толды.

Иә, орамал тағу – салт-дәстүрдің бірі. Кешегі ата-әжелеріміз ақ жаулықты құрметтеді. Әдебін сақтады. Ұлттық болмысын ұмытпады. Орамалды қыз-келіншек отбасылы адам екенін аңғартады. Ана екенін, адал ниетпен аттаған шаңырағы бар екенін білдіреді. Осыдан оның қадір-қасиетін ұғуға болады. Алайда орамал сәннен қалған емес. Ол – өміршең аксессуар. Кез келген киіммен үйлесімді. Сәндеп тағудың да түр-түрі бар. Шалма қыласыз ба, тюрбан ретінде көресіз бе, еркіңіз. Қазақ әйелі қашанда орамалсыз жүрмейді. Игі дәстүрді отбасында қалыптастырған жандардың әдемі үйлесімділігіне сүйсінесің. Тәубе дейсің.

Орамалды келіншек

Желіде эстафетаны жалғастырған Аяулым Тастанбектің сұлулығына ажар берген орамалы көпті сүйсінтті. Келбетімен үйлескен жаулық талай нәзік жандының қызығушылығын тудырды. «Маған жараспайды», «Басымда тұрмайды», «Сусып түсе береді», «Таққым келмейді» деген келіншектер оған сырттай қызықты. Аяулым орамалды насихаттаудан жалықпайды. Мерекелерде өмірлік аксессуарды сыйлап, құрбыларының көңілін көтеріп қоятыны бар. Екі баланың анасы қазір орамал тағудың хас шебері. Гардеробында түрлі-түсті ұлттық брендтің сан түрі бар.
– Ақ жаулықты жақсы көремін. Сәндеп тағуды қыз-келіншектерден үйрендім. Қазір түрлендіріп қолдану хоббиіме айналды. Бұрынғыдай емес, орамал тағатын келіншектер көбейіп келеді. Әлеуметтік желілерде сәнді тағуды үйрететін парақшалар мен видеолардың көбеюі қуантады. Ежелгі шығыс, араб стилімен ұштастырып, заманауи үлгіде тағылатын түрлері көп. Қалауыңа қарай, үлгісін аласың. Біріншіден, жалаңбас жүргенше орамалмен жинақы көрінесіз. Екіншіден, орамал әрбір келіншек пен әйелдің ары мен сәні. Керек десеңіз, тартып жүруге міндетті киімі, – дейді Аяулым.

 

48f5ea98-3b50-4724-aa49-c139d4ec82f1

 

Дәстүрлі ұлттық бренд

Орамалды ұнатпайтын нәзік жанды жоқ. Күнделікті өмірде тартпаса да, қонаққа, асқа барғанда іздейтіні анық. Құран оқылған жерде әйел адам жалаңбас отырмайды. Несін айтасыз, базар нарығында бұл тауардың түр-түрі бар. Қалтаңның шамасына қарай сатып аласың. Десе де, ұлттық бренд кәсіпке айналды. Әнші Роза Әлқожаның орамалын қалада былай тұрсын, ауыл-аймақтағы қыз-келіншектер қолдан-қолға тигізбейді. «Мен сыйға тартқан орамал» дүкендер желісі еліміздегі облыс орталықтары мен қалаларда жұмыс істейді. Сөйтіп, орамалды ауыл әйелдері ғана тағады деген ұғым санадан көмескілене бастады. Себебі, қалалық нәзік жандылар да өмірлік аксессуарға біртіндеп бет бұруда. Әншімен қатар, шымкенттік Мариям Еркінбекова орамал бизнесін дөңгелетіп отыр. Көпбалалы ана алдымен жұмыспен қамту орталығына тіркеліп, 3 айлық тігіншілік курсты оқыпты. Сөйтіп тігіншілік кәсіптің қыр-сырын үйренеді. Атамекен Палатасының «Бастау Бизнес» бағдарламасы арқылы 505 мың теңге грантты ұтып алады. Биылдан бастап, орамал, тюрбан тігуді қолға алды.
– Алғашқыда жұмыс бастау оңай болған жоқ. Келушілердің назарын әлеуметтік желілердің көмегі арқылы (mariam_turbans) тарттым. Сөйтіп алушылардың қатарын жинадым. Қазір кәсібім жайлап дамып келеді. Көбіне сұраныс қала аумағындағы қыз-келіншектерден түседі. Өзге өңірлерден қызығушылық танытып жатқандар да бар. Ауылдарда қазақы ұлттық нақыш жақсы сақталған. Той көйлектерінен гөрі, камзол, көйлекті орамалдармен үйлестіріп алады, – дейді Мариям Әбибуллақызы. Шебердің қолынан шыққан отандық өнімнің қай-қайсысы да әдемі. Өзі тігеді. Өзі гүл өрнегін салып, түрлі ою-өрнекпен көмкереді. Мариямның инстаграм парақшасында тюрбанның 50-ге жуық түрі бар. Бағалары да қолжетімді. 2000 теңгеден басталады. Сапалы матадан жасалған аксессуарлар жас келіндердің басында желбіреп жүр. Орамал жараспайтын әйел бола ма? Мариям карантин біткен соң шашақты, ою-өрнекті, таспен көмкерілген үлкен орамалдар тігуді қолға алмақ.
Иә, орамал тағудың өзіндік ұстанымы бар. Ақ түсті орамал қуанышты, жақсылықты білдірсе, қара түс қасіретті байқатқан. Ең бастысы, жаулық сыйлық, жол тарту ретінде маңызды рөл атқарады. Сондықтан «Орамал тонға жарамаса да, жолға жарайды», «Орамал тон болмайды, жол болады», – деген сөз қалған.

Өміршең аксессуар

Қазір орамал тағудың әдісі көп. Беті толықша келген қыздарға кез келген орамал жарасады. Көбіне қыздар реңіне, түсіне қарай таңдайды. Беті сопақ бойжеткендер шаштарын түйіп немесе шашының көлемін үлкейтіп тақса болады. Сосын кекіл түсіріп, тақса да жарасады.
– Орамал тағу жоғалды дегенге келіспеймін. Мұндай өмірлік аксессуар шаш үлгісін қажет етпейді. Салонға баратын уақытты үнемдейсіз. Кез келген киімге үйлестіріп таққан орамал сіздің ажарыңызды ашады. Ал, орта жастан асып, немере сүйіп отырған апаларымыз бен самайын ақ шалған әжелеріміздің жалаңбас жүргенін көргенде ыңғайсызданамын. Әйелдер қауымы ортаның ықпалымен кеткендей. Шашын бұйралап, орамалсыз жүреді. Жас қыздарға шашты жайып жүру де сән. Десек те, жасымыс әйелдер үшін бұл үлгі ерсілеу дер едім,– дейді стилист Гүлмира Темірова.
«Әйел орамал тақпаса арын ұмытады, күйеуінің барын ұмытады, шашы тамаққа түседі, үйіне келген қонақтың назары түседі», – деген сөз бар. Шындығында әйел адамның жалаңбас жүруі көзге қораш көрінеді. Медицина саласы да өмірлік аксессуардың нәзік жандыларға пайдалы екенін айтады. Мамандардың мәлімдеуінше, әйелдер жерден қуат алады. Содан болса керек, әйелдің шашы ауадағы шаң-тозаңды жинайды. Ал ашық-шашық киім ағзада гормон жүйесінің бұзылуына әкеліп, жыныс мүшелеріндегі қатерлі ісік және өзге де ауруларға жол ашады.

Түйін.

Орамал тағу қазақ әйеліне ғана тән үрдіс емес. Түркі тілдес
халықтар да орамалды қастерлеп, пайдалана білген. Демек, өмірлік аксессуардан үркуге не тосырқауға негіз жоқ. Ол – өміршең. Ол қайталанбас дүние. Қай кезде де құндылығын жоғалтпайды. Қысқасы, ақ жаулық жамылған аналарымыз бен орамал таққан келіндеріміз азаймасын.

АЛЛЕРГИЯ алаңдатып тұр

Среда, 08 Апрель 2020 05:50

89

Ауру айтып келмейді. Дегенмен кейбір аурулардың белгілі бір маусымға қарай бас көтеретіні, өршитіні болады. Айталық қазір аллергияның қозатын кезі. Түшкірініп, пысқырынатын бұл кесел көп адамда кездеседі. Көз қышиды. Мұрын бітеледі. Дем жетпей, дегбір кетеді.  Десек те, түшкірсе болды, өзін «аллергиямын» деп диагноз қоятындар бар. Сөйтіп өз бетінше ем-шараға кірісетіндері де аз емес.

Денсаулығыма қауіп келеді деп ойламайды. Дәрінің де, инъекцияның да түр-түрін сынақтан өткізеді. Өкініштісі сол, аллергияның дәріден соң өршитінін ескере бермейді. Ауру белгілері қатты байқалғанда ғана сан соғады. Дерт меңдеп, жанына батқанда­ ғана дәрігердің есігін қағады. Осыдан келіп «Аллергиядан жазылуға бола ма?» деген сауал­ туындайды.
Қала тұрғыны Ақжібек Мұстафина жыл сайын көктемді мазасыз қарсы алады. Маусымды дәрі қабылдап, екпе салғызумен өткізеді. 37 жастағы келіншек 14 жылдан бері аллергиямен ауырады. Кесел басталғанда оның алғашқы сәбиіне аяғы ауыр болатын. Ол аллергияның алғашқы белгісін «салқын тиді» деп елемепті. Босанғасын аурудан айыққандай болған. Бірақ көктем шыға жағымсыз күй қайта басталды. Шарасы қалмағасын аллерголог маманнан кеңес алды. Дипроспан салдырды. Бірақ антибиотиктің әсері көпке бармады. Амалы қалмаған Ақжібек дәрігер іздеп табанынан таусылды. Аллергия үшін маманның нұсқауынсыз жасамаған шарасы жоқ. Құрбысының кеңесімен түрлі компаниялардың шөп дәрісін ішті. Небір дәруменді қолданды. Әдепкіде сәл-пәл тәуір болады. Сосын ескі кесел қайтадан «әдетіне» басады.

НЕДЕН ПАЙДА БОЛАДЫ?

Дәрігерлер маусымдық аллергияның уақытша кесел екенін айтады. Бірақ ауырған адамның арқасын кеңге салуына болмайды. Он жыл бұрын дүниежүзілік ғалымдар «ХХІ ғасыр - аллергия ғасыры» деп дабыл қақты. 2020 жылдары жер шарының әрбір бесінші тұрғыны аллергиядан зардап шегеді деп болжады. Әзірге дерек пен дәйектің шындығына көз жеткізген ешкім жоқ. Десе де, шымкенттік дәрігер Гүлсім Байділдаеваның айтуынша, ауаның ластануы, сапасыз тамақтану, дене қимыл қозғалысының шектелуі, жүйке жүйкесінің әлсіреуі бүгінгі аллергияның себеп-салдары болып тұр. Қазір бұл кеселдің түрі көп. Алайда ғылыми тұрғыда толық дәлелденбеген. Ғалымдардың мәліметі де әралуан. Бірі – 400-ге жуық десе, бірі – 4 мыңдай дейді. Ал сәуір айы басталғалы маусымдық аллергия белең алды. Жоғары санатты дәрігер Гүлсім Мүсірепқызы адамға өсімдіктің бәрі кері әсер бермейтінін алға тартады. Біреу жусаннан, енді біреу түрлі өсімдіктің тозаңынан аллергия болатын көрінеді.
– Қазір шетелдік жеңіл фаст-фуд өнімдері, газдалған сусындар көп. Мұның бәрі негізінен адам ағзасына қауіпті. Адамның өңеш, жұтқыншақ, асқазанынан бастап ішкі рецепторлар бар. Ол жағымсыз нәрсе барғанда тітіркенеді. Ұшық шығады немесе дене бөртіп, аллергия береді. Яғни ауру ішкі ағзаның ластануынан өршиді.­ Тіпті үйде жүретін жәндіктер де ауру көзінің ошағы болып табылады. Біреулер «шөпке жақындаған жоқпын, бірақ сауылған малдың сүтін ішемін» дейді. Үй жануары да сол көк шөпті жейді ғой. Біздің климатымыз құрғақтау. Біреулер ауа алмастырғанда аллергиядан құтылдым деп ойлайды. Бірақ одан көмек бола бермейді. Көкөністер мен цитрустық жемістер, кондитерлік тәттілер де бұл дертке себеп болады. Себебі көкөністің дені дәрінің, гербицидтің көмегімен өседі. Ал тыңайтқыштарды шамадан тыс қолдану адам ағзасына зиян. Балалар арасында да аллергия алаңдатарлық жағдайға жеткен. Диатез көп. Балаға тағам жақпаса, денесі бөртіп шығады. Ондайда әлгі жақпайтын тағамды тұтынуды шектеген жөн, - дейді жоғары санатты дәрігер Гүлсім Байділдаева.

ТҰҚЫМ ҚУАЛАЙДЫ...

Мамандардың айтуынша, аллергияны ерте бастан анықтаған жөн. Өзіне диагноз қойып, дәрігердің рұқсатынсыз дәрі-дәрмек қабылдау кеселді күшейтеді. Соның салдарынан ауру ұлғаяды. Дер кезінде емделмесе, ол демікпеге айналады. Айта кету керек, аллергияның тұқым қуалайтын сипаты да бар. Егер анасында аллергия болса, ауру балаға 25 пайыз беріледі. Ата-анасында болса, 50 пайызды құрайды екен. Бірақ бұл аллергиясы бар ата-ананың барлығының баласы осы кеселге кезігеді деген қисын емес. Ол адам иммунитетінің мықтылығына байланысты екен.
Дәрігерлердің йтуынша, аллергияны бойға дендетіп келетіндердің қарасы көп.
– Емханаға осы сырқат түріне шағым айтып келетіндер көп. Олардың арасында үлкен кісілер де, балалар да бар. Біз нақты аллергия бар ма, әлде суық тиді ме, алдымен соны анықтаймыз. Соған орай, ем-шара жүргіземіз. Науқастарға симптоматикалық, яғни уақытша көмек береміз немесе­ АСИТ (Аллерген-спецификалық иммунотерапия) арқылы емдейміз. Бұл аллергияға деген сезімталдықты төмендетеді. Негізінен, бұл ауруды қыста емдеген жөн. Емдеу шараларының барлығы медициналық мекемеде әрі аллергологтардың бақылауымен өтуі тиіс, - дейді дәрігер.

Кеселдің алдын алу үшін аллергологтар саламатты өмір салтын ұстануға, газды сусындар және тез дайындалатын тағамдардан бас тартуға кеңес береді. Ал кей тағам түрлеріне сезімталдығы барлар гиппоаллергендік диета сақтауы қажет. Жүкті әйелдер дұрыс тамақтанып, аяғы ауыр және емізіп жүрген уақытта дәрі-дәрмек қолдануды шектегені жөн. Аллергиясы­ бар адамдар құс қауырсынынан жасалған жастық, жүннен тоқылған киім, төсеніш, жұмсақ ойыншықтардан бас тартқаны дұрыс.
Ал шаң-тозаңға аллергиясы барлар ағаш гүлдеген кезде ол маңға жоламағаны жөн. Шаң-тозаң киім мен шашта жиналатындықтан, киімді жиі ауыстырып отырған дұрыс. Сырттан келген соң, душ қабылдаған жөн. Бөлмеңізді жиі желдетіп, күн сайын 2-3 рет тазалап тұру керек. Егер аллергия белгісі байқалса, міндетті түрде маман дәрігерге қаралыңыз.
Қазір қалада сала мамандарының жетіспеушілігі байқалмайды. Алайда аурудың өршуіне байланысты аллерголог маманға сұраныстың артатыны анық. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша бұл кесел соңғы 30 жылда әлем бойынша­ ең жылдам тарап бара жатқан дерт түріне айналған. Қазір денсаулық министрлігінің созылмалы аурумен ауыратын адамдарды емдеп, сауықтыру керек деген сөзінің жаны бар. Өйткені аллергия жылдан-жылға көбейіп отыр.

 

75485215 742000519634692 5749754632771469312 oМұхтар Шерім- қазақ сатирасындағы танымал тұлғалардың бірі. Оқырман оның әдемі әзіл, уытты әжуә, өткір қалжыңмен шымшылайтын шығармаларын іздеп жүріп оқиды. Көңілді күлкісін көмкеретін сатира снайперінің тілі семсер. Қаламы қуатты. Қай кезде де әзіл-сықақтың сағын сындырмайды. Нысанаға алған дүниесіне дөп тиеді. Интермедиялары әзілдің әрін, сахнаның сәнін келтіріп жүрген сықақшымен сұхбатымыз күлкі күніне орайлас келіпті.

– Мұхтар аға, бүгін – Күлкі күні. Сатираның сардары ретінде осы мерекенің тойланбауына ренішіңіз бар сияқты?

– Шынымды шымшылап айтсам, біздің елде мереке көп. Тойшыл қазақпыз ғой. Энергетиктер, мұнайшылар күні дейміз бе, осындай мейрамдардан көзіміз сүрініп, кірпігіміз жер тірейді. Ал, жылына бір келетін Күлкі күні ресмиленбеген. Десек те, бұл күнге қолдау көрсетіліп, сатириктер марапатталып, әр түрлі іс-шаралар өткізіліп жатса, оның несі айып?
Сатира да халыққа қызмет етеді. Кемшіліктерді кеңірдектен алып, оны келемеждейді, әшкерелейді. Астары бар әзіл-қалжың ойсыздарға ой салады, жетесіздерді желпіндіреді, сіркесі су көтермей жүргендерге қуаныш, шаттық сыйлайды. Олай болса, «жай Күлкі күні ғой» деп елеусіз, ескерусіз қалдырмай, күлкінің де қуатты қару екенін ескерген жөн дер едім. Мәселен, ақындар айтысы қалаған уақытында өтеді. Ал, жыл он екі айдың басқа күндерінде сатириктерді бәрі ұмытып кетеді. Осы жағы мені қынжылтады. Оларды «сынағыш, мінегіш» ретінде бағалап, көлеңкеде қалдыра салатындары да жасырын емес.

– Әлемді жайлаған, елімізді де алаңдатқан коронавирус кезінде немен айналысып жүрсіз?

– Тәртіпке бағынған оқушыдай үйде отырмын. Аты өшкір індетке деген ызамды сықақ арқылы білдіріп жатырмын. «Қорықпа қатын!» «Коронавирус, кетші әрі!» сияқты сарказм уытына суарылған дүниелерімді әлеуметтік желілерге жариялап қоямын. Уайымға салынған оқырмандарымның көңілін көтерсем деймін ғой. Біреулер: «Мынадай қиын жағдайда күлудің керегі не?» деп тыржиюы мүмкін. Тыржиғандарға ыржиямын. «Екінші дүниежүзілік соғыста да, окопта да күлкі болған. Небір анекдоттар айтылған. Солдаттар әзіл-қалжыңмен бірін-бірі қағытып, көңіл көтерген басылымдарда фашистерге арналған сатиралар, карикатуралар жарық көрген. Демек, коронавирусты келемеждеуге, сойып, іреп, бәйтеректің бір бұтағына іліп қоюға қақым бар. Құдай алапаттың бетін ары әкетсін, еліміз тыныш, жұртымыз аман болсын!

– Шымкент күлкісі бренд деп едіңіз? Өзіңіз мұрындық болған «Күлкі жәрмеңкесі» соңғы жылдары саябырсып қалды...

– Оның рас. «Күлкі жәрмеңкесін» сонау 1986 жылы ұйымдастырдым. Әрине, менде қаражат қайдан болсын, облыстық мәдениет басқармасының қанаты астында зыр жүгірдім. Халықаралық әзіл-сықақ фестивальдерін өткіздік. Ол кезде жалындаған жас едім. Сатира үшін тиынсыз тегін жұмыс істедім. «Шаншардың» Уәлибегі бірде: «Күлкі жәрмеңкесін» 20 жыл сүйреледім» дегенде, көзінше: «Інім-ау, «Күлкі жәрмеңкесінің» әкесі мен ғой, сен кейін келген шешесісің! Осы сенің ішің бір бөлмелі пәтер сияқты, ішің тар, сәл кеңейтсеңші? Жүсіп екеуіңді Алматыға апарып, «Тамашаға» танытқанымды міндетсінбеймін, бірақ пойызда келе жатып, «Шаншар» бола ма, басқа бола ма, театр ашайық, сендер ойнайсыңдар» деп қол алысқан едік. Кейін ұмытып кеттің, театрыңның 25 жылдығында атымды атауға да қорықтың, өйткені, шындықтан қорқасың, ә?» деп әзілмен әрлеп, назымды жеткізгенім бар. Менің жаман әдетім, бетке былш еткізіп айта саламын. Уәлибекке рахмет, ағалап, арқамнан қағып, әңгіменің ауанын басқаға бұрып жіберді. Қасында отырған жас жігіт түкке түсінбей қалды. Шынында, «Күлкі жәрмеңкесі» соңғы жылдары өтпей қалды. Оған кінәлі әр жылдары басқарған мәдениет басқармасының басшылары, олардың күлкіге күңкілмен қарайтындығында болса керек.

– Сатира – күрделі жанр. Бұл салаға келуіңізге не себеп болды?

– Ақындар айтады ғой: «Анамнан туыла сала өлең жазып кеткендеймін» деп. Осылай әзілдесем де, сегізінші класта оқып жүргенімде тұңғыш рет «Әлиманың әлегі» атты әзіл әңгіме жаздым. Ол аудандық газетке жарияланғанда, қуанғанымды көрсеңіз! Ауылға аудан орталығынан Әлима есімді жынды кемпір келіп тұратын. Әжемнің көйлегін, камзолын киіп, сол кемпірдің кейпіне түсіп, ауылдасымыз Зебершенің үйіне барайын. Даусымды өзгертіп: «Зеберше қайда? Ол мені тастап кетті. Менің аяғым болса ауыр, күйеуің ұятсыз екен!» дегенімде, әйелінің түрі бұзылып кетті. Сол күні Зеберше көкем әйелін үйді айналдыра қуып жүргені есімде. Сол күні марқұм әкемнің «Бұлай әзілдеуге бола ма? Қонаққа шақырып, түсіндірейік!» деп ренжігені бар. Қой сойып, Зеберше көкемді әйелімен шақырдық. Мен кемпір киімін киіп келгенде ғана, Зеберше көкем тістерін ақсита күлгені. Осы күлкісі санамды сызғылап, шабытымды шарықтатып жіберді. Етпетімнен жата қалып, «Әлиманың әлегін» жазып шықтым.

– Айтқандай-ақ, жеке театр аштыңыз, құтты болсын! Идея неден туындап еді?

– Ойымда театр ашу болған жоқ. Ақтөбе қаласында «Екі езу» сатира театрының жетекшісі, сатирик Нұрлыбек Жұбатқанмен шығармашылық байланыстамын. Бірде ол: «Аға сатираңызды театрлар жиі орындайды. Мәселен «Шаншар» Үбәнді алып шықты. Алдараспан «Еуро моланы» бұрқыратты. Неге өзіңіз театр ашпайсыз?» деді. Күтпеген ұсынысқа ойланып қалдым. Нұрлыбек менің шабытымды қамшылады. Шынында да интермедиялар іздемеймін. Біреуге жазшы деп жалынбаймын. Мұның бәрі қиялымдағы қызықты жобалар ғой. Күн сайын сатиралық әңгімелер жазамын. Сонан идеяның июін қандырып, театр аштым. Алғашқыда атауы «Сүзеген сөз» еді. Кейін «Мистер Мұхтар» деп өзгерттім.
Бұл айтуға оңай болғанымен, қиын шаруа екен. «Ойбай, талантым таудай, тас шайнап, құм түкіремін!» дейтін қыз–жігіттер келіп, бағын сынап жатты. Бірақ әзілге ебі, сатираға себі жоқтар көп екен. Жыл бойы кастинг жариялаумен келдім. Биыл қаймақтарын сүзіп алдым. Қиындыққа төзе алмағандары, ойнай білмейтіндері ойланбастан өздері хош айтысты. Әрине, «Көш жүре түзеледі» деген бар. Бізде әлі жарнама жоқ. Енді етек жеңімізді жинап жатырмыз. Сосын, сатира театры тек күлдіре беру керек деген ұстанымға қарсымын. Сатиралық театр от басы, ошақ қасын айналшақтамай, әлеуметтік мәселелерді қаужау керек, көрерменін ойландыруы тиіс. Бекжан Тұрдыбаев, Рахат Батырхан, Нұрзат Керім, Дана Сұлтан, Оралхан Бектұрғанов Ермаханұлы, Мэлс Сейіткәрімовтер осы талаптарыма құлақ асып жүрген талантты жастар. «Айран жалайық», «Жемқордың басын шабамыз!», «Қойыңызшы, ағай!», «Құдық», «Шындық қайтыс болып кетті», «Коронавирус» қойылымдары бүгінгі күннің өзекті тақырыптары деп білемін. Сценарийдің бәрін өзім жазамын. Олар шығарма іздеп, шаңдатып жатпайды. Коронавирус та келмеске кетер, сол кезде «Мистер Мұхтар» театры еліміздегі қалаларға гастрольді бастамақ.

– Саяси сатираны жиі жазып жүрсіз. Қорықпайсыз ба?

– Неге қорқам? Біздің жазып жүргеніміз нақты фактілерге құрылған памфлет немесе фельетон емес. Шығармаларым абстрактілі дүниелер. Мақтанғаным емес, әлеуметтік желілерде сықақтарым жиі жарияланып, оқырмандарым жылы лебіздерін білдіріп жатады. Сондай пікірлердің бірқатарын ұсынайын:

Aigul Torebekova:

–Сізді шенді-шекпенділер ғана емес, қараша халық, қалың бұхара жақсы біледі, мойындайды, сүйіп оқиды.
Шынтуайтына келгенде, қазақ сатирасында сіз секілді еңбек сіңіріп, өскелең ұрпаққа өшпес мұра қалдырып жүрген сатирик жазушылар ауыз толтырып айтарлықтай соншалықты көп емес қой. Сіздің астары саясатқа толы садағы мықты сатираларыңыздың жебесі шекпенділердің шекесіне тигендіктен, атақты қалтасынан берердей пейілдері тарылып, тыжырынып қалғаны бар шығар....
Ол үшін сіздің бас ауырып, балтырыңыз сыздай қояр деп ойламаймын. Десек те, Тəңір ием жар болып, халқы бағалап жатса шығармашыл жандар үшін одан асқан бақ жоқ. Сіз халықтың сүйікті жазушысы екеніңізге дау жоқ. Зайырлы еліміздің өркениетінің гүлденуі жолында жазғаныздан жазарыңыз, бергеніңізден береріңіз, көрген қызығыңыздан көреріңіз көп болсын!

Әміржан Қосанов, саясаткер:

– Мына заманда шенділер сатириктерді марапаттай қоймас... Ода жазыңыз!

Мырзан Кенжебай:

– Соңғы 20-30 жыл көлемінде қазақ сатирасында өз басым осы Мұхтар Шерімнің алдына түсетін ешкімді көрген емен. Әрине, извините за категоричность.

Қыдыр Байдүйсенов:

– КЕРЕМЕТ жазылған, оқи бергім келеді-ау, оқи бергім...Әй, мәладес! жарайсың, Мұхтар Шерім! Көз алдымнан елестеп кетер емес!

Худияр Хусанов:

– Ассалаумағалайкум, аға! Сіздің «Құдағи құшақтай береді» атты кітабыңыздан талай рет сахнаға сатиралық көрініс қойдық, солай жұлдыз болдық, сіз өте тапқыр жан екенсіз, қазір сізді интернеттен көріп отырғаным мен үшін өте бақытты шақ, мың жасаңыз, Мұхтар аға, мың жасаңыз!

Гүлнәр Сиқымбаева, белгілі әнші:

– Мұха!!!! Ішегім түйіліп қалды. Сенің жазғаныңа да, саған берген жауаптарға да!!! Көптен бері бұлай күлген жоқ едім. Рахмет барлығыңызға! Қазақ тілім Жасасын!!!!!!

Жолдасбек Дуанабай:

– Мұхтар Шерім қазақ сатирасының классигі! Әттең, дер кезінде бағалай алмай келеміз...

Қадірбек Демесін, Републикаға танымал әртіс:

– Мұхтар Шерімнің сатирасы – саяси, оны сахналай алмаймыз.

Алкайдар Лашкерұлы, әлеуметтік желі белсендісі:

– Жалпы Мұқа, сатира арқылы көптеген тақырыпты қамтып жүрсіз. Ел қандай мəселе бойынша даурығып жатса сол бойынша қалам сермейсіз. Сөзбен батыл түйрейсіз. Күлдіріп отырып жылатудың шебері деп сізді айтса болады. Бұрын Оспанхан Əубəкіровты оқысақ, қазір сізді оқитын болдық! Жасай беріңіз, жаза беріңіз.

Тасбике Сүлейменқұлова:

– Ұтқыр əзілмен жазылған. Мұхтар бауырым кейде Сізді жоғалтып алам. Жоғалып кетпеңізші, өтініш. Дүниелеріңізді оқысам, бір сергіп қалам. Қөңіл– күйім көтеріліп қалады.

Әрине, осындай жылы лебіздер көңіліме қуат, сатирама шуақ береді.

– Сатирик ретінде қоғамның дамуына қаншалықты үлес қостым деп ойлайсыз?

– Оны килограмдап, таразыға тартып кім көріпті? Дегенмен, оқырмандарымның ой-пікірлеріне қарағанда, сатирамның да өзіндік үлесі бар деп ойлаймын. Заман көшіне ілесіп жазу керек. Біздің көп сатириктеріміз заман көшіне ілесе алмай қалды. Кеңестік дәуір стилімен жазады. Ал мұндай сатира қоғамға қозғау сала алмайды.

– Әдетте сатириктер қалжыңбас, әзілқой келеді. Ал, сіз салмақтысыз?

– Қылжақбас болғым келмейтіндігімнен шығар? Оның үстіне қария болдық. Салиқалы әңгіме айтуымыз керек. Болмайтын жерде ыржалақтап, болмайтын жерде әзілдей беру де жөн емес. Әзілің өтетін жерде әзілдегенге не жетсін.!

– Әзіл-сықақ театрларында қазақы қалжың азайып бара жатыр. Неге?

– Оның бір ғана себебі бар, – авторларды тарта білмейді. Естіген–көргендерін шимайлап жазып шығады. Содан барып, дөрекіліктің басы қылтияды. Ал, Ресейде актерлер тек авторлармен жұмыс жасайды. Сосын, авторларды қалай насихаттайды десеңізші? Қаламақыларын да төлеп, ренжіте қоймайды. Ал бізде басқаша.

– Плагиаттар туралы не дейсіз?

– Шынында сатира жазу кім көрінгеннің қолынан келмейді. «Әу» дегеннің бәрі ақын ғой қазір. Бірақ сатираның жүгін сүйреу, оны арқалау, діттеген жеріне жеткізу қиынның қиыны. Бұл – талант арқылы келетін нәрсе, жазған дүниеңді белгісіз адам пайдаланса, әрине көңілің құлазиды. Жаның жабырқайды. Өйткені ол сенің «бір балаң». Бүгінде идеяңды ұрлағанымен қоймай, интермедияға өзінің атын қоятындар көп. Кейбір театрлардың атын атап, түсін түстемей-ақ қояйын, сатираларымның идеясын ұрлап, өңін өзгертіп, басын аяғына, аяғын басына шығарып, қайта жазып шығады да, сахналайды. Бірақ, бәрібір одан менің стилімнің «исі» шығып тұрады. Оның үстіне, авторлық құқықтарым қорғалған. Әзірге кешіріммен қарап жүрмін. Алдағы уақытта кім білген?

– Сізді қазақстандықтар жақсы біледі. Республикалық басылымдар сатираңызды қолдан қолға тигізбей басады. Бірақ өзіңіз тұратын жергілікті өңірдің жергілікті газет-журналдарынан сіздің дүниелеріңізді, сұхбатыңызды көре бермейміз. Осы шымқалалықтар сізді неге тосырқайды?

– Оның рас. Павлодар, Жезқазған, Қызылорда облысының газеттері сықақтарымды сұрап, басып жатады. Сұрамай-ақ жариялап жатқандары қаншама?! Авторлық құқымды бұзбаса мейлі. Қайта қуанамын. Ал, жергілікті газеттердегі әріптестерім «Өзіміздің Мұқаң ғой!» деп жүрсе керек, үндемейді. Олар үндемеген соң, мен де үндемеймін.

– Нені армандайсыз?

– Қолымда билік болса, сатира сарайын салып, сатира көшесін қалар едім!

– Әңгімеңізге рахмет!

 

Страница 1 из 37