Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінде «Мемлекеттік тілдің латын графикасындағы әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу» жайында жалпыхалықтық ашық талқылау өтті. Біршама уақыт бұрын елімізде латын әліпбиі туралы мәселе көтерілген болатын. Алғашқыда жұртшылық жылы қабылдады. Бірақ енгізілген жаңа нұсқалар көпшіліктің көкейіндегісіне дөп келмеді. Бірі – біріншісін, бірі – екінші нұсқасын қолдады. Әрқайсысы өзінше сараптап, өзінше қорытынды жасады. Сөйтіп халық пікірі үшке жарылды.

45

Жаңа әліпбиге диграфтар не үшін керек? «і», «и», «һ», «х» дыбыстарын қалай ажыратамыз? Бұл жөнінде латын әліпбиінің бірыңғай нұсқасын жасау жөнінде филологтар мен тіл мамандары бас қосқан жиында сөз болды. Ғалымдардың пікірінше, маңыздысы сауатты, қате жібермей жазу. Бекітілген латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиінде 32 әріп бар. Тілдің 28 дыбысын толық қамтиды. Бұған көпшіліктің көзі үйренген. Жазуға да ыңғайлы. Бірақ кемшілігі де бар. Бізге керегі, тіл заңдылығын бұзбайтын жобасы. Жалпыхалықтық талқылауда қалалық тілдерді оқыту орталығының директоры Нұрила Жұманова филологтар мен тіл жанашырларына жетілдірілген үш жобаның бірін таңдауды ұсынды.

– Шымкентте латын әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу жөнінде насихат жұмыстары бәсең. Ғалымдарымыз бен тіл жанашырларынан белсенділік байқалмайды. Орталық тарапынан түрлі әдістемелік оқу құралдары шығарылды. Қолға алынған жобалар да бар. Әйтсе де, латын әліпбиіне негізделген жұмыстардың қажеттілігі сезіледі, – деді ол. Ал орталықтың бөлім басшысы Гүланар Анарбекқызы бекітілген әліпби мен мақұлданған жобалардың артықшығы мен кемшілігіне тоқталды.

-SH диаграфы оқуда қолайсыз. Бір сөзде Ш, бір сөзде СХ болып оқылады. Сол себепті Qoshan (Қошан/Қосхан), aIqyshat (алғышарт/алғысхат), Shynqyshan (Шыңғысхан/Схынғышхан), darishana (дәрісхана/дәрішана), shema (шема/схема) сынды екіұшты оқылатын, контекспен ажырататын сөздер көбейді. СН диграфы таңбалап тұрған Ч әрпімен келетін төл сөз жоқ. Шетелдік сөз де жоқтың қасы,-деген Гүланар Анарбекқызы тіл жанашырларына нұсқалардың дұрысын таңдауды ұсынды.

Сайдың тасындай іріктелген филологтар көкейкесті мәселеге бей-жай қарап жүрген жоқ. Латын әліпбиінде кемшіліктердің барын да жасырмайды. Нақты ережесі бекітілмегендіктен, ала-құла жазылып жүр. Әсіресе, қазақ басылымдарында орфографиялық нормалары сақтала бермейтіні рас. Мәселен, С мен S әрпі дұрыс қолданылмайды. Негізінде әліпбиде ағылшынша С әрпі жоқ. Ал БАҚ саласында әр журналистің, ар ақынның, әр жазушының жазу тілі бөлек. Сондықтан сала мамандары белгілі бір жүйе қалыптасу қажет екенін айтады.

– Латын әліпби тек таңба ауыстыру емес, жазу реформасына айналуы керек. Біріншіден, мұнда тіл ауыспайды, таңба ауысады. Екіншіден, әлемдік лингвистердің айтуынша, дыбыс көп болып, таңба аз болуы керек. Мысалы, ағылшын тілінде 44 дыбыс бар, соны 26 таңбамен беріп отыр. Бізде 28 дыбыс бар, соны 42 әріппен беріп келеміз. Демек, біздің қазіргі кириллицамыз жазуымызды бұзып отырғаны анық. Меніңше, жетілдірілген жобаның аралас нұсқасы дұрыс, – деді профессор, қазақ тілін оқыту әдістемесінің маманы Амангелді Жаппаров. Ал филология ғылымдарының кандидаты, доцент Жүзімкүл Байымбетованың пікірі мүлде бөлек.

– Латын графикасына түріктер ғана емес, әзербайжандар, өзбектер мен түрікмендер де көшкен. Олардың тәжірибелері Ахмет Байтұрсынұлы атындағы институт ғалымдары тарапынан толық зерделенді. Әрбір тіл – жекеше құбылыс. Өзіндік ерекшелігі, ерекше логикасы бар. Өзбек тілінде бір сөз айтсақ, қазақ тілінде ол басқаша естіледі. Мағынасы да өзгеріп кетеді. Әліпби әрбір сөздің мағынасы жоғалмайтындай жасалуы керек. Ауызша бір сөзді ойласақ, қағаз бетіне де солай түсіре алуымыз керек, -дейді доцент.

Басқосуда тіл мамандары өз ойларымен бөлісті. Бекітілген әліпби де, онан бөлек нұсқалары да талқыланды. Қазіргі таңда латын әліпбиіне көшу мәселесі күн тәртібінде тұр. Ең басты қағида – қазақ тілінің төл дыбыстық жүйесін сақтау. Себебі, қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең негізгісі, ең бай тіл. Өзіміздің бауырлас елдермен түсінісе алатын және бір-біріміздің жазғанымызды оқи алатындай болуымыз керек.

«Мәртебелі поэзия мінберінің» кезекті кездесуі ақын, ҚР Жазушылар одағының мүшесі Баян Тіленшинаның шығармашылығына арналды.

Баян 2

Шымқалалықтар «Отырар» кітапханасында ақын қызын ыстық ықыласпен қарсы алды. Әдеттегідей жыр кешін ақын Нармахан Бегалы жүргізді. Ол Баян Керімқызының шығармашылығы жайында толғана сөз сөйледі. Болмысына шынайы бағасын берді.

– Баян Керімқызы кім? Прозашы ма, ақын ба, педагог па? Әлде композитор ма? Поэзия мінберінің қай қонағы да осал болған емес. Олар тек өлең ғана жазбайды. Әрқайсысының қайталанбайтын әндері, салмақты, пайымды сол сияқты дүниелері бар. Баян Керімқызы поэзияға ғана қалам тартпайды. Әңгіме, хикаяттар да жазады. Яғни ақылын, білімін, қайратын тең ұстаған ақын, – деді Нармахан Бегалы.
Мұнан соң «Отырар» кітапханасының директоры Анар Жаппарқұлова ақынға ізгі тілегін жеткізді.

– Сіздің поэзияда да, прозада да қолтаңбаңыз бар. Педагогикалық әдістемелік «Қазақ ертегілеріндегі психология», «Таным мен тағылым», «Ұстаз беделі неде?» сынды еңбектеріңіздің өзі бір төбе. Бірін-бірі толықтырып тұрады. Шығармаларыңыз арқылы қазақ руханиятына еңбек сіңіріп келесіз. Мәртебелі поэзия мінберінде ақындар ғана емес, Ұлы Абайдың өлеңдері мен әндерінің де қамтылуы байыпты бастама, – деді ол.

Баян

Кездесуде ақынның әрбір жыры, әрбір сөзі шынайы шығып жатты. Мінберге көтерілген Баян Тіленшина оқырманды өзіне бірден тартып әкетті. Тіпті, кеш иесі мен көрермен арасында шектеулі шекара болмады. Стилі ерекше ақын қыздың әдебиетке адалдығы оқырманды еріксіз сүйсінтті.

– «Сұрқия» повесін шығару маған оңай болмады. Қолымда қаражатым жоқ. Төрт бөлмелі пәтерімді кепілдікке қойып, банктен несие алдым,-деген ақын ағынан жарылды. Көпшілік білмейтін сырларын жайып салды. «Ана толғанысы», «Қыз махаббаты» сынды өлеңдерін тебірене оқыды.

Поэзия кешіне арнайы шақырылған өнерпаздар әннен шашу шашты. Сондай-ақ Ұлы Абайдың өлеңдеріне кезек берілді. Ақынды құттықтауға келген достары Баян Керімқызына ізгі ниеттерін білдірді.
Жыр кеші көңіл көкжиегін кеңейтті. Оқырман ақын жырлары арқылы оның ішкі толғанысын, пайымын таныды. Рухты қара өлеңге сусындады. «Мәртебелі поэзия мінберінде» Баян Керімқызы өзін уақыттың тар шеңберіне берілмейтін қаламгер екенін аңғартты.

Қазақ үшін еттен қуатты ас  жоқ. Жесе тісіне, жемесе түсіне кіретін тағамның орны қашан да бөлек. Қазекем келген қонағына қадірлеп, алдына ет тартады. Алайда ұлттық асымыздың атауы бүгінде «бешбармақ» деп айтылып жүргені  бәрімізді қынжылтады.

27879028 159478584850592 4590292717606535168 n

Иә, буы бұрқырап, иісі мұрын жарған қазы-қартасы, жал-жаясы мен жілік-омыртқасы төңкеріліп алдыңа келгенде тәбетіңді ашатын асты үлкен-кіші тамсана жейді. Бірақ төл тағамның «бешбармақ» атауы кім-кімді де еріксіз ойландырады. Асылған етті қалай атаған жөн? «Бешбармақ» деген дүбәрә сөз бізге қайдан келді?

Тіл мамандары үлкен астың қазақшасы қалыптаспаған десе, біреулері орыс тіліне дұрыс аударылмаған, бес саусақты салып жіберіп, қолмен жеуінен шыққан дейді. Зиялы қауым өкілдері «асылған ет» деп атауды ұсынғаны да бар. Бірақ... Ұсыныс нәтижесіз, сөз өзгеріссіз қалды.

Салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы бұзылмаған Оңтүстіктің өзінде бұл тағамды әрқилы атайды. Қамыр ауқат, ет ауқат десе, бәзбіреулері «бешбармақ» дейді. Той думандарда, әртүрлі кештерде ет тартылатын сәтте кейбір асабалардың «бешбармақ» деп хабарлайтыны тағы бар.

Кезінде КТК телеарнасының телевизиялық «Бешбармақ» шоуы болды. Жаңа бағдарламаның жарнамасы жер жарды. Өзбекстан телеарналарының бірінен көшірілген жоба телеарна эфирінен жыл бойы түспеді. Бірақ ұлттық асымыздың атауы көрерменнің наразылығын тудырды. «Алатақиялы ағайындардың бағдарламасын «Палау-шоу» деп аталуы дұрыс. Ал отандық телеарнаға не жорық?! «Бешбармақ» деген қай тілден «қаңғып» кірген тіркес» деп сын айтушылар аз болмады.

«Фиркан», «Жейхун», «Баянсұлу», басқа да толып жатқан сауда орталықтарының сөрелердегі «Апатай», «Сочни», «Кэмми GRAR» кәсіпорындарының ет тағамына салатын жаймалары «бешбармаққа арналған» деп айдарланған.

Тарихи деректер мен әдеби шығармаларды парақтасаң, «бешбармақ» түгілі «бес бармақ» тіркесі де кездеспейді. Тіл мамандарының айтуынша, естияр баланың өзі бас бармақ, балаң үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек деп бес саусақты атымен атайды. Батыс, Шығыс, Солтүстік өңірлерде кездеспейтін, ал Оңтүстік астана – Алматыда, ұлыстың ұйытқысы болған Шымкент пен Түркістанда ас мәзіріне мәнсіз мағынамен енген бұл атау қайдан шыққан?

PS.

Орыстардың борщы, өзбектің палауы, ұйғырдың лағманы секілді ұлттық қадірлі асымызды да дұрыс атаумен ұсынсақ, оны тілдік қолданысымызға тұрақты енгізсек, бұл да өз тіліміз бен дәстүрімізге, ата-салтымызға құрмет емес пе? Ендеше аталы астың дұрыс атауын қалай деп алған жөн? Сіз не дейсіз?

Сіз не дейсіз?

Мархабат Байғұт, жазушы:

MG 8423

«Бешбармақ» деу ұлттық тағамды қорлау. Бұл сөзді бұрын отарлау саясаты кезінде генерал-губернаторлар мен олардың жандайшаптары ойлап тапқан. Қолмен жегенді «казахи бешбармачничают» деп әжуалаған. «Бешбармақ» деп айтуға да, жазуға да болмайды»

Сандыбай Боранбаев, филология ғылымдарының докторы:

сандыбай

– «Бешбармақ» – қырғыздарға тән сөз. Ал қазақтың ұлттық тағамына дұрыс атау қолдану мәселесін терминология және тіл комитеті қолға алуы керек. Кейбіреулер «қазақша ет» деп жүр. Бұл да қате. Мен бұл сөздің баламасын түсінбеймін. Сүйсініп жейтін қадірлі асымыз ұлттық ұғымға сай дұрыс атауын табуы қажет.

Гүлзина Қуанышбекқызы, Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығының бөлім басшысы:

куанышбеккызы

– Бешбармақ соңғы уақытта этнос өкілдерінің айтуымен, ет атауы ретінде қолданыста жүр. Осы орайда атап өтер жайт, «бесбармақ» деген сөздің мағынасы «Қазақ әдеби тілінің сөздігінде» былайша түсіндірілген: «Етке қамыр салып жасалатын қазақтың ұлттық тағамын өзге ұлт өкілдерінің атауы». Ал шындығына келсек, бұл – орыстілді қауымның «бешбармак» деген сөзінің қазақиланған түрі.

Жанат Төлтебаева, қалалық жасөспірімдер кітапханасының сектор меңгерушісі:

Жанат Тультебаева

– Қазақ тіліне тәржімаласақ, «бешбармақ» дегенің – Бесбармақ. Мағынасы түсінікті. Бірақ, қос қолдап асасаң да адамда екі-ақ бармақ бар, ол – екі бас бармақ. Ал бір қолда бес саусақ бар. Қайдан, қалай шықса да, тілімізге жат «бешбармақты» ұлттық тағамымызға таңып алдық. Дұрыс еместігін білсек те, «қыңқ» демейміз.

Шымкентте аптаның әр жұмасын поэзия кешіне айналдыру дәстүрі басталды. «Мәртебелі поэзия мінбері» атты поэзия апталығының кезекті кеші ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасы Жазушылар одағы Басқармасының мүшесі Қасымхан Бегмановтың шығармашылығына арналды.

DSC 2649

«Отырар» кітапханасында өткен жыр кешіне өлеңнің киесі мен жүйесін жетік білетін зиялы қауым өкілдері, мәдениет қызметкерлері мен өлеңсүйер қауым жиналды.
Кеш шымылдығын ашқан Шымкент қаласының мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасы басшысының орынбасары Ғалия Шарафиева «Мәртебелі поэзия мінбері» апталығы Мемлекеттік сыйлықтың иегері, белгілі ақын Ұлықбек Есдәулеттен басталып, жерлесіміз, қарымды қаламгер Қасымхан Бегмановпен кездесуге жалғасып отырғанын жеткізді.

– Қаламыз биыл ТМД елдерінің мәдени астанасы атанды. Көптеген мәдени іс-шаралар өткізу жоспарлануда. Соның ішінде поэзия кешінің маңызы зор, - деді ол.
Мәртебелі мінберге көтерілген кеш кейіпкері Қасымхан Бегманов сиясы кеппеген жаңа өлеңдерін оқыды. Ақынды қолдап-қуаттап келген көрерменнің рухын көтерді. Көңілін сергітті.

– Шымкентте мәдениет пен руханиятқа айрықша көңіл бөлінуде. Поэзия алаңы мен поэзия апталығының ашылуы қаламгерлердің жүрегіне жылу ұялатты. Руханиятпен сусындаған ел ешқашан жұтамайды, - дейді ақын ағамыз.

Жұмадағы жүздесуде қалалық мәдениет үйінің өнерпаздары, Оңтүстік Қазақстан педагогикалық институтының студенттері ақын жырларын оқыды. Өлеңдеріне жазылған әндерін орындады. Сондай-ақ ұлы ойшыл Абай жырлары да жырсүйер қауым назарына ұсынылып, әндері шырқалды.

Эх, «Тортилла»

Пятница, 24 Январь 2020 04:08

Шымкентте алып тасбақа ішіндегі жануарлар көрмесі 23 қаңтардан бастап жұмысын тоқтатуға мәжбүр. Оған көрме кезіндегі заңсыздықтар себеп болды. Бұған дейін «Тортилладағы» хайуанаттардың күтімсіздігі туралы пікір әлеуметтік желіде қызу талқыға түскен еді. Еріктілердің жанайқайы қоғамда резонанс туғызды.

Тортилла

Ресейлік «Тортилла» қалаға 2019 жылдың желтоқсанында келген. «Наурыз паркі» сауда орталығы аумағында орналасқан хайуанаттар бағы бір айға жуық тұрғындарға қызмет көрсетті. Үлкені де, кішісі де аңдарды шама-шарқынша тамашалады. Алайда сауда орталығының басшылығы бір ай бұрын ашылған «Тортилламен» арадағы жалдау шартын бұзуға мәжбүр болды. Көрмедегі былықты көрген еріктілер аңдардың тіршілігіне селқос қарамай, жауаптыларға жүгінді. Олар ресейлік аң-құстарға араша түсіп, қонақтардың қаладан кетуін талап етті.

-Аң-құстарға жағдай жасалмаған. Жейтін тамағы, суы жоқ. Орналасқан жерінің ауасы лас. Көрме ішінде аң түгілі, адамның тынысы тарылады. Соның салдарынан кейбір маймылдар ауыра бастаған. Түктері түсіп қалыпты. Қолтырауындардың халі тіптен мүшкіл. Көрме иесі хайуанаттардың обалына қалып жатыр. Біз жауаптыларға жүгінгенбіз. «Тортилланың» иесінде аңдарды ұстауға рұқсат болмай шықты, - дейді «Второя жизнь» қорының волентері Анастасия Ташпаева.

Волонтерлердің айтуынша, көрмедегі жануарларға талапқа сай қамқорлық көрсетілмейді. Шындығында маймылдардың тым тар торда орналасқаны, қолтырауындардың құрғақ жерде жатқаны анықталыпты. Зооқорғаушылардың үндеуі ақыры аяқсыз қалмады. 23 қаңтардан бастап, «Тортилла» көрмесі жабылуы тиіс.

Деректерге көз жүгіртсек, көрме Ресейде бұрыннан «қара тізімге» енген көрінеді. Көрші елдің еріктілері де жылжымалы зообақтың жұмысын тоқтатуға себепші болған. Жылжымалы көрменің Қазақстан бойынша Шымкентке алғашқы келуі екен.

- Біз заңға қайшы ештеңе көрмедік. Жерді қырық күнге жалға бердік. Заңгерлермен келісіп, «Тортилламен» келісім-шартқа отырдық. Иесінен он күн ішінде көрмені алып кетуін талап еттік, - дейді «Наурыз» ойын-сауық орталығының жетекшісі Бағдат Тастанбеков.

Дегенмен, көрме иесінің шикіліктері көп сияқты. Сонда кеденнен қалай өткен? Аңдардың жай-күйі неге тексерілмеген? Құзырлы органдар неге қадағаламаған? БАҚ өкілдеріне берген түсініктемесінде Бағдат Тастанбеков тордағы аңдар электр қуатымен жылытылатынын айтты. Ол «хайуанаттардың жағдайы қиын» деген пікірмен келіспейді. «Іші таза. Тамақтары уақытылы беріледі. Аңдарға ешқандай қысым жасалмайды» деп ақталды.

Қоғам наразылығын тудырған «Тортилланың» жай-күйін білмекші болдық. Алдымен жылжымалы көрмеге кірген орталық жетекшісі бізді ішке өткізбеді. «Қазір аңдар тамақтандырылып, оларға күтім жасалып жатыр. Сәлден кейін көре аласыздар» деген уәж айтты. Қаңтардың суық күнінде аз ғана уақытта деген соң көрмедегі хайуанаттарды көруге бел байлап едік. Өкінішке қарай аңдардың жағдайын біле алмадық. «Көрсетеміз» деген адамымыз санаулы уақытта шаруасымен көлігіне отырып, кетіп қалды. «Тортилланың» жанында екі ерікті ғана қалды.

Эх, «Тортилла»...

«Мәртебелі поэзия мінбері»

Среда, 22 Январь 2020 04:16

ТМД елдерінің мәдени астанасы Шымкентте мәдениет пен руханиятқа айрықша көңіл бөлінуде. Былтыр ақын-жазушылардың өлеңдері қала көшелеріне ілініп, талантты жас ақындардың антологиясы жарық көрген еді. Биылғы жыл тағы да ақжолтай жаңалықпен басталды.

DSC 0718

Өткен аптада қаламызда «Мәртебелі поэзия мінбері» атты әдеби алаң ашылды. Поэзия мінберінің ашылу салтанатына қаламгерлер қауымы арнайы келді.
Елбасының «Ұлы Даланың жеті қыры», «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру», Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» мақалалары аясында атқарылатын жұмыстардың бір парасы Шымкентте осындай жаңалықпен жалғасын табуда. Поэзия мінберіне Қазақстан ақындары шақырылатын болады. Биыл Абайдың 175 жылдығына орай, әр жұмадағы кездесуді Абайдың өлеңдерімен бастау үрдіске айналмақ.

Жиынға арнайы келген Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы, ақын Ұлықбек Есдәулет қазақ қаламгерлері атынан поэзия алаңының ашылуымен құттықтады.
– Поэзия бұрышы емес, поэзия төрі деген жөн. Қайырымды қаланың ақын-жазушыларына төрін ұсынған шырайлы шаһардың мәртебесі өсе берсін. Шымкенттің көшелерінде Ұлы Абайдан бастап, қазақ ақындарының суреті мен өлеңдерін жарқыратып қойғандарыңыз поэзияға көрсетілген құрмет деп білемін,-деді ақын.

Енді еліміздің ақын-жазушылары әр жұма сайын поэзия мінберінде парасатты жырларын оқиды. Аптасына өтетін рухани жиында Ұлы Абайдың өлеңдері мен қара сөздері де қамтылады.
Мұнан соң, рухани шара поэзия апталығымен жалғасын тапты. Жыр кешінің алғашқы қонағы көрнекті ақын, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Ұлықбек Есдәулет болды.

Көптен бері өлеңге шөліркеген қайырымды қаланың тұрғындары мен зиялы қауым Отырар кітапханасына қарай асықты. Оқырманмен ой бөліскен жыр кешін ақын Нармахан Бегалыұлы жүргізді.

Қара өлеңнің қара нары атанған ақын Ұлықбек Есдәулеттің қазақ поэзиясында орны ерекше. Отты жырларында халық мұңы, ел тағдыры жатыр. Жыр кешінде қаламгердің «Қарағай» кітабының тұсауы кесілді. Бұдан кейін Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері, жазушы Мархаббат Байғұт сөз алып, ақынға ізгі тілегін білдірді.

DSC 0552-1

– Елі ақынын құрметтесе, одан артық бақыт бар ма!? Айрықша жобаның ақындарға шабыт сыйлайтыны сөзсіз. Сіз осы құрметке лайықтысыз. Әдебиетті өмірден алып тастасаң, сыңғырлаған ақша мен сықырлаған қару ғана қалады дейді. Президенттен бастап ел тізгінін ұстаған азаматтар әдебиетті, поэзияны елге етене енгізуде,- деді жазушы.

Шығармашылық кеште ақын Ханбибі Есенқарақызы ақынға ақжарма тілегін ақтарса, филология ғылымдарының кандидаты Анар Жаппарқұлова арнау өлеңін оқыды. Ал Ы. Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясының 2 «д» сынып оқушысы Ернар Анарбек, 3 «б» сынып оқушысы Нұрымжан Өтеген, 4 «е» сыныбының оқушысы Айсана Әділхан Абайдың өлеңдерін жатқа айтса, Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік педагогикалық университетінің студенттері ақын Ұ. Есдәулеттің өлеңдерін нақышына келтіріп оқып берді. Өз кезегінде ақын ағамыз оларға өзінің жыр кітабын сыйлады.

DSC 0548

Мәні мен мазмұны терең кеште ақынның сөзіне жазылған «Көздеріңе ғашықпын», «Заман-ай» әндері де шырқалды.
Кеш соңында қаламгер жылы кездесу ұйымдастырып, әдебиет пен мәдениетке қолдау көрсеткен қала басшылығы мен кітапхана ұжымына алғысын білдірді.

фото
Береке СЕЙІТЖАППАР

Соңғы уақытта әлеуметтік желілерде YouTube хостингінің «Нағыз қазақ» арнасында «Аралтұз» өнімінің сапасына қатысты видеожазбасы жарияланды. Онда автор тұз құрамында адам денсаулығына зиянды қоспа барын, ас тұзын Қытай инвесторлары шығарып жатқанын айтып, өнімді алмауға үндеді. Оны тамашалаған бәзбіреулер хабардың рас-өтірігіне қарамай, өре түргелді. Көпшілікті «Аралтұзын» тұрмыста тұтынбауға шақырды.

1443674744puq6b

 

Тұзсыз астың дәмі жоқ. Қазақ тұзды ерекше қастерлейді. Ал жалған ақпарат пен видео қауесеттің ақыры емес. Осыдан 7 ай бұрын, маусым айында байқоңырлық азамат ватсап желісінде негізгіз хабар таратқан еді.

Оның Арал ауданы Жақсықылыш кентінде орналасқан «Аралтұз» кәсіпорнына қатысты бейнеүндеуі көпшілікті бейжай қалдырған жоқ. Бейнежазба авторы: Менің саясатқа, ұйымдарға қатысым жоқ. Көріпкел де емеспін. Қарапайым адаммын. Мен қорқынышты түс көрдім. Соны халықпен бөліскім келеді. Өйткені бұл жағдай Қазақстанның болашағына қатысты деп ойлаймын. Арал ауданының Жақсықылыш кентіндегі «Аралтұз» кәсіпорнының Қытайға сатылғанынан хабардарсыздар. Адам тұзсыз тамақ ішпейді.

Ал ас тұзында белсіздік пен түрлі ауруларды қоздыратын қоспалар арқылы бір ғасырда қазақ халқын оқсыз жер бетінен жойып жіберетіні жөнінде хабар келді», - деп елді әбігерге салғаны бар. Түсін «Алланың аяны» деп, халықты аң-таң қалдырады. Не керек, автор да, ақпарат та зерттелді. Зерделенді. Еліміздегі тұз өндіретін ірі кәсіпорынның жұмысын жоққа шығарған азамат заң алдында жауапқа тартылды.

«Аралтұз» АҚ – индустриялық бағдарламаның белсенді қатысушысы. Мемлекеттік бағдарлама аясында 500 жаңа жұмыс орнын ашып, 1200-ге тарта жергілікті тұрғынды жұмыспен қамтып отыр.
Сол дақпырытты «Аралтұз» АҚ вице-президенті Нағашыбай Әуесханов та жоққа шығарды. Бейнежазба авторының кәсіпорынға ешқандай қатысы жоқ екенін, мұнда жұмыс істемегенін жеткізген болатын. 90 жылдық тарихы бар ас тұзын өндіретін ірі өндіріс орнының ел экономикасында елеулі орны бар. Вице-президент тұзды комбайнмен көлден қазып алатынын, оны вагондармен кәсіпорын аумағына әкеліп жинайтынын, өңдеу жұмыстарының жүргізілетінін тәптіштеп түсіндірген.

«Елімізде сатылатын тұз түгел йодталған. Біздегі лаборатория қызметкерлеріне өндірілген өнімнің сапасы дұрыс болмаса, өндірісті тоқтатуға толық құқық берілген», - деді Н.Әуесханов.
Несін айтасыз, сәуегей бейнежазба авторы ұсталып, ҚР Қылмыстық Кодексінің 174-бабы 1-бөлігімен (әлеуметтiк, ұлттық, рулық, нәсiлдiк, тектік-топтық немесе дiни алауыздықты қоздыру) сотқа дейінгі тергеп-тексеру жұмыстары жүргізілген еді. Сөйтіп, дақпырт басылғандай болған. Арада 7 ай өткенде.... Тағы да ел-жұртты шошындырған негізгіз бейнежазба жарияланды.

Біздің білуімізше, «Аралтұз» құрамында табиғи минералдар бар. Олардың құрамында эпсомиттерден және астраханиттерден тұратын тұнба ерімейді. Өңдеуге келетін шикізат экологиялық таза. Кәсіп-
орын өнімдерін ЕАЭҚ аумағында аккредиттелген тәуелсіз зертханалар тексереді. Яғни өнім әлемдік стандарттарға сай.
1925 жылдан бастап ас тұзын шығарып келе жатқан компания өнімі Қазақстанмен қатар ТМД елдерінде сұранысқа ие. Қазақстандық өнімінің 65 пайызын Ресей, Қырғызстан, Әзірбайжан, Грузия елдеріне экспорттап отыр.

«Аралтұз» АҚ президенті Айдынбек Тауасаровтың мәлімдеуінше, қазіргі таңда кәсіп-орынның 100 пайыз акциясы отандық кәсіпкерлерге тиесілі. Ешқандай Қытай тарапына сатылмаған, үлесінде де қытайлықтар жоқ.

Бұл – осымен бірнеше рет берілген жалған факті. «Аралтұзды» әлдекімдер нарықтан шығарғысы келе ме, кім білсін. Бейнежазбаларда негізсіз үндеу жариялаған азаматтардың әрекетіне қарның ашады. Қадірлі асты қорлағанына жаның жабырқайды. Өре түргелген ел-жұртқа айтарымыз, «Аралтұз» – отандық өнім. Қорықпай қажетінше пайдаланыңыз. Денсаулыққа пайдасы болмаса, зияны жоқ.

Қазақ итті жеті қазынаның біріне балаған. Әу бастан оның адал дос, сенімді серік екені мәлім. Жыл санауына енгізіп, ертегілерге қосуы да бекер емес. Тұрмыста да рөлі зор жануар. Мал, үй күзеттіреді. Аң аулауға пайдаланады. Десе де, олар қараусыз күйге түссе, адам өміріне қауіп төндіретін жағдайға жететінін ұмытпайық. Олай дейтініміз, қазір иесіз төртаяқтылардың мәселесі алаңдатарлық жағдайға жетті.

Borli-it-aulau

– Бір топ иттің көпқабатты үйлердің маңында жүргеніне бірнеше ай болды. Балаларым үшін уайымдаймын. Ит аулаушыларға бірнеше рет хабарластым. Араға апта салып келді әйтеуір. 3 иттің көзін жойды. Ал, қаңғыбас хайуандар көпқабатты үйлердің маңын басып кеткен, - дейді №3 шағынауданының тұрғыны Ақжібек Бегім.

Көпбалалы ананың жанайқайы орынды. Қаңғыбас ит – жұқпалы ауру тасымалдаушы. Құтыру белгілері байқалғанда адамға шабуыл жасайды. Соңғы уақытта жабайы иттерді қаланың кез келген бұрышынан көруге болады. Көз үйренгендіктен бе, бейқамбыз. Оқыс оқиға болса ғана қимылдаймыз. Шабуыл жасаса ғана бас көтереміз. Олардың қауіпті екеніне мән бермейтініміздің белгісі осы.

Төртаяқтыдан зардап көп

Екі апта бұрын Шымкентте оқыс оқиға болды. Таңертеңгі сағат 8.00-дер шамасында Меруерт Жанұзақова (есімі өзгертілді) баласымен бірге қоқыс төгуге шығады. Әрі қарай Ақжолын балабақшаға апармақ. Аналы-балалы екеу қоқыс тастайтын орынға келгенде үй жануарын көреді. Мән бермеген әйел бес жастағы баласын қалдырып, қолындағы дорбасын алып, қоқыс жәшігіне беттейді.

Сол кезде төбедей болған ірі ит балаға тап береді. Меруерттің зәресі зәр түбіне жетеді. Бірақ есін тез жияды. Жан-дәрмен баласына араша түседі. 5 жасар балақайға тайыншадай иттің төнгенін елестетіңіз. Анасы болмаса, тірідей жейтіндей екен. Сөйтіп, ана мен бала тентіреген төртаяқтыдан зардап шегіп, дене жарақатын алады. Қазір науқастар ауруханада ем қабылдап жатыр.

Иттің иесі болса, ветеринарды шақыртып, тексертуіне болады. Ал көшедегі үйсіз-күйсіз хайуанды кім біліпті? Аш па, қараусыз ба? Зерделеген жан жоқ. Әсіресе, «Жабық базарда» ит алушылар мен сатушылардың қарасы азаймай тұр. Бәс тігіп, төбеттерді төбелестіреді. Мақтауын келтіріп, алушыларға сатады. Жуырда осы базардан Жомарт Әубәкіров (есімі өзгертілді) ит сатып алыпты. 3-4 айлық күшікті үйіне әкеліп, жуындырады. Тамақ береді. Бір апта өтпей, үй жануары өліп қалыпты. Содан сәл бұрын асыраушысын тістеп алған. Жәбірленуші қазір ауруханада ем қабылдап жатыр.

Қош. Ит асырамасын деген заң жоқ. Бірақ оны сатудың да, серуендетудің де тәртібі мен ережелері бар. Қыдыртқанда тұмылдырығы болуы шарт. Итті күндізгі уақытта бос жіберуге болмайды. Адамдардан алшақ болуы тиіс. Жылына бір рет құтырма ауруына қарсы дәрі егіліп, денсаулығы тексерілуі шарт. Бірақ осы айтылғандардың көбі жасалмайды. Тексерту, үй ауласында бос жібермеу былай тұрсын, иелері есігінің алдындағы төбеттің қайда жүргеніне мән бермейтін кездері де кездеседі.

Қалалық тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін бақылау департаменті мамандарының айтуынша, қаңғыбас тұрмақ, қолындағы итіне қарамайтындар көп. Жартылай қараусыз жануар кісілердің қолынан тамақтанады. Қадағаламаса асырап несі бар дейсің. Бір жыл бұрын қалалық мәслихат шешімімен үй жануарларын ұстау бойынша қаулы шықты. Онда айыппұл салу мәселесі де қаралған. Қалада ит қыдыртатын арнайы орындар болуы тиіс. Ал иттің аты ит. Жүрген жерін ластап бүлдіреді. Тіпті, алаңшалардағы жалаған жерінен, аунаған шөптерден вирус жұғуы мүмкін.

Құтырудың емі жоқ

Құтыру ауруы негізінен иттердің сілекейі арқылы тарайды. Бұл ауру екі жылға дейін ағзада сақталады. Сондықтан ондай ауруға шалдыққан-шалдықпағанын адамдар бірден біле алмайды. Тек вакцинамен ғана сақтануға болады.

№2 қалалық аурухананың бөлім меңгерушісі Мұхан Утекеевтің айтуынша, ит қапқан жағдайда шұғыл ауруханаға келу керек. Ал үй жағдайында ем жасау адам өміріне қауіпті.
Ауруханада науқастарға екпе 5 рет салынады. Вакцина 1, 3, 7, 14, 28 күн аралығында жасалады.

Жалпы, үйсіз-күйсіз салпаңқұлақтар көбіне асыраушысы болмағаннан немесе адасып кеткеннен пайда болады. Ал қараусыз хайуанның әр жерді паналап, қоқыспен күнелтетіні белгілі. Бүгінде жабайы жануарлармен күресу әлемдік мәселеге айналған. Дамыған елдерде қаңғыбас иттермен күресудың өзіндік ережесі, қолданылатын шарасы да бар. АҚШ-та итті қадағалау қағидасы тұрғындардың бәріне ортақ. Оларда қаңғып жүргендерін мамандар ұстап алып, тексереді. Ауруы болса емдейді. Сөйтіп жануарларға арналған үйлерге тапсырылады.

Сол жерде қожайындары іздестіріліп, қолдарына табысталады. Ал, Германияда «Жануарлар құқығы туралы» арнайы заң қабылданған. Егелігіндегі ит, мысыққа жауапкершілікпен қарамаған қожайындар әкімшілік жазаға тартылып, айыппұл төлейді.

Міне, өзге мемлекеттерде үйсіз-күйсіз салпаңқұлақтармен күрес осылай жүріп жатыр. Ал біздің елде төртаяқтылармен жүргізілетін жұмысқа көңіл толмайды. Деректерге қарасақ, Шымкентте өткен жылы 26606 ит, 3284 бас мысық атылған. Қаңғыбас иттерді жоюға 2018 жылы жергілікті бюджеттен 92 миллион теңге бөлінсе, 2019 жылы 122 280 миллион теңге жұмсалған. Ал биыл 40 мың қаңғыбас ит пен мысықты ұстауға 130 800 миллион теңге бөлініп отыр. Статистика жақсы. Бірақ зардап шеккен тұрғындар азаяр емес.

Мәліметтерге көз жүгіртсек, қала мен оның маңындағы аудандарда 2019 жылы 3541 адамды ит қапқан. 560 адамды мысық тістеген. 2018 жылы 3911 адам иесіз иттен жараланса, 585 адамды мысық тырнаған. Ең қорқыныштысы, жыл басынан 5 ит құтырумен ауырған. №2 қалалық аурухананың рабиология бөліміндегі қызметкерлер күніне 10-15 адамның тентіреген төртаяқтыдан зардап шегетінін алға тартады. Қарапайым қисынға салсақ, 100 күнде 1500 адамның саны шығады. Бір жылда 365 күнді есептесек...

– Қала үлкен. Көшедегі бұралқылардың бәрі иесіз емес. Арасында қолға ұстағандары да бар. 10 бригада жабайы ит-мысық аулаумен айналысады. Олар үйлердің маңын қараусыз қаңғыған бұралқылардан тазартып, жоюда. Ұсталғандары 3 күн арнайы орындарда ұсталады. Қожайыны іздеп келмесе, дәрілік жолмен көзі жойылады. 2 жыл бұрын мәселе көтердік. Иесі бар ит иелеріне тәртіпті күшейту керек. Бүгінге дейін төбеті үшін айыппұл төлеген тұрғынды көрмедім, - дейді Шымкент қаласы «Ветеринарлық қызмет» МКК директоры Сырым Әбдіхалықов.

«Бұралқы иттерді аулап, жойып жатқан мамандарды көрмейміз. Неге көшелерде қаңғыбас иттер босып жүреді» деген қала тұрғындарының ветеринарлық қызметке өкпесі қара қазандай. Ал №2 бригаданың қызметкері Мұхтар Толағанов жыл бойы тынымсыз жұмыс істейтінін айтады.

– Біздің байқағанымыз, қолға ұсталған иттер көп. Олар күшіктегесін кісі талаудан тайынбайды. Қожайынына байлап қоюды ескертеміз. Бірақ олардың кейбірі қолына иті тиген соң, қайтадан босатып жібереді. Егер тұрғындар ит-мысығына жанашырлық танытса, тәртіп реттелетін еді. Ал мысық аулау қиындау. Көпқабатты үйлердің жертөлелерінде емін-еркін жүреді. Тұрғындар үйлердің ашық-тесік орындарын бітеуі қажет. Әйтпесе, көзін жоя алмаймыз, - дейді ол.

Сала мамандарының айтуынша, кейбір қалалықтар «Тып-тыныш жүрген итте нелерің бар» деп ит аулаушылардың жұмыстарына кедергі келтіретін көрінеді. Ал онымен айналысатын мамандар көшеде бос жүрген салпаңқұлақтың иесі бар-жоғын қайдан біледі? Өкініштісі, жеті қазынаға кіретін ит қазір адамға дос болмай тұр.

Осы ретте Абай хакімнің «Күшік асырап ит еттім, ол балтырымды қанатты» деген нақылы ойға оралады. Ит-мысықтан зардап шеккен адамдардың саны жылдан-жылға көбеймесе, азаяр емес. Мыңдаған бұралқы ит, мысықтың көзі жойылды деген жалаң цифр, санмен ғана сөйлейтін статистикаға сүйеніп, мәселені тек сонымен түйіндеудің жөні жоқ сияқты. Жабайы хайуандармен күресті заңмен мықтап шегелеп, нақты шарамен қолға алу керек. Себебі оның артында адамның өмірі мен денсаулығы тұр...

Қараусыз ит, қаңғыбас мысық көрсеңіз, 45 05 05, 8 702 007 80 89, 8 701 231 14 95 нөмірлеріне хабарласыңыз.

Страница 3 из 37