Қым-қуыт тіршілікте басы ауырып, балтыры сыздамайтын жан жоқ. Әрине, сырқаттанған адамның «жедел жәрдем» қызметіне жүгінетіні белгілі. Ал алғашқы көмек көрсететін «103»-тің жұмысына қатысты мысал мың, пікір әралуан. Сондықтан сала қызметіне кейде атүсті баға беріледі.

DSC 2006

Біреу жанымен жанталасып, «жедел жәрдем» көлігінде қиналып жатса, кейбір көлік иелері сиренасын дабылдатқан «103»-ке жол бермейді. Бара жатқан бағытына кедергі жасайды. Ал дәрігер мен науқас үшін әрбір секунд маңызды. Жол апаты немесе қылмыстық оқиға болған жерге де «103» жедел жетуі тиіс. Алайда жол кептелісінен кешігіп жеткенде ауыр сөзге де, ашулы кейіпке де кез болып, кінәні көтеретін «жедел жәрдем» қызметкерлері.

Негізсіз шақырту неге көп?

Әдетте «103»-ті «шақыртуға кешігіп келеді» деп сынайды. Негізі, «жедел жәрдем» шақыртуларға санатына сәйкес жіберіледі. Егер науқастың ауруы қауіпті болса, шақырту 1-санатқа жатады. Мұндайда бригада 10 минутта жетуі тиіс. Ал науқастың өміріне медициналық көмексіз қауіп төну жағдайы 2-санатқа жатқызылады. Мұндай кезде «103» 15 минутта келуі міндетті. Сондай-ақ, медициналық көмексіз денсаулығына зиян келсе, ол 3-санатты шақырту болып табылады. Мұндай жағдайда бригада 30 минут аралығында жетеді. Ал науқастың өміріне де, денсаулығына да қауіп төндірмейтін дерт 4-санатқа жатады. Оған 1 сағат аралығында баруына болады.

Шымкенттік «жедел жәрдем» стансасының дерегіне сүйенсек, 2018 жылы – 516 мың, 2019 жылы 643,036 шақыртуға медициналық қызмет көрсетілген. Оның ішінде 2018 жылы – 10 459, өткен жылы 14 484 қоңырау негізсіз болып шыққан. «Жедел жәрдем» стансасының бас дәрігері Гүлнар Құрманбекованың айтуынша, шақыртулардың негізсіз екені диспетчерлік бөлімде анықталады. Дегенмен, барлық шақыртуға жедел жәрдем баруға міндетті. Себебі, науқастардың жағдайын телефонмен айтып жеткізе алмайтыны түсінікті.

DSC 1881

Әдеттегідей шақыртулар қатарын созылмалы сырқаттар бастап тұр. Бір өкініштісі, мұндай науқастар өз денсаулығына уақтылы күтім жасамайды, аурудың алдын алуға мән бермейді. Емханаға барып, дәрігер кезегіне тұруға мойны жар бермейді. Дерті қатты мазалағанда ғана жедел жәрдемге жүгінеді.

– Біздің қызметіміз – бір күндік. Ол емге жатпайды. Бойдағы ауру тәуліктен соң қайта бой көтеруі ықтимал. Мұндайда профилактикалық тексеруден өтіп, тиянақты ем қабылдау керек, - дейді «жедел жәрдем» стансасының оперативті бөлімінің аға фельдшері Майра Досыбаева.

Не керек, санат шақыртуына жатпайтын қоңыраулар көп. Әсіресе, негізсіз шақыртулар экомикалық тұрғыда қып-қызыл шығын. Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов бұған жол бермеу үшін жөнсіз шақыртқандарға айыппұл салу мәселесін қолдайды.

«Бұл шара көптеген елде қолданылады. Біз азаматтардың өз денсаулығы үшін, басқа адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсетуге кедергі келтірмеуі үшін ортақ жауапкершілік ұғымын қалыптастыруды көздейміз. Жол қозғалысы ережелерін бұзғаны үшін айыппұл салуға болады. Неге шұғыл көмек көрсету ережелерін бұзу ескерусіз қалады?» - дейді министр.

Елеңдеткен дабыл

«Жедел жәрдемнің» дабылы құлаққа үйреншікті үн. Әйтсе де, «сиренаны неге сонша қатты қосады» деп шағымданатын тұрғындар да табылады. Ал белгіленген ереже, талап бойынша станциядан шақыртуға шыққан сәттен науқасты стационарға жеткенге дейін дабыл қосылуы тиіс. Сирена мен көлік жарығы таңғы сағат 8-ден кешкі 23-ке дейін қосылады. Бұл – қызметке енгізілген жаңашылдықтың бірі.

- Бұл тек Шымкенттегі жаңашылдық емес. Барлық өңірде сондай. «Жедел жәрдем» дабылы қосылды ма, өзге көліктер оған жол беруі керек, - деген бас дәрігер тұрғындарды денсаулығына қырағы болуға шақырады.

Денсаулықтың қадірін ауырғанда білесің. Таңғы сағат 4 пен 5-тің шамасында «103»-ті кез келген тұрғынның тектен текке шақырмасы анық. Дегенмен, көліктің ұшып баратын қанаты жоқ. Жүргізуші бағдаршамның қызыл көзінен өтпейді немесе иін тірескен көліктердің үстінен «секіріп» кете алмайды. Мұнан бөлек, мекенжайдың дұрыс берілмеуі, үй аулаларының көліктің кіруіне қолайсыз болуы тағы бар. Қаладағы және шағын аудандардағы асфальтсыз ойдым-ойдым жолдардың жағдайы үлкен мәселе. Мұндайда «Жедел жәрдемді» жылдам келе қоймады. Кешігіп жатыр» деп кінәлап, байбалам сала берудің де жөні жоқ екенін ескерткеніміз абзал.

Шымқалада «Жедел жәрдем» стансасының 9 бекеті, 97 бригадасы бар. 2020 жылдан бастап шақыртуларға кешігу азайды. Берілген 100 жаңа автокөлік олқылықтың орнын жойған көрінеді. Бас дәрігер Гүлнар Құрманбекованың айтуынша, көлік, кадр мәселесі шешімін тапқан.

Ақылы қызмет те бар

Әлемдік тәжірибеде жедел медициналық көмек көрсетудің екі тәсілі бар. Біріншісі, «Жедел жәрдем» көлігімен бірге дәрігер еріп барып, алғашқы ем-домды сол жерде көрсетеді. Екіншісі, шақырту жасаған мекенжайға 10-15 минуттың ішінде жетіп, науқасты ауруханаға жеткізеді. Біздің елімізде көбіне көп бірінші тәсіл қолданылады. Қан қысымы көтерілген, жүрегі ауыратын жалғызбасты қариялар «103»-ті шақыртушылардың көшін бастап тұр.

Сондықтан соңғы жылдары Қазақстанда «жедел жәрдем» қызметі екінші тәсілге ауыстырыла бастады. Енді «жедел жәрдем» бригадасы науқасты білікті мамандар емдеуі үшін бір сағат аралығында клиникалық ауруханаға жеткізуде. Бұл медициналық жағынан да, экономикалық тұрғыдан да тиімді.

Ақылы жедел жәрдем қызметі Шымкентте де бар. Шақыру құны – сағатына 10 мың теңге. 57-22-91 нөмірі шұғыл қоңырауларды қабылдайды. Зейнеткерлер мен мүгедектер үшін жеңілдік қарастырылған. Басқа өңірлерге науқасты жеткізу, әкелу қызметтерін де көрсетеді.

Ал шет елдерде 1-санаттағы шақыртулардан басқасына ақылы қызмет көрсетіледі. Террорлық оқиға немесе жол апатына түскендер үшін жедел медициналық көмек тегін. Ал қалғанына ақы төлейсіз. Германияда тәртіп қатал. Жөнсіз шақыртқандарға айыппұл салынады. АҚШ-та да қызмет құны медициналық сақтандыру есебінен қамтылады.

Экологияның ластануынан ба, әлде күнделікті тұтынатын тамақтың сапасыздығынан ба, болмаса әлеуметтік ахуалдың төмендігінен бе, бүгінде түрлі аурулар белең алды. Әрине, сырқаттанғанның бәрі бірдей ауруханаға жата бермейді. «Жедел жәрдемнің» көмегімен де жеңілдік табатын жағдайлар көп. Әйтсе де, сәл түшкірініп-пысқырынғанға «103»-ті шақыртып, «Жедел жәрдемді» қолбала көру де қисынсыз екенін айтқымыз келеді.

«Nur Otan» партиясының Шымкент қалалық филиалы жанындағы «Мирас» қоғамдық кеңсесінің кезекті отырысы өтті.

SHymkent

Жиында Тіл туралы заңның орындалуы және ТМД елдерінің мәдени астанасы аясында ұйымдастырылған шаралар талқыланып, міндет-межелер анықталды. Басқосуды жазушы Момбек Әбдәкімұлы жүргізіп отырды.

– ТМД елдерінің мәдени астанасы аясында өтетін айтулы даталар мәдениет басқармасының ғана міндеті емес. Талайды тамсандырып, шаһар шырайын кіргізетін жобалар мен қыруар жұмыс қолға алынуда. Ұлттық құндылығымыз, рухани байлығымыз бен мәдени мұрамызды әлемге танытуға мүмкіндік туып отыр. Осы орайда Тіл туралы заңның орындалуы, мәдени шаралардың өткізілуі жөнінде ұсыныс-пікір ұсынайық, - деді ол.

Мұнан кейін Шымкент қаласы мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасы «Мәдениет тарихи, мәдени мұраны сақтау» бөлімінің басшысы Раушан Айғазиева аталған мерекеге дайындықты пысықтады. Құрылыс және инфрақұрылым бойынша жүргізілген жұмыстардан хабардар етті. Атап айтқанда, қалаға келген туристер тарихи орындарға, шағын сәулет нысандарына саяхат жасай алады.

«Тойдың болғанынан боладысы» қызық дегендей, этноауылда көктемнен қара күзге дейін мәдени шаралар толастамайды. Қолөнершілер көрмесі, суретшілер мен фотосуретшілер байқауы, халықаралық ақындар айтысы, анимациялық фильмдер, опера жұлдыздарының фестивальдері жоғары деңгейде өту үшін жұмыс атқарылады.

Раушан Айғазиева жауапты мерекелер қарсаңында кеңеске қатысушыларды қала мерейін көтеруге шақырды. Десе де, мәдениет саласында кемшілік жоқ емес. Мәселен, ономастика жайы алаңдатарлық халде. Шаһарда әлі күнге дейін 303 көшенің атауы жоқ. Ал 54 көше атауын өзгерту керек. Биыл ұлттық санақ өтетіндіктен атау беру немесе оны өзгерту тоқтап тұр. Бұл Шымқалаға келетін қонақтар мен шетелдік туристерге қолайсыздық тудыратыны анық.

Шымкент қаласы бойынша «Рухани жаңғыру» жобалық кеңсесінің меңгерушісі Зәуре Оралбаева бағдарлама аясында өтетін мәдени шаралардың маңыздылығына тоқталды. Сондай-ақ, ол мемлекеттік тіл мәселесін көтерді. «Мәліметті екі тілде емес, мемлекеттік тілде беруді министрлік қолға алса» деген ұсынысын жеткізді. Мұнан бөлек, Шымкенттегі мәдениет үйінің тозығы жеткені, қаланың өз тарихи-өлкетану мұражайының жоқтығы сөз болды. Ал қуыршақ, әзіл-сықақ театрларының басшылары жыл бойы өтетін қойылымдар туралы айтып берді.
Момбек Әбдәкімұлы мектептердегі «Өлкетану» оқулығындағы олқылықты сынға алды.

– Қаланың шежіресін жақсы білемін. Кітаптарда қате көп. Тарихи маңызы бар ғимараттарды сақтай алмай отырмыз. Тәшенов көшесінің бойында архитектурасы ерекше үй бар. Бірақ оны ешкім көзге ілмейді. Сондай-ақ, қалалық қуыршақ театры бұрынғы «Никольский шіркеуінде» орналасқан. Шымкент мегаполис болғалы өнер ұжымына лайықты мекемелер босады. Бірақ бұл өнер ұжымы одан тыс қалды. Аталған шіркеуді орнымен пайдалана алмай келеміз. Ал Ташкентке барсаң, көне ғимараттарға көзің тояды. Бәрі қаз-қалпында жақсы сақталған. Дерегіне дейін түгел жазылған. Бізде қалай, көненің көзіндей, тарихтың өзіндей болған нысандарды қиратып тастайды, - деді жазушы.

Кеңесте тұшымды ой, салмақты пікірлер ортаға салынды. Қатысушылар келелі ой, кесекті пікірімен бөлісті.

ТМД елдерінің мәдени астанасы атанған Шымкент мерейлі мерекеге қызу дайындық үстінде. Қазір үшінші мегаполистегі көпқабатты үйлердің қасбеттері жаңартылып жатыр. Атап айтқанда, Абай, Әл-Фараби аудандарындағы 41 баспананың сыртқы келбетін әрлеу жұмыстары қолға алынған.

 DSC2176

Республика, Тәуке хан даңғылындағы 1960-61 жылдары салынған баспаналардың тозған шатыры, оңған қабырғалары қаланың ажарына елеулі нұқсан келтіреді. Қала әкімі Мұрат Әйтенов Шымқаланың сәулеттік келбетіне баса мән беріп отыр. Жөндеуді қажет ететін 71 үйдің тізімі жасалып, жоба 2 кезең бойынша жүргізілуде.

Қала әкімінің айтуынша, көпқабатты үйлердің сыртын әрлеуге шымкенттік меценаттар үлес қосып, оған 13 мердігер мекеме тартылған. Ал жөндеу жұмыстары Наурыз мерекесі қарсаңында аяқталады. Абай ауданы бойынша жалпы аумағы 18 мың ш/м 17 тұрғын үйдің сыртын әрлеуге 5 мердігер мекеме және 133 құрылысшы жұмылдырылған. Қазіргі таңда 4000 ш/м құрылыс сатылары құрылып, 6000 текше метр құрылыс материалдары жеткізілген. Бүгінде аталған ауданда 12 тұрғын үйдің қасбеті ретке келтірілуде.

Ал Әл-Фараби ауданында 24 тұрғын үйдің сырты жаңартылады. Оған 8 мердігер мекеме мен 128 құрылысшы тартылған. Қазір бұл ауданда 14 үйдің қасбетін ретке келтіру жұмыстары жүріп жатыр. Екінші кезекте, Темірлан тасжолы, Бейбітшілік және Жібек жолы көшесі бойындағы көпқабатты 30 үйдің қасбеті жөнделеді.

 DSC2172

Қандала қаныңды ғана сормайды...

Пятница, 28 Февраль 2020 03:43

Қандала деген қансорғыш қазір қала тұрғындарының қауіпті жауына айналды. Аты қандай зәрлі болса, зияны да соғұрлым көп. Дәл қазір қалада жасырын эпидемия жүріп жатыр. Дернәсілді жәндік көпқабатты үйлерде қаптап кеткен. Бірақ «таландық» деп шағымданған жан жоқ. Шарасыз жағдайын, таусылған төзімін бір-бірінен жасырады. Бұл қандала қаныңды ғана ішпейді. Қалтаңды да қағады.

15365794726bd97df

Паразиттермен күресетін кәсіби дезинфекторлық ұйым күніне 5-6 пәтерді зарарсыздандырады. Мұнан «жасырын эпидемиямен» күресудің қаншалықты күрделі екенін байқауға болады. Көші-қонның артуына байланысты қансорғыш соңғы уақытта Нұр-Сұлтаннан бастап Ақтау, Семей, Тараз, Қызылорда, Шымкент қалаларында кеңінен таралып отыр.

Қандала тек қанмен қоректенеді. Тез өсіп, жылдам көбейеді. Қауіптілігі – жұқпалы дерт таратуында. Науқас адамды шаққан зиянкес сау адамға инфекцияны тасымалдауы мүмкін. Оның көзін өздігіңізден жоя алмайсыз. Үй жағдайында улау тіпті қауіпті. Жуырда ақтаулық тұрғын улы дәрілерді маман нұсқауынсыз қолданып, көршісінің өміріне қауіп төндіргенін білеміз. Ал 2019 жылы үйіне дезинфекция жұмысын өзі жүргізген алматылық әйел соның салдарынан көз жұмды.

Қандаланы ескі тұрғын үйлер мен жатақханаларда болады десек, қателесесіз. Бұл дернәсіл орын, жай талғамайды. Адамнан пәтерлерге емін-еркін тасымалданады. Жылу құбырлары арқылы да пәтерден пәтерге ауысып отырады. Паразитке жылы жер болса, жеткілікті. Олар 60-100 градус ыстық пен суыққа ғана өледі. Дезинфекторлар қаланың Республика даңғылы мен №8 шағын аудандағы үйлерден, Қ.Рысқұлбеков көшесіндегі отбасылық жатақханалардағы тұрғындардан жиі шағым түсетінін айтады.

– Қандала көбейіп кетті. Хабарласқандар оның көзін қалай жоюға болатынын сұрайды. Кейбір таланған кісілер денесіндегі бөртпелерді аллергия деп ойлайды. Қандала жүрген үйге барсаңыз, сөмкеңіз бен киіміңізге ілестіріп, үйіңізге апарасыз, - дейді дезинфектор маман Гүлнар Әбілқасымқызы.

Деректерге сүйенсек, бұл жәндіктер Ресей мен Қытайда пайда болған. Бір қызығы, бұл дернәсіл шет елдерде таңсық емес. Еуропалықтар үшін тіптен қалыпты. Онда іссапармен барған шенеуіктер мен бизнесмендер елге келгенде киімдері мен заттарын арнайы тазартудан өткізеді екен. Міне парадокс!

Әйтсе де, сала мамандары қандалалардың көбеюіне тұрғындардың өзін кінәлайды. Қаладағы пәтерлердің 60-70 пайызы жалға беріледі. Не көп, жекеменшік жатақханалар көп. Ол жердің бәрінде бірдей тазалық жоқ. Пәтер жалдаушылардың көбі қандала көрсе, басқа пәтерге көшіп кетеді. Бірақ бұл зиянкестерден құтылудың амалы емес. Өйткені қансорғыш киім-кешек, төсек-орынның бәріне ұя салады.
– Отбасыммен төрт рет пәтер ауыстырдым. Қайсысына барсақ та, үй иесінен бұрын қандала қарсы алады. Ақшамызды төлегесін тұратын жеріміздің жайлы болғанына не жетсін?! Алайда біз қоныстанған үш үйден де қандала шықты. Соңында дүние-мүлкімізді түгел тастауға тура келді, - дейді қала тұрғыны Жаннұр Маратқызы.

Қандаланың 40 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары мен төсек қандалалары. Гүлнар Әбілқасымқызы дернәсілдердің үй жиһазымен келетінін айтады. Өйткені паразиттер жиһаз шығаратын кейбір цехтарға да қонақтап үлгерген. Қала берді, ірі сауда орындарына да тараған. Бірақ иелері бұл туралы жақ ашпайды.

Шымқаладағы жасырын эпидемия жайы осындай. Дезинфектор шақыруға көбінің қалтасы көтермейді. Ал үй жағдайында қандаланы улауға болмайды. Өйткені улы заттарға дағдыланып, дозаға қарсы иммунитет қалыптастырған жәндіктер препараттарға оңайлықпен өлмейді. Қалада мемлекеттік негіздегі дезинфекция стансасы жалғыз. Ол мекеме кез келгеннің тапсырысын қабылдамайды. Дәрі препараттары жеткілікті болғанымен маман тапшы. Есесіне жеке ұйымдар жетіп артылады.

Шымкентте олардың 100-ден астамы тіркелген. Біреудің проблемасы – олар үшін қып-қызыл табыс көзі. Әр бөлмені тазалау құны – 5-10 мың теңге шамасында. Қансорғыштан толық құтылу үшін кемінде екі рет өңдеу жұмыстарын жасату керек. Жасырын эпидемияны пайдаланып, «қандаланы құртамыз» деген алаяқтар да көбейген. Базарлар мен ветеринарлық дәріханаларда улы перепараттардың түр-түрі сатылып жатыр. Мамандардың айтуынша, қандай да бір жәндікті өлтіретін препарат сол жәндіктің атымен аталмайды. Сатып алмас бұрын сәйкестік сертификатын талап ету керек.

Қандаланың тіршілік ету уақыты – 14 ай. Олардың иіс сезу қабілеті жақсы дамыған. Қансорғыш адам ұйықтағанда ұясынан шығады. Адам қанына тою үшін 20 минут жеткілікті. Тойынған зиянкес үш күннен бірнеше аптаға дейін ұйықтайды. Одан құтылу үшін әркім өзінше қам жасамауы тиіс. Маман кеңесін алып, қызметін пайдалану абзалырақ.

Жыл басынан бері Шымкент мектептері медициналық кабинеттермен толықты. Салаға қажетті мамандар бөлінді. Жаңалықты естігенде медициналық бекеттер оқушылардың денсаулығын сақтауға қаншалықты дайын деген сауал көңіл түкпірінде тұрды.

мектеп 3

Апта басында МӘМС жүйесінің артықшылығы туралы Ы.Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназияда өткен баспасөз турында айтылды.

Жаңа жүйе бойынша көп жұмыс атқарылған. Атап айтқанда, медициналық бекеттер жөнделді. Компьютерлік және қажетті жабдықтармен, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілді. Соның бірі – аталған мектептегі қабылдау бөлімі мен ем-шара бөлмесі алғашқы медициналық көмек, профилактикалық қызмет көрсетеді. Сала мамандары автоматтандырылған басқару жүйесі арқылы жұмыс істейді. Сабаққа ауырып келе алмаған баланы медициналық қызметкер базаға енгізеді. Содан соң бекітілген аймақтық дәрігерге баланың жағдайы хабарланады. Бұрын мектепте бір ғана медициналық бөлме болған. Қазір – екеу. №14 қалалық емханадан бекітілген 4 мейірбике оқушылардың денсаулығын бақылайды.

– Қазір мектепте 3600 бала білім алады. Профилактикалық жұмыстардың өз мектебімізде жүргізілетіне қуандым. Бұл – бала денсаулығын сақтауда өте қажетті шара. Мұнан бөлек, жасөспірімдер арасындағы ерте жүктіліктің алдын алу мақсатында гинеколог, психолог мамандар оқушыларға арнайы дәрістер ұйымдастырып, түсіндіру жұмыстарын жүргізуде. Сонымен қатар, 1-6 сынып оқушылары арасында дұрыс тамақтану, бос уақытты дұрыс пайдалану мақсатында орталықтан мамандар келеді, - дейді мектеп-гимназия директоры Айгүл Керімбаева.

«Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры» КЕАҚ Шымкент қаласы бойынша директорының орынбасары Шалхар Шеримовтің айтуынша, Шымкенттегі 137 мектепте 200 мыңнан астам бала оқып жатыр. МӘМС жүйесі бойынша білім ордаларына денсаулық сақтау басқармасы мен 18 медициналық мекеме медициналық көмек көрсетеді.

Қала бойынша №14 емдеу орталығы 38 мектеппен жұмыс істейді. Алайда балалар мен жасөспірімдер арасында көз және эндокриникалық аурулар белең алған. Гаджетке тым тәуелділік көз ауруының көбеюіне ықпал етіп отыр. Ол ол ма, артық салмақ та алаңдатарлық жағдайға жеткен. Балалардың тамақтануы да – өзекті мәселе. Консервант өнімдерін көп қолданғандықтан эндикринологиялық аурулар асқынып тұр.
Мамандар жаңа жүйе арқылы ауруды алдын ала анықтай алады. Сондай-ақ, тіркелген емханаларға жібереді. Әрі қарай балалар диспансерлік есепке алынып, оңалту шаралары жүргізіледі.

Баспасөз турында №14 емдеу орталығының бас дәрігері Динара Қыдырбаева отбасындағы кикілжің, тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайлары бойынша психолог көмегіне жиі жүгінетін оқушылардың аз емес екенін жеткізді. Бірақ мектептегі 500 балаға бір мейірбикеге белгіленгенін ескерсек, жаңа жүйенің тиімділігі қаншалықты деңгейде екен деген ой келеді. Себебі, мұнда 3600 бала оқиды. Ал маман жетіспеушілігі кәдімгідей байқалады.

АБАЙ – қазақ құқығының білгірі

Среда, 26 Февраль 2020 03:38

Шымкенттегі қалалық сотта «Абай қазақ құқығының білгірі» тақырыбында Абай оқулары өтті. Ерекше форматтағы басқосуға қалалық, аудандық соттардың төрағалары мен судьялары, зиялы қауым өкілдері, сот қызметкерлері және БАҚ өкілдері қатысты.

Абай оқулары 1

Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ұйымдастырылған шараға келген қонақтар мен қатысушылар кемеңгердің өмірі мен шығармаларына арналған кітап көрмесімен танысты. Сонан соң, Абай туралы деректі фильмді тамашалады. Сөз алған Шымкент қалалық сотының төрағасы Ербол Рахымбеков Абай мұрасының өзектілігі мен маңыздылығын атап өтті.

– Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойына орай, қалалық сотта 6 ауқымды шара өткізіледі. Бұл сот қызметкерлерінің ой-өрісін кеңейтіп, рухани жаңғыру мақсатында ұйымдастырылады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласында ұлы ақынның шығармалары бүгінде өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абайдың ой-тұжырымдары барлық адамға рухани азық бола алады» деген болатын, - деді сот төрағасы. Ерекше форматтағы жиында ЖОО-ның оқытушылары ұлы ақынның қара сөздерінен үзінді оқып, ойшылдың көркемсөз шеберлігін паш етті. Сондай-ақ кемеңгердің ағартушы, классик қана емес, қара қылды қақ жарған әділ болғандығы да жаңа қырынан танылды.

Басқосуда абайтанушы ғалым, филология ғылымдарының кандидаты Мақсат Әліпханұлы, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Баршагүл Исабек Ұлы Абайдың өлеңдерінің рухани құндылығын таныта түсті. Ал қалалық соттың алқа төрағасы Мұхтар Парменов және Әл-Фараби аудандық сотының судьясы Ризагүл Жұмаділова «Ұлы Абайдың мұрасы – халықтың рухани қазынасы», «Абай – ұлы ойшыл және ағартушы», «Абай жазған «Қарамола» Ережесі» – рухани құндылық» және «Абайдың дауларға қатысты бітім-биліктері» тақырыптарында жасаған баяндамасы шараның маңыздылығын арттырды.

Мұнан бөлек, қалалық Ж.Шанин атындағы қазақ-драма театрының актері, Қазақстанның мәдениет қайраткері Еркінбек Шымырқұлов Абайдың қара сөздерінен үзінді оқыса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Құрманбай Шойынбаев Абай әндерін орындады. Сонымен қатар, жастар да ақын өлеңдерін оқып, белсенділік танытты.

АУҚЫМДЫ ЖОБАЛАР ЖҮЗЕГЕ АСАДЫ

Пятница, 21 Февраль 2020 03:23

Шымкентте Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ауқымды жобалар жүзеге асады. Бұл туралы ақпараттық коммуникациялар орталығында өткен брифингте Шымкент қаласы бойынша «Рухани жаңғыру» бөлімінің меңгерушісі Зәуре Оралбаева мәлімдеді.

Рухани жаңғыру

Атап айтсақ, Шымкентте Наурыз мерекесінде ТМД елдерінің мәдени астанасы жылының ашылу салтанаты өтеді. Этноауыл ашылып, қоғамдық және мәдени демалыс орындарында қазақтың халық әндері мен күйлері орындалады.

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы бойынша атқарылатын іс-шаралар аясында қаламыздағы тарихи орындардың инфрақұрылымы жаңартылады. Мұнан бөлек, Әл-Фарабидің 1150, Абайдың 175 жылдық мерейтойы жоғары деңгейде өткізіледі.

- Шымкентте өткен жылы «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында 742-ге жуық түрлі іс-шара ұйымдастырылды. «Дәстүрім асыл қазынам» кітабы, «Ұлттық киімдер» фотоальбомы, «Жаңа ғасыр әуендері» атты жас ақындар антологиясы жарық көрді. Рухани құндылықты байытуға арналған шаралар алдағы уақытта да жалғасын табады,-деді спикер.

Мұнан бөлек, «Туған жер» жобасы бойынша 5-7 сынып оқушыларына арналған «Өлкетану», «Өлкетану хрестоматиясы» кітаптары жарық көрді. Латын графикасына көшу бойынша арнайы желілік кесте әзірленді.
«Кітап оқып, рухани бай бол» байқауы, республикалық «Тұлпар мініп, ту алған» батырлар жырын жатқа айтуға арналған байқауы жоғары деңгейде өткізілді.

Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығының ұйымдастыруымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінде «Мемлекеттік тілдің латын графикасындағы әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу» жайында жалпыхалықтық ашық талқылау өтті. Біршама уақыт бұрын елімізде латын әліпбиі туралы мәселе көтерілген болатын. Алғашқыда жұртшылық жылы қабылдады. Бірақ енгізілген жаңа нұсқалар көпшіліктің көкейіндегісіне дөп келмеді. Бірі – біріншісін, бірі – екінші нұсқасын қолдады. Әрқайсысы өзінше сараптап, өзінше қорытынды жасады. Сөйтіп халық пікірі үшке жарылды.

45

Жаңа әліпбиге диграфтар не үшін керек? «і», «и», «һ», «х» дыбыстарын қалай ажыратамыз? Бұл жөнінде латын әліпбиінің бірыңғай нұсқасын жасау жөнінде филологтар мен тіл мамандары бас қосқан жиында сөз болды. Ғалымдардың пікірінше, маңыздысы сауатты, қате жібермей жазу. Бекітілген латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиінде 32 әріп бар. Тілдің 28 дыбысын толық қамтиды. Бұған көпшіліктің көзі үйренген. Жазуға да ыңғайлы. Бірақ кемшілігі де бар. Бізге керегі, тіл заңдылығын бұзбайтын жобасы. Жалпыхалықтық талқылауда қалалық тілдерді оқыту орталығының директоры Нұрила Жұманова филологтар мен тіл жанашырларына жетілдірілген үш жобаның бірін таңдауды ұсынды.

– Шымкентте латын әліпбиінің бірыңғай стандартын енгізу жөнінде насихат жұмыстары бәсең. Ғалымдарымыз бен тіл жанашырларынан белсенділік байқалмайды. Орталық тарапынан түрлі әдістемелік оқу құралдары шығарылды. Қолға алынған жобалар да бар. Әйтсе де, латын әліпбиіне негізделген жұмыстардың қажеттілігі сезіледі, – деді ол. Ал орталықтың бөлім басшысы Гүланар Анарбекқызы бекітілген әліпби мен мақұлданған жобалардың артықшығы мен кемшілігіне тоқталды.

-SH диаграфы оқуда қолайсыз. Бір сөзде Ш, бір сөзде СХ болып оқылады. Сол себепті Qoshan (Қошан/Қосхан), aIqyshat (алғышарт/алғысхат), Shynqyshan (Шыңғысхан/Схынғышхан), darishana (дәрісхана/дәрішана), shema (шема/схема) сынды екіұшты оқылатын, контекспен ажырататын сөздер көбейді. СН диграфы таңбалап тұрған Ч әрпімен келетін төл сөз жоқ. Шетелдік сөз де жоқтың қасы,-деген Гүланар Анарбекқызы тіл жанашырларына нұсқалардың дұрысын таңдауды ұсынды.

Сайдың тасындай іріктелген филологтар көкейкесті мәселеге бей-жай қарап жүрген жоқ. Латын әліпбиінде кемшіліктердің барын да жасырмайды. Нақты ережесі бекітілмегендіктен, ала-құла жазылып жүр. Әсіресе, қазақ басылымдарында орфографиялық нормалары сақтала бермейтіні рас. Мәселен, С мен S әрпі дұрыс қолданылмайды. Негізінде әліпбиде ағылшынша С әрпі жоқ. Ал БАҚ саласында әр журналистің, ар ақынның, әр жазушының жазу тілі бөлек. Сондықтан сала мамандары белгілі бір жүйе қалыптасу қажет екенін айтады.

– Латын әліпби тек таңба ауыстыру емес, жазу реформасына айналуы керек. Біріншіден, мұнда тіл ауыспайды, таңба ауысады. Екіншіден, әлемдік лингвистердің айтуынша, дыбыс көп болып, таңба аз болуы керек. Мысалы, ағылшын тілінде 44 дыбыс бар, соны 26 таңбамен беріп отыр. Бізде 28 дыбыс бар, соны 42 әріппен беріп келеміз. Демек, біздің қазіргі кириллицамыз жазуымызды бұзып отырғаны анық. Меніңше, жетілдірілген жобаның аралас нұсқасы дұрыс, – деді профессор, қазақ тілін оқыту әдістемесінің маманы Амангелді Жаппаров. Ал филология ғылымдарының кандидаты, доцент Жүзімкүл Байымбетованың пікірі мүлде бөлек.

– Латын графикасына түріктер ғана емес, әзербайжандар, өзбектер мен түрікмендер де көшкен. Олардың тәжірибелері Ахмет Байтұрсынұлы атындағы институт ғалымдары тарапынан толық зерделенді. Әрбір тіл – жекеше құбылыс. Өзіндік ерекшелігі, ерекше логикасы бар. Өзбек тілінде бір сөз айтсақ, қазақ тілінде ол басқаша естіледі. Мағынасы да өзгеріп кетеді. Әліпби әрбір сөздің мағынасы жоғалмайтындай жасалуы керек. Ауызша бір сөзді ойласақ, қағаз бетіне де солай түсіре алуымыз керек, -дейді доцент.

Басқосуда тіл мамандары өз ойларымен бөлісті. Бекітілген әліпби де, онан бөлек нұсқалары да талқыланды. Қазіргі таңда латын әліпбиіне көшу мәселесі күн тәртібінде тұр. Ең басты қағида – қазақ тілінің төл дыбыстық жүйесін сақтау. Себебі, қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең негізгісі, ең бай тіл. Өзіміздің бауырлас елдермен түсінісе алатын және бір-біріміздің жазғанымызды оқи алатындай болуымыз керек.

Страница 4 из 39