Шымкент қаласы әкімдігінің үлкен мәжіліс залында Астана күні мерекесіне орай салтанатты жиын өтті. Қала әкімі Ғабидолла Әбдірахымов барша қала тұрғындарын маңызы ерек мерекемен құттықтап, бірқатар азаматтарға мерекелік медаль тапсырды.

DSC 8121

– Барлықтарыңызды Астана күні мерекесімен құттықтаймын! Бүгінде Астана қаласы сәні мен салтанаты келіскен, 20 жылда әлемдегі озық қалалардың қатарына кірген, айбыны асқан шаһар. Елорда күні Тәуелсіздігімізді танытатын мерекеге айналды. Таяуда ғана Астана қаласының әкімімен кездесіп, меморандумға қол қойдық. Жақын арада біз елордаға өз мамандарымызды жіберіп, ондағы жаңалықтарды өзімізде де енгіземіз. 19 маусымнан бері шымкенттіктер үшін де жаңа өмір басталды, – деді қала әкімі.
Ғабидолла Рахматоллаұлы жиында бірқатар азаматтарды «Астанаға – 20 жыл» мерекелік медалімен марапаттады. Қалалық сәулет және қала құрылысы бөлімінің басшысы Нұрлан Архабаев, қалалық мәслихат хатшысы Нұрлан Бекназаров, қала әкімінің орынбасары қызметін атқарған Бейсенбек Жанбосынов, «Бал текстиль» ЖШС директоры Талғат Ысқақов, ақын Ханбибі Есенқарақызы, «Шымкент ақпарат орталығы» ЖШС директоры Айгүл Қапбарова, «Отырар» телеарнасының бас редакторы Зәуре Оралбаева, Шымкент қалалық №1 спорт мектебінің директоры Оңғарбай Үндемесов, сондай-ақ, ұстаздар, еңбек ардагерлері де мерекелік медальді кеудесіне тақты.
Жиында Шәмші Қалдаяқов атындағы облыстық филармонияның өнерпаздары әсем әнді әуелетіп, мерекенің ажарын кіргізді.

Астана мәдениеті. Осы туралы сіз бен біз ойланып-толғанып жүрміз бе? Мәдениетті біз көбіне, түрікше айтқанда, «күлтүр» мағынасында ғана түсінеміз. Бұған дауласып жатпаспыз.

333

Алайда, Шығыспен тамырлас екеніміз рас болса, мәдениетті - өркениет деп түсінер дәрежеге көтерілуіміз керек. Иә-иә, Әбу Насыр әл-Фарабиды жатсынбаған жұртта цивлизацияны «мәдениет» дейді. Бұл жүрегіміздің (арабша қалып яки қалыбымыздың) бір бұрышында тұрғаны дұрыс. Сонда біз Астана мәдениетіне үлес қосу арқылы қазақ өркениетіне, бәлкім адамзат өркениетіне үлес қосатын болып шығамыз.
Бір кезде ұғым-түсініктің жеті атасын білетіндер «астананы» парсының «табалдырық» сөзінен таратты. Осыны айтып күлгендер де болды. Несі бар, табалдырық жаман сөз бе екен? Бәрі де табалдырықтан басталады. Киіз үй де, қоржын там да, Хан сарайы да, зәулім ғимарат та. Астана – жаңа ұлт дамуының, мемлекет дамуының табалдырығы десек ше? Ойға қиғаш емес. Мемлекет құрылысы тұрғысынан да қисынсыз көрінбейді.
Айтқандайын, Алаш қайраткерлері саясаттың ұртоқпағы төпеленген жылдары ұлт ақын-жазушыларының басын қосып, серпілтетін «Алқа» атты шығармашылық ұйым құрған. Ұйым бағдарламасында кіріспе сөз, қазақ ұғымына сай «Табалдырық» деп берілген. Зиялылар қаламгерлерге: «Табалдырықты аттап, төрге шық, «Алқаға» кір» дейді. Осы сөздің рәміздік мәні бар деп білеміз. Бұл – ойлыларды бірлесуге нұсқаған ишара әрі бардың бастауы, тіпті талаптыны жігерлендіру. Астана да, елорда мәдениеті де осы секілді: ол Қазақстанды жаңалыққа, жаңа істерге бастауы тиіс. Астана мемлекет мағынасындағы ұлтты ұйыстыруы қажет. Әйтпесе қайсыбіреулер Алты Алашты айтпағанның өзінде, Әлихан Бөкейхан тұсының Алашында тек қазақтар болған деп топшылайды. Сонда жалпы зиялымен бірге «темірқазық жастанып, қу толағай бастанып» жүрген Вадим Чайкин, Александр Бабкин, Николай Пропкин, Степан Шендриков, Владимир Шибалин т.б. азаматтарды қайда қоямыз? Ал, 1907 жылы қазақ Ресей Мемлекеттік Думасына сайлану құқынан айырылғанда, үлкен мінберден Алаштың сөзін сөйлеген Дзюбинский, Волков, Виноградов, Скалозубов, Шишкин сынды орыс зиялыларын бізге тілектес емес еді деп қалай айтамыз? Міне, көкірек көзі ашық, ақыл терезесі тең болса, ту ұстаған, айтары бар, жоғын жоқтаған ұлтқа қарай тілеуқорлар ұйыспайды дегенге ешкім сенбес. Әрине, өркениет өзіңді сыйлаудан, ағайыныңды сыйлаудан, ұлтыңды сыйлаудан, адамзатты сыйлаудан басталады. Бұйырып немесе тағдырдың жазуымен кемеге отырдың ба, сондағы ағайынның бәрін жақын тұт. Иіліп сәлем бер, бүгіліп қызмет ет. Бөлектенбе! Барыңмен бөліс! Жаның қаламаса, басқа кемеге отыр. Өзіңді де, өзгені де қинама.
Өркениеттің тағы бір әлеуеті – дәстүрге барып тіреледі. Дәстүр кесірткінің құйрығындай үзіле берсе, оның аты дәстүр емес. Кеуде қағып, «бәрі бізден басталады» деу – тексіздің ісі. Дәстүр – кешенді нәрсе. Мысалы, Астанада қазақ тарихының ұзақ-сонар жолы сайрап жатуы тиіс. Мұны біреулер «музей жасау» деп түсінуі мүмкін. Бірақ олар мықтап қателеседі. Өйткені Астананың іргетасы қазақ топырағындағы қалалар мен далалардың тағылымымен суарылмаса, бекем әрі орнықты көрінбейді. Осы тұрғыдан алғанда, Елбасының бастамасымен тек-тамыры археологиялық тұрғыдан зерттелініп жатқан елорда түбіндегі Бозоқ қалашығын реставрациялау бас қаламызға сән де береді, нәр де береді.
Дәстүр тұрғысынан алғанда, осыдан біраз жыл бұрын Астана тұтқасын ұстағандарды сынаған бір сәт ұшырасты. Ақбұлақ өзенінің бойында (синагогаға қарсы бетте) Құран оқылып, батасы беріліп, қазығы қағылып қойған мешіт орнына бір сәтте балалардың ойын алаңы орнады. Бетон қазықтар түбінен сындырылып алынғанын көргенде, осы істі дуылдатып бастаған «қайраткерлерге» де, иманы шыңдауды талап ететін астаналық замандастарға да не дерімізді білмедік... Бұл да – өркениет жолындағы шыңдалу соқпағы екен. Қазір жұрт жәмиі – «Хазірет Сұлтан» мешіті және сәулеті мен әлеуеті жарасқан елшіл мешіттер бой түзеп келеді. Олардың мұнарасы да, еңсесі де биік болуы тиіс!
Астанада бірегей Ұлттық музейден бастап бірнеше мәдениет ошақтары бар. Мұның бәрі шамасы келгенше елорда мәдениетіне қызмет етіп жатыр. «Астана опера» да, қазақ және орыс театры да астана жағдайына сай жаңа ырғақ іздеп жатқандай көрінеді. Бұл, әрине, жақсы нәтижеге тартылған жол деген сөз. Ақаң – А.Байтұрсынұлы айтқандай, «Тіршілік өнерінің артылуы тіршілік керек қылуына қарай болмақ». Жаңа елорданың сұранымы көп-ақ. Алайда өнерде болсын, тіршілікте болсын істің дұрыс қалыптасуы, талғаммен дамуы құр кеудеге емес, білікке байланысты. Осы ретте данышпан Ақаң бүй дейді: «Аз күшімізді алға шыққан жақтағы керексіз іске салғанша, басқадан кейін тұрған жағымызға жұмсау жөн емес пе!».

3-1

Сөз жоқ, Астана мәдени-ғылыми, шығармашылық әлеуеті қуатты қала болуға тиіс. Президент кітапханасы, Жазушылар одағының Астана филиалы, Тіл және мәдениетке байланысты бірлестіктер, Назарбаев университеті, 2 ұлттық университет пен 20-ға жуық акционерлік, жекеменшік университет-институттар, осында орналасқан мерзімді басылымдар күші – Астана мәдениетінің олжасы. Бұл қуат бір кісідей елордаға қызмет етіп жатыр. Жұрт көріп отыр, «ұлт руханиятына олжа салайық!» деген үркердей қаламгер, Еуразия ұлттық университетінің елшіл ғалымдары, Өнер университетінің намысты тұлғалары, Тіл саласының шағын да болса талапты тобы Астананың мәдениет айдынында жиі көрінеді, ал қалған ыждағатты, талғамды, табанды замандастарымызбен ұшырасуға зәруміз. Осыдан 12 жыл бұрын желтоқсанда Астана қаласы академик, дін қайраткері, фарабитанушы Ақжан Машанидың 100 жылдық мерейтойын Жастар сарайында айрықша бағдарламамен атап өтті. Осы шараға жиылғандардың қарасы 40 адамнан аспады. Осы мәдени оқиғаны Астанада орналасқан басылымдар да көзден таса қылды. Байыптау да болмады, барды базарлау да болмады. Қазір дәл солай дей алмаймыз. Әлем форматымен ел де, жұрт та форматы өзгерді. Талғам да таразыланды. Аймақтар «Астана не дейді, елорда зиялылары не дейді?» деп алаңдайтын болды.
Өркениет – баяғы «коммунизм» дегендей жұртты алдаусырататын меже емес. Өркениет – сіз бен біздің күнделікті жауапкершілігіміз, күнделікті тіршілігіміз. Иманды болу үшін сақал қойып, шапан киюіңіз (формализм) міндетті емес, жүрегіңіздің – таза, адамшылығыңыздың кінаратсыз болуы шарт. Сондай-ақ иман, мәдениет деген қасиеттер бір иіскеп, бір тиісіп, бір шұқып, бір опырып алып жүретін жосықсыз, ағымдағы іс-әрекет жиынтығы емес. Ол – сіздің жаныңыздың өлшемі, таразысы.
Астана мәдениеті қазақ санасында бізге дейін де қалыптасқан, дамыған. Бұл - лайықты бейнеттің зейнеті, еңбектің беделі, ақылдың жөні, ойдың мәйегі секілді құбылыс. «Барған жеріңнің биігіне шық, үлкеніне жолық» дейді қазақ. Астана дегеніміз, елорда мәдениеті дегеніміз – осы. Яғни бүкіл ел бүгін, ертең осы биікке шығады, осы биікке жолығады. Сондықтан бұл биік осал болмауы тиіс.
Алаш қайраткері, көшбасшысы Әлихан Бөкейхан «Құдайдан соңғы күшті нәрсені» бір еңбегінде – рәсім (яғни дәстүр), ал бір мақаласында – мәдениет деп көрсетеді. Бұл ойдың маңызын біз естен шығармауымыз қажет. Астана мәдениеті ғасырлар тезінен өткен дәстүрді ұстанса һәм өзінің арғы тегі өркениет екенін қаперге алса, сын мен тәжірибе табалдырығынан аттап, адамзат пен ғаламның ғажайып шаһарларының ортасынан лайықты орнын алатынына иманымыз кәміл.

Дихан Қамзабекұлы,
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ проректоры,ҚР ҰҒА академигі

Қандай да болмасын мемлекет даму барысында өзінің ұлттық келбетін қалыптастыруды негізгі бағыттардың бірі ретінде ұстанады. Тарихи қайнарларға бет бұру – сол мемлекетте өмір сүретін азаматтардың тарихи жадын, рухани болмысын, отансүйгіштік сезімін қалыптастыруға игі ықпал етеді. Ол сол мемлекеттің нығаюы мен дамуын қалыптастырады.

2-2

Астана – ХХІ ғасырдың інжу маржаны іспеттес. Елорда құрылысы XX ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басындағы еуразиялық алып жоба. Ел Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ғаламат идеясымен қолға алынған ғасыр басындағы осындай ғажайып жоба - тәуелсіздік алған қазақ елінің астанасын Сарыарқаның сары төсіне көшіруі. Астананы көшірер алдын Целиноград қаласын аралап шыққан Елбасы БАҚ өкілдеріне берген сұхбатында «Целиноград Қазақстанның облыс орталығы емес пе, неге мұның көшелерінде бірде-бір қазақша атау жоқ?» деген болатын. Осыдан кейін сол кездегі ономастика комиссиясы 27 көшенің атын қазақшалаған. Біз
Астанаға келгенде сол атауы ауыстырылған көшелер жөнінде Ақмоланың орыстілді БАҚ-на әртүрлі мақалалар шығып тұрды. Соның бірі «Кенесары деген кім Карл Маркстың атын ауыстыратындай», деген мақала мені қатты ойландырды. Ол жылдары Астана қаласының Сарыарқа ауданының әкімінің орынбасары едім. Бірден түсіндім, ешкімге өкпелеуге болмайды өзге этнос өкілдері түгілі қазақтардың өзі тарихын жете білмейді. Сондықтан, аты өзгерген көшелердің Сарыарқа ауданына тиісті көшелерінің мерекесін өткізуді жоспарладым. Бұған дейін Шымкент қаласында қызмет істегенде ағаларымыз Қуаныш Төлеметов, Амалбек Тшанов қала басшылығында жүргенде Шымкент қаласының көшелеріне ұлы тарихи тұлғалардың, Алаш арыстарының есімдері берілген кезде кереметтей етіп көше мерекелерін өткізген едік. Дәл сол сияқты ең алғаш Кенесары көшесінің мерекесін өткіздік. Мерекеге Алматыдан тарихшыларды, журналистерді, жазушыларды шақырдық. Залға Кенесары көшесінің байырғы тұрғындары, көшенің еңбек сіңірген қайраткерлері, көп балалы отбасылар, зиялы қауым жалпы көше тұрғындары келді. Сонда Еуразия ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы Құныпия Алпысбаев Ресейдің тарихшысы И. Павловтың: «Орыстар мені кешірсін, бірақ, біздің Ресейде Кенесарыға жететін қолбасшы жоқ», деген сөзін келтірді. Осылайша Астана халқына Кенесары хан туралы жан-жақты тарихи деректерге сүйене, толық мәлімет берілді. Көшенің байырғы тұрғындарына, көп жасаған құрметті азаматтарға, көп балалы аналарға кәсіпкерлер сый-сияпаттарын жасады. Риза болған тұрғындар көшелерінің
Кенесары есімін алғанына мәз болып тарасты. Дәл осылайша Әлихан
Бөкейхан, Мұхтар Әуезов,
Әліби Жангелдин т.б. көшелердің мерекесін өткіздік.
Астана қаласының қазақилануына елеулі үлес қосқан 2006 жылы қала әкімі қызметін атқарған – Астана қаласының әкімі Өмірзақ Шөкеев. Мені
Астана қаласының Тілдерді дамыту басқармасына басшы етіп тағайындады. Бұл қызметке кіріскеннен кейін «Жеріңнің аты - бабаңның хаты» деген қағида бойынша, Елбасы кезінде ескерткен Астана қаласының көшелерін қазақ тіліндегі атауға ауыстыруды қолға алдық. Ұзамай Бас шаһардың әкімі болып Асқар Мамин келді. Әкімнің орынбасары болып
Ермек Аманшаев тағайындалды. Ол кісі менің ойымды қостап «Ең алдымен,
Астана қаласының ономастика комиссиясының құрамын өзгерту керек, Астана бүкіл қазақтың елордасы» деп ономастика комиссиясының құрамына
Нұрғожа Ораз, Әбіш Кекілбаев,
Рымғали Нұрғали, Фариза
Оңғарсынова, Мырзатай
Серғалиев, Ақселеу Сейдімбек,
В.Р. Гундарев, Мырзатай Жолдасбеков, Қойшығара
Салғараұлы, Ханкелді Әбжанов,
Алдан Смайыл секілді т.б. мемлекет және қоғам қайраткерлері, ғалымдар, тарихшыларды қосты.
Ұлттың рухани өзегі тіл десек, соның бөлінбес бөлшегі, біте қайнаған нәрі – ономастика саласы Астана – еліміздің бас қаласы болғандықтан Қазақстанның тарихи, мәдени, географиялық дидарын беретіндей атаулар болуы тиіс. Осыны басшылыққа ала отырып, ономастика комиссиясы көптеген көшелерге қазақ жерінің байырғы атауларын беруді дұрыс деп тапты. Атап айтқанда, қаладағы көшелерге Қаратау, Еділ, Қаратал, Балқантау, Зеренді, Марқакөл, Аспара, Жаңаөзен, Абыралы, Меркі, Үстірт, Аягөз тағы сол сияқты жер-су атаулары берілді. Бұл атауларды таңдауда және бекітуде олардың тарихи маңызы және байырғы болмысы санатқа алынды. Еліміздің жаңа тарихтағы даму жолы – Астанамен тікелей байланысты екендігі белгілі. Сондықтан ономастика комиссиясы бірқатар тарихи оқиғаларға қатысты атауларды және тарихи тұлғалардың есімдерін беруді ұйғарды. Атап айтқанда, Күлтегін, Асанқайғы, Қадырғали Жалайыри, Шәкәрім Құдайбердіұлы,
Ыбырай Алтынсарин, Сүгір Әліұлы, Ілияс Есенберлин, Ықылас Дүкенұлы, Ағыбай батыр және т.б. Өткен ғасырдың басында халқымыздың тәуелсіздігі үшін күрескен, арттарына мол рухани мұра қалдырған Алаш қайраткерлерінің есімдері де Астана көшелеріне берілген болатын. Олардың ішінде Мұстафа Шоқай, Әлімхан Ермеков, Халел Досмұхамедұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Телжан Шонанұлы, Сұлтанбек Қожанұлы, Ғұмар Қараш сияқты тұлғалар бар. Қазақ тарихында өзіндік ерекше орны бар Қозыбасы, Аңырақай, Арқайым, Қазығұрт, Бұланты, Абат-Байтақ, Саққорған сияқты тарихи жер атаулары да елорданың жаңа атауларының қатарынан орын алды. Халқымыздың күрделі тарихи өткелдерден өтуінде қазақтың батыр, өнерпаз, даналығымен көзге түскен қыздарының еңбегі айрықша болғаны тарихтан белгілі. Олардың есімдерін Астана көшелеріне беру – бүгінгі ұрпақтың бойына имандылық, мейірім, адамгершілік сезімдерін ұялатуға ықпал етері сөзсіз. Бұл ретте Жұбан ана, Домалақ ана, Қарашаш ана, Айша бибі, Ұмай ана, Тұмар ханым, Ұлпан, Айғаным, Дина, ақын Сара, Ұлбике ақын есімдерін айтамыз.

2-1

Қазақ халқының тарихи-мәдени дамуына бірқатар өзге ұлт өкілдерінің үлес қосқаны мәлім. Солардың ішінде көше атаулары Мәриям
Жәгорқызы, Әбубәкір Диваев, Василий Бартольд, Николай Хлудов есімдеріне ие болды. Жаңа атауларға ие болған көшелерге мемлекеттік гимннің авторлары Шәмші Қалдаяқов пен Жұмекен Нәжімеденов есімдері де берілді. Кейбір көшелерге қайта атау беруде бір тарихи оқиғаның бірнеше рет қайталануы да есепке алынды. Мәселен, Ұлы Отан соғысына байланысты атаулар көптеп кездеседі: Жеңіс даңғылы, Кеңес Одағының батырлары құрметіне қойылған ондаған атаулар. Сондықтан 9 май көшесіне қазақ халқының батыр қызы
Ә.Молдағұлованың есімі берілді. Сондай-ақ кейбір атаулар түзетілді. Айталық,
«Қ.Мұңайтпасов көшесі» бұдан былай «Қажымұқан көшесі» деп аталатын болды. Сондай-ақ,
Сарыарқа даңғылының көпірден кейінгі бөлігі – «Тұран» даңғылы, Софиев тас жолы – «Алаш тас жолы», Рождественский тас жолы – «Қарқаралы тас жолы» деген атаулармен аталатын болды. Астана қаласы әкімдігінің қаулысымен және Астана қаласы мәслихатының шешімімен 2006 жылы Астанада 113 көше қайта аталса, 2007 жылы 145 атаусыз көшеге атау беріліп, 154 көше қайта аталды. Астана қаласының көше атауларының 92 % қазақша берілді, бұл көрсеткішке бірде-бір үлкен қалалар жеткен жоқ.
Астана – Шығыс пен Батыс нақыштары тоғысқан ірі мегаполис, үшінші мыңжылдық қаласына айналды. Қонақтар
Қазақстанға келгенде осы мемлекетке атау берген ұлттың тарихи-мәдени болмысымен, салт-дәстүрлерімен, жетістіктерімен танысады. Елордамыз Ақорданы алтын бағана ете отырып, бүгінде қанатын кеңге жайып, Сарайшық, Тұран, Хан Шатыр секілді атаулармен толығуы қуанарлық әрі құптарлық жағдай.
Есте қалған тағы бір жағдай, Астана көшелерінен бөлек, мейрамхана, дүкендер, т.б. нысандардың атаулары шет тілде болды. Мен 2002 жылы Сарыарқа ауданында әкімнің орынбасары болып жүргенімде, Елбасы Астана активінің жиналысында сол кездегі екі ауданның – Алматы ауданы мен Сарыарқа аудандарының әкімдерін тұрғызып қойып: «Жігіттер, не мынау: «Синима-сити», «Сити-маркет», «Еуропа-палас» ... Бұл қай елдің Астанасы? Соны қарамайсыңдар ма?» деп, ескерткен еді. Ертеңіне «Казахстанская правда» газетіне «По Астане как по Бродвею» деген мақала шықты. Бұл мақала менің жаныма жаққаны сонша сол кездегі құзыретті кісілерге алып бардым. Бірақ ол кісілер бұл мақалаға мән бермеді. Бұл мақаланы 2006 жылдың сәуіріне дейін сары майдай сақтап жүрдім. Әйтеуір, әр нәрсенің өз уақыт-сәті болады екен. Алла тағала маған Тілдерді дамыту басқармасында қызмет етуді нәсіп етті. Бұл басқармаға бастық болып келгеннен кейін, әлгі жігіттерді жайлап шақырып алдым. Оларға: «Егерде Астана болмағанда сендер мына сити-маркеттеріңді салар ма едіңдер? Елбасының бір ауыз сөзі сендерге сын емес пе? Атыңды, мекемеңнің атын атады, жоқ әлде жеке заң шығару керек пе деген едім. Ойбу Ореке оны бізге ешкім айтпапты. Атауды өзгертуге он күн рұқсат беріңіз деді. Несін жасырайын, арасында қиқаңдап: «Бұл атауға біз пәлен мың доллор жұмсадық, имидж жасап алдық» деп қарсылық танытқандар да болды. Бірақ түптің түбінде әлгі нысандардың бірі Қазына, бірі Ақсұңқар, енді бірі Самұрық деп аталды. Елбасы ескерту жасаған осындай үлкен нысандарды ауыстырып алғаннан кейін жайлап басқаларын шақырып, барлығы 700-ден астам нысандардың атауы қазақ тіліне ауыстырылды.
Алаш зиялылары бастаған рухани мәселелер тәуелсіздік мұраттарымен сабақтасып, ұлтты ұлт ететін талай шаруаны бастағаны, жолға салғаны белгілі. Сол зиялы қауым көтерген ілгері мәселенің бірі – тіл мәселесі. Бұл орайда біздің тарапымыздан «Алаш» париясының құрылғанына 90 жыл толуына орай, ұлты үшін құрбан болған Алаш зиялылары – Әлихан
Бөкейхан, Ахмет Байтұрсын-
ұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Бернияз Күлеев, Хайреддин Болғанбаев, Шаймерден
Қосшығұл, Мұстафа Шоқай және т.б. еске алу кештері өтті. Жоғары және арнаулы орта оқу орындарында ақын-жазушылармен, тіл жанашырларымен кездесулер, «дөңгелек үстелдер» ұйымдастырылды. Осының арқасында бізбен бірге жұмыла жұмыс істейтін 20-дан астам жастар ұйымын құрдық. Көше атауларын өзгерткенде тіл жанашырларына, журналистерге, елден көшіп келген аға буын өкілдеріне, жастарға арқа сүйедік. Жастармен бірге Астана қаласына ескерткіші қойылған ұлы тұлғаларға арнап «Тағылым мен Тағызым» атты кештер өткіздік. Астананың мыңға тарта аялдамасы қазақшаланды.
Астана қаласында кезінде 34 мектептің ішінде бір ғана № 4-ші Жамбыл атындағы қазақ мектебі болса, қазір 84 мектептің 31 – таза қазақ тілді мектеп, 43 – аралас, 10 – орыстілді мектеп. Барлық оқушылардың 80%-дан астамы қазақ тілді мектепте білім алуда. Елбасы 2006 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының жиынында «Қазақстандықтар үш тіл білу керек, қазақ тілі, орыс тілі, ағылшын тілі. Бірақ қазақ тілі үш тілдің бірі емес, біріншісі, негізгісі, маңыздысы. Қазақ тілі Қазақстан республикасының мемлекеттік тілі» деген болатын. Ол кезде түсінбеген қандастарымызға түсінікті болсын деп жоғарыдағы мақаласында «Әжептәуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының тереңінен бастау алатын рухани коды болады. Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай», – деді.
Қазақ тілін қыран құсқа теңесек, қыран құс биікке самғаған азаттықтың символы, оны қолына қондырып, бағындыра алатын әлемде жалғыз халық бар, Ол Қазақтар! Қазақ тілі жеті атасын асып қаны бұзылмаған тіл. Кезінде қала әкімі Иманғали Тамағамбетов қаладағы барлық балабақшаларды қазақ балабақшалары етіп өзгертті. Қаланың он үздік мектебін анықтап, мұғалімдерге қосымша айлық белгіледі. Он үздік мектептің тоғызы қазақ тіліндегі мектеп болды. Жалпы, Иманғали Нұрғалиұлы Тілдерді дамыту басқармасының, оның басшысы менің әрбір ұсынысымды, оң істерімді үнемі қолдап отырды.
Тіл басқармасының жанында зиялы қауым өкілдерінен құрылған алқалы топ бар. Мұның басы-қасында М.Жолдасбеков, Ф.Оңғарсынова, С.Шүкірұлы, М.Ахметов, А.Сейдімбек болды. Осы кісілер білім-білігін, қажыр-қайратын, тілімізді насихаттауға жұмсады. Мұны біз Ақпарат күндері деп атап, балабақшадан бастап, мемлекеттік мекемелерге дейін дәріс оқып, кездесу өткізіп, халқымыздың салты, тіліміздің мерейі, елдігіміздің абыройын насихаттадық. Кей кезде қалалық мекемелермен шектелмей, республикалық деңгейдегі мекемелерге соқпақ салатынымыз бар.
Үштілділік туралы айтқанда Астана қаласында өткен Дүниежүзі қазақтарының V құрылтайында Италияның Милан қаласынан келген Болатқызы Әйгерім, Францияның Париж қаласынан келген Мехмет Зенгин, Германияның Мюнхен қаласында туылып, Ирландияның Дублин қаласынан келген Өзгежан Кесижи-Аюби әрқайсысы 6-7 тіл білсе де 10-15 минуттық сөздерін қағазға қарамай, қазақ тілінде сөйледі. Бізге жер бетіндегі 200 мемлекеттің ішінде тоғызыншы орын алатын жер қалдырған, 2000-ға тарта болашағы бар тілдердің ішінде алғашқы орындарды иемденетін тіл қалдырған ата-баба аманатына адал болу қажет.
Астананы қазақыландыруға үлкен үлес қосқан мерекелердің бірі – Наурыз мейрамын тойлау. Алғашқы жылдары қазақтың салт-дәстүрін көрсеткенде қуыршақты шомылдыратын, қуыршақты бесікке бөлейтін, кез-келген қызметкерлерінің басына орамал жауып, беташар салтын көрсететін. Осындай халықтың салт-дәстүрін бұрмалайтын әдеттерден арылу үшін Тілдерді дамыту басқармасында жүргенде әз Наурыз деген кітап шығардық.Наурыздан бастау алған осындай салт-дәстүрге лайық іс-шаралар жыл бойы Астананың жүздеген мейрамхана, дәмханаларында өтіп жатады. Бұның өзі бүгінгі Астананың қазақтың астанасы екендігінің айқын дәлелі.Қазақ елінің бас қаласы ретінде Астана жиырма жылдың ішінде ұлттық мазмұнға ие болды. Астана қазіргі кезде қазақ ұлты 75 пайызды құрайтын қалаға айналды. Осындай демографиялық қарқын көршілес Қарағанды, Ақмола облыстарына да оң әсер етті.
Барлық материалдық игіліктің негізінде рухани қазына тұғыр болады. Елдік мұратты жүзеге асыруда жалпы халық қызығатын, соған тартылатын құбылыс қажет десек, жаңа Қазақстандағы дәл осындай құбылыс Астана қаласы болды. Астана елдің экономикалық локомотиві ғана емес, оның рухани қайнарына да айналды. Ал оның рухани келбетінің негізі ұлттық нақыш, ұлттық мазмұн. Астана ономастикасының ұлттық мазмұнға ие болуы тұтас мемлекет үшін жоралы үлгі, өнегелі тағлым. Әлбетте, бұл жұмыс оңай болған жоқ. Оған көптеген азаматтар атсалысты. Адам осындай тілеулес ортада көп іс тындыра алады. Жаңа мемлекет болып жатқан Қазақ елінің азаматтары мейлінше шабытты, жігерлі болғаны абзал. Сонда ғана елдік мүдде үдесінен шығамыз.

Оразкүл Асанғазы,
қоғам қайраткері

Шымкент қаласының әкімдігі Астана қаласының тәжірибесін еліміздің үшінші мегаполисін дамыту үшін қолданады. Бұл жөніндегі меморандумға 1 шілде күні өткен Жібек жолы қалалары мэрлерінің Global Silk Road атты форумында екі қаланың әкімдері Әсет Исекешов пен Ғабидолла Әбдірахымов қол қойды.

WhatsApp Image 2018-07-03 at 16.51

«100 нақты қадам Ұлт жоспарын» жүзеге асыру аясында қол қойылған құжат екі мегаполистің әлеуметтік-экономикалық салалары, кәсіпкерлік пен әлеуметтік инфрақұрылымын дамытуға бағытталып отыр.
Нақты айтқанда Астана мен Шымкенттің кәсіпкерлері инвестициялық жобаларды бірге жүзеге асыру үшін жұмылдырылмақ. Бұған қоса арнайы экономикалық және индустриалды аймақтарды дамытудағы тәжірибе алмасылып, инновациялық өндірістер құрылады. Екі қала арасындағы әріптестік, сонымен қатар, кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығының жұмысын жақсартып, тауарлар мен қызметтерді сүйемелдеуге сеп болады деп жоспарлануда.
Екі тарап денсаулық сақтау саласына да инновациялық медициналық технологияларды енгізуді жоспарлап отыр. Соның нәтижесінде ана мен бала өлімі азаяды деп күтілуде.Шымкент қаласының билігі Елорданың халықаралық дәрежедегі іс-шаралар өткізудегі тәжірибесін де қолдануды көздеп отыр. Осы мақсатта жергілікті мәдениет саласының мамандары Астанаға іс-сапарлармен барады. Еліміздің бас қаласы Шымкенттің 2020 жылғы ТМД елдерінің мәдени астанасы жылына арналған іс-шараларға дайындық барысына да көмектеспек.
Құрылыс, жолаушылар көлігі және автокөлік жолдары саласында да жаңалықтар күтіп тұр. Мысалы, астаналық жобалаушылар жергілікті мамандарға ғимараттар мен үйлердің құрылысын жоспарлаудың соңғы әдістеріне үйретеді, инфрақұрылымдық дамудың бағдарламаларын жасауға, жасыл желек пен ландшафт дизайнының жаңа технологияларын ендіруге, қала аумағын көгалдандыру мен заманауи аялдама кешендерін салуға көмектеседі.
Меморандумда цифрландыруды дамыту мен «Ақылды қала» моделін құруға баса назар аударылып отыр. Нақты айтқанда қалалық әкімдік жұмысына «Project Management» жүйесі енгізілмек. Ол мегаполисті басқаруды біршама жеңілдетіп, мемлекеттік қызметкерлердің жұмысының тиімділігін арттырады.
Қалалық және аудандық әкімдіктердің мамандары енді Астана қаласына жиі іс-сапармен барып, сондағы әріптестерімен тәжірибе алмасады, коучинг пен семинарларға қатысады. Мұның барлығы Шымкенттегі мемлекеттік қызмет көрсетудің электронды форматын жылдам әрі тиімді жүзеге асыруға арналады.
Сарапшылар Астана мен Шымкенттің әріптестігі нәтижесінде екі қаланың дамуы жаңа белеске көтеріліп, өмір сапасын жақсартады және мегаполистерді басқарудың жаңа, тиімді моделі іске асырылады деп күтілуде.

А.СӘДУӘЛІ

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Астанада еліміздің түрлі облыстары іске қосқан бірнеше нысанмен танысты. Бұл нысандар Елорданың 20 жылдығына орай, «Өңірлердің Астанаға тартуы» жобасы аясында ел игілігіне беріліп отыр.

0002

Алдымен Маңғыстау облысы қайта жөндеуден өткізген қалалық Достық үйін аралап көрген Президент Елорданың этно-мәдени орталықтарының өкілдерімен және Маңғыстау облысының көрнекті қоғам қайраткерлерімен әңгімелесті.
Мемлекет басшысы бұдан кейін Алматы облысы қайта жөндеуден өткізген «Жетісу» саябағына барды. Саябақта Алматы облысының көрнекті орындарының барлығы көрініс тапқан, кіре берісінде Жетісуді бейнелейтін жеті арка, субұрқақтары бар басты аллея орналасқан, сондай-ақ тау сілемдерінің көрінісі және киіз үйге ұқсас орын-жайлары бар «Апорт» алаңы, түрлі жастағы балаларға арналған «Тенгри» алаңы, шаған аллеясы, «Тамғалы тас» петроглифтері бейнеленген тастар және Шарын шатқалының үлгісі бар.

001

– Бүгінде барлық облыстар көмек көрсетіп, қолдау білдіріп жатыр. Өйткені, Астана – бүкіл Қазақстанның жетістігі. Бас қала құрылысына өңірлердің бәрі атсалысты және қазір мұнда еліміздің әр түкпірінен келген адамдар өмір сүреді. Біз ХХІ ғасырда ғаламат дүниені бірге жасадық. Адамзат тарихында мұндай қалалар ешқашан 20 жылдың ішінде салынбаған. Ал, біз салдық! – деді Қазақстан Президенті.
Сонымен қатар, Нұрсұлтан Назарбаев қаланың Алматы ауданында орналасқан «Жерұйық» саябағын аралап көрді. Онда Елбасыға 19 жыл бұрын өзі отырғызған алғашқы ағаш көрсетілді.
Президент аралаған келесі нысан - Есіл өзені арқылы өтетін велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге арналған көпір. Көпірді және велосипед инфрақұрылымын «Өңірлердің Астанаға тартуы» жобасы аясында Атырау, Түркістан, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Қостанай, Ақмола және Жамбыл облыстарының әкімдіктері салған.Сонымен қатар, Астана қаласының әкімі Ә.Исекешев Нұрсұлтан Назарбаевқа жалпы ұзындығы 56 шақырым болатын велосипед көлігінің инфрақұрылым нысандарын таныстырды. Велосипед жолы Есіл өзенінің бойы мен сол жағалауы және ЭКСПО кешенінің нысандары арқылы өтеді. Ол қалалық саябақтағы шаңғы және роликке арналған жолдар мен Ильинка кентінен «жасыл белдеу» арқылы өтетін велосипед жолақтарын байланыстырады.
Мемлекет басшысы бұдан кейін Қызылорда облысы салған зымыран-ғарыш техникасы музейінің ашық экспозициясын аралап көрді. Мұнда Елбасыға ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешенінің мүмкіндіктері таныстырылды. Мемлекет басшысы ғылым мен жаңа технологияларды дамыту ісіндегі ғарыш өнеркәсібінің маңыздылығын атап өтті.Елорданың жаңа нысандарының арасында қаланың сол жағалауында орналасқан Ботаникалық бақ та бар. Бақыт аралаған Қазақстан Президенті «Жасыл ел» жастар еңбек жасағының өкілдерімен әңгімелесіп, бас қаланы және бүкіл Қазақстанды көгалдандыру үшін жүргізілген жұмыстардың маңыздылығын атап өтті. Елбасы Ботаникалық бақтың ортасында орналасқан оранжереяны аралап көріп, оны отандық және халықаралық мамандандырылған институттардың ғылыми әлеуетін пайдалана отырып әрі қарай дамыту қажеттігін айтты. Сондай-ақ, Қазақстан Президентіне Ботаникалық бақтың сәнін келтірген, жарық шашқан музыкалы субұрқақ таныстырылды. Оны «Өңірлердің Астанаға тартуы» жобасы аясында Шығыс Қазақстан облысы салған.
Нұрсұлтан Назарбаев сөзінің соңында барлық облыс басшылығы мен құрылысшыларға ризашылық білдірді және шараға қатысушыларды алдағы Елорда күнімен құттықтап, бақ-береке тіледі.

Құрметті Шымкент тұрғындары мен қала қонақтары! 3 шілде кешкі сағат 20:00-де Әл-Фараби алаңында Астана қаласының 20 жылдығы мерекесіне орай гала-концерт өтеді.

Концерт

Кештің жұлдыздары - Қайрат Нұртас, Қуандық Рахым, Жейран тобы, «Алем бэнд» триосы. Бұған қоса «Блок бастер» шоу-балеті, «Минута славы» жобасының жеңімпаздары мен жергілікті жұлдыздар өнер көрсетеді.
Ал шілде айының 4-5-жұлдызында Әл-Фараби алаңында мерекелік іс-шаралар ұйымдастырмақ. Қаланың орталық көшелері мен саябақтарда мерекеге байланысты тақырыптық мәтіндердің лозунгілері, баннерлер ілініп, безендіру жұмыстары жүргізіледі. Мереке күнінде қаланың шығармашылық ұжымдары тұрғындарға ән мен жырдан шашу шашпақ.
Ендеше, мерекені бірге атап өтейік!

Тілшілеріміз марапатталды

Понедельник, 02 Июль 2018 10:33

Жылдағы дәстүрге сай, Ақпарат және байланыс қызметкерлерінің кәсіби мерекесі кең көлемде аталып өтті. Төле би ауданындағы «Изуми Тау» демалыс аймағында журналистер қауымының еңбегі еленіп, марапаттар тапсырылды. Бірқатар марапатты облыс әкімі Жансейіт Түймебаев тапсырды.

1

Шымкент қаласының бас басылымы – «Шымкент келбеті» және «Панорама Шымкента» газеттерінің басшылығы мен тілшілері де қуанышқа кенеліп отырған жайы бар. Газетіміздің басшысы Айгүл Жарылқасынқызы облыс әкімінің Алғыс хатымен марапатталды.
Бұл салтанатты кеште «Шымкент келбеті» газетінің тілшілері де марапатталды. Ақмарал Әшірова облыс әкімінің Алғыс хатын, Тағабай Қасымов "Шымкент келбеті" газетінің негізін қалаған Жұмамұрат Тұяқбаев атындағы сыйлықтың иегері атанды. Сондай-ақ, «Панорама Шымкента» газетінің жауапты хатшысы Әсел Хамзина ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің облыстық департаментінің Алғыс хатына ие болды.

4

Мерекелік кеш Шымкент қаласында жалғасты. Қала әкімдігінің ұйымдастыруымен «Жыл журналисі – 2018» салтанатты іс-шарасы өтті. Мерекелік кешке Шымкент қаласының әкімі Ғабидолла Әбдірахымов бастаған қала әкімдігінің қызметкерлері, қалалық мәслихат депуттаттары, ардагер журналистер мен Шымкенттегі БАҚ жетекшілері, журналистер қатысты.
Алғаш болып сөз алған Ғабидолла Рахметоллаұлы тілшілерді кәсіби мерекемен құттықтап, шығармашылық табыс тіледі. Туған қаламыздың өркендеуіне бірге атсалысуға шақырды.
Бұл күні түрлі БАҚ өкілдері бірқатар номинация бойынша марапатталды. Кәсіби мерекесінде «Шымкент келбеті – Панорама Шымкента» газеттерінің өкілдері де бар.

2

Басылымның бас редакторы Айгүл Жарылқасынқызы «Журналистер арасындағы ең үздік спорттық жоба» номинациясымен марапатталды. Қазақстан Журналистері Одағының облыстық филиалының төрайымы осынау арнайы номинациямен жыл сайынғы БАҚ өкілдері арасындағы дәстүрлі спартакиаданы ұйымдастырудағы еңбегі үшін марапатталып отыр.

3

Бұған қоса газетіміздің бас редакторының орынбасары Нұрлан Бектаев «Жыл журналисі – 2018» аталымына ие болды.
Жүлделеріңіз құтты болсын!

«Зияткерлік меншік» термині Қазақстан Республикасының заңына 90-жылдардың басында кірді. Еліміз тәуелсіздігін алғаннан бастап, дүниежүзілік қауымдастықтың толыққанды мүшесі болды, сол арқылы халықаралық қатынастарда өзіне сәйкес құқықтар мен міндеттерді қабылдап отыр. Солардың бірі зияткерлік меншікті қорғау. Қазақстан Дүниежүзілік зияткерлік меншік Ұйымының мүшесі, сондықтан да зияткерлік еңбек әрбір азаматтың жеке меншігі.

 ҚР АК-нің 125-бабында зияткерлік меншік басқа да заң актiлерiнде белгiленген реттер мен тәртiп бойынша азаматтардың немесе заңды тұлғалардың шығармашылық интеллектуалдық қызметтiң нәтижелерiне және оларға теңестiрiлген заңды тұлғаларды дараландыру құралдарына, жеке немесе заңды тұлғалардың өздері жүзеге асыратын жұмысының немесе қызметiнiң өнiмдерiне (фирмалық атау, тауар белгiсi, қызмет көрсету белгiсi және т.б.) ерекше құқығы деп танылады.
 Әдебиет туындыларды, бейне жазбаларды, музыкалық туындыларды құқық иелерінің келісімінсіз қолданылуы тек қана мемлекеттің экономикасына зиян келтірмей-ақ, сонымен қатар көрсетілген өнімдер авторларының және тұтынушыларының құқықтарын бұзады.
 Авторлық және сабақтас құқықтар, өнеркәсіптік және зияткерлік меншіктің маңызды құрамасы бола келіп, келесі интелектуалдық шығармашылық қызметтердің нәтижелеріне таралады: ғылым, әдебиет және өнер туындылары; эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының орындалуы, қойылымдары, фонограммалары мен хабарларын жасауға және пайдалануға байланысты туындайтын қатынастарды реттейді.
Сонымен қатар, азаматтық айналымға қатысушыларды, тауарларды, жұмыстарды немесе қызмет көрсетулерді дараландыру құралдарына: өнертабыс, пайдалы үлгілері, өндірістік үлгілері; селекциялық жетістіктер; итегралдық микросызба топологиялары; ашылмаған ақпарат, оның ішінде өндіріс құпиялары; фирмалық атаулар; тауарлық белгілер; тауарлар шығарылатын жерлердің атаулары. Осы атап айтылғанның иегерлері жеке тұлғалар болып табылғанымен, жалпы мемлекеттің зияткерлік ресурсы және адамзаттың мұрасы болып есептеледі. Сондықтан, мемлекеттің міндеті – барынша зияткерлік шығармашылықты көтермелеу, сонымен қатар, тиімді авторлық құқықтық қорғау арқылы және қосаралас қалыптасуы мен индустрия мәдениеті дамуына, шығармалардың кең таратушылығына және авторлардың тіршілік етуге қажетті қаражаттарымен қамтамасыз етуге, жаңашыл өнертапқыштарды қолдауына мүмкіндік туғызады. Мұнсыз елдің зияткерлік әлеуетін қалыптастыруы мүмкін емес.
Азаматтардың зияткерлік меншік обьектісі Конституция бойынша сақталады, заң жүзінде қорғалады. Біздің елімізде Қазақстан азаматтары мен қатар шетел азаматтарының да зияткерлік меншік құқығы заң алдында бірдей қорғалады.
Азаматтардың зияткерлік меншігін қорғау арқылы мемлекет олардың шығармашылық өрісінің дамуын, сол арқылы ел экономикасының дамуына қолайлы жағдай жасайды. Зияткерлік меншік құқығын қорғау мәселесі тек қана өзінің шығармашылық қызметінде объектілерімен ие болып жатқан азаматтарды алаңдатпайды, олармен бірге қызметі авторлардың және өнертапқыштардың құқықтарын қорғауына бағытталған мемлекеттік органдары да зияткерлік меншікті шеттетпейді, өйткені осы бағытқа арналған мемлекеттік органдардың жұмысы жалпы Республиканың халықаралық шарттарына қосылуына және халықаралық ұйымдарға, ассоциацияларға және зияткерлік меншікті қорғау одақтарына кіруіне қажет.
Зияткерлік меншіктің қорғанысы әлемде елдің ахуалын анықтайтын маңызды факторларының бірі болып табылады. Әрбір кәсіпкер, өз жұмысында зияткерлік меншік обьектілерін қолданып, пайда – табыс табу мақсатында лицензиясыз өнімдерді пайдалану немесе меншік иесінің рұқсатынсыз жұмыс жасау заң алдында жауапкершілікке тартылатындығын білуі қажет.
Жалпы, әлем елдерінде зияткерлік меншікті қорғау мәселесін жетік қадағаланады.
Өйткені, бұл елдерде азаматтардың ойы, идеясы табыс көзі ретінде жоғары бағаланады. Оны ұрлауға, рұқсатсыз пайдалануға жол  берілмейді. Содан болар, шетелдерде кітабын жазып, жаңалығын ашып, шығармасын ұсынған жандар қаржыдан да таршылық көрмейді, сый-құрметтен де кенде қалмайды. Ал, біздің елімізде тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында өзгенің идеясын ұрлау, жаңалығын көшіру деректерінің көп кездескені белгілі. Сондықтан, ғылым, әдебиет және өнер туындыларын коммерциялық негізде пайдаланатын тұлғалардың құқықтық сана деңгейін көтеру басты мақсаттардың бірі ретінде қала береді. Жалпы, пәрменді заңның қабылданып, арнайы құрылымдардың жұмыс істеуі зияткерлік меншікті қорғау тетіктерін нығайтып, көшірменің санын азайтқанын айта кеткен жөн.
Дүниежүзілік экономикалық форумның Жаһандық бәсекелестік индексі қатысушы елдердің «Зияткерлік меншікті қорғау» көрсеткішіне де баға беретіні мәлім. Осыған орай, әділет органдары отандық нарықта контрафактілі өнімді азайту бойынша жоспарды іс-шараларды қолға алған. Соның нәтижесінде зияткерлік меншік болашақта мемлекет азаматтарының әл ауқаттын көрсететін, құнды ресурс ретіндегі үлкен маңызға ие бола бастады.
Бүгінгі таңда ел Президентінің тапсырмасын орындау бойынша, зияткерлік меншікті ЭЫДҰ   стандартына көшіру аясында Әділет министрлігінің жекелеген департаменті зияткерлік меншік туралы заң жобасына бірқатар өзгерістер енгізді.
Зияткерлік меншік құқығы бойынша Департаменттің негізгі қызметі  - бұл құқықтық-норма базасын жетілдіру, зияткерлік меншікті қорғау және қамтамасыз ету, халықаралық келісімдер бекіту, зияткерлік меншік төңірегінде құқықтық насихат жасау.
Сол сияқты, авторлық құқық – бұл автордың жеке және мүліктік құқығының жиынтығы немесе оның өндіріске пайдалануға беру құқығын қамтамасыз етеді.
Өз кезегінде авторлық құқықтың бұзылғаны үшін азаматтық-құқықтық және қылмыстық жауапкершілік қарастырылған.
ҚР Қылмыстық кодексінің 198-ші бабына сәйкес, бас бостандығынан айыруға дейінгі санкция қарастырылған.
Сотта сіз соттың сізге материалдық және моральдік шығынығызды өтеп беру талабын қоя аласыз. Біз авторлар мен құқығын пайдаланушыларға егер құқыңыз тапталғанын көрсеңіз, бірінші кезекте өзіңіздің шығармаңызды негізге алыңыз деп кеңес берер едік. Біз сонымен қатар аталған айғақты жазып немесе басқа құрылғылар арқылы белгілеп алғандарыңыз дұрыс деп айтар едік. Одан кейін барып, сіздің шығармаңызды пайдаланып, құқығыңызды таптаған адамға хабарласыңыз. Онда болмаса,сотқа шағымдана аласыз.
Қазақстан  Республикасында  зияткерлік  меншікті  қорғау  құқығын  жүйелейтін  нормативтік – құқықтық  актілер  қабылданған.  ҚР азаматтарының нормасы  туралы   Кодекс, әкімшілік  құқықбұзушылық  туралы  Кодекс, «Авторлылық  құқық, шектестік  құқығы  туралы», «Тауар  белгісі, қызмет  көрсету  белгісі  және тауарды  өндірген  жердің  атауы  туралы», «Патенттік  Заң», «Қазақстан  Республикасындағы  селекциялық  жетістіктерді  құқықтық  қорғау  туралы» Заңдар  осы  құжаттардың  ішіндегі   ең  маңыздылары.
Зияткерлік   меншікті  құрған  автордың  құқығы   өмір  бойы  сақталады  және  ол  қайтқаннан  кейінде  елу   жыл  құқығын   қорғау азаматтық  заңнаманың  негізінде  қарастырылған. Бірақ  зияткерлік  меншік  объектілері  мен  авторлық  құқық  заңды  түрде  тіркеуден  өткен  жағдайда  ғана  уәкілдік  органдар   авторлықты   қабылдап   және   оларды  қорғай  алады.
Зияткерлік  меншік  объектілері екі   топқа  бөлінеді:
1) авторлық   объектілер  мен     шектестік  құқық, бұған  жататындар  әдеби , музыкалық  және  көркемдік  шығармалар,
2) меншікті  кәсіпорын  объектілері  саласы, бұған  жататындар  тауарлық   белгілер, өнертапқыштық, пайдалы  модельдер, селекциялық  жетітіктер, фирмалық  атаулар  және  кәсіпорындық  үлгілер.
Қазақстан Республикасының  қолданыстағы заңнамасы бойынша объектілердің  авторлары мен шектестік құқығын,автордың келіспей оның шығармаларын пайдалану, немесе гонорарды төлемеу заңсыз болып есептеледі.
Заң   бұзушылар, олардың  кінәларын  мойындатқан  жағдайда  «Өнертапқыш, пайдалы модельдер,  кәсіпорындық  үлгілер, селекциялық  жетістіктер   құқығын  бұзу  туралы»,  «Авторлық  және шектестік  құқығы  туралы»,  «Өзгенің  тауарлық  белгісін, қызмет  көрсету  белгісін,  тауарды  өндірген  жердің  атауын  заңсыз  қолдану  туралы», қылмыстық    баптар  бойынша  «Тауарлық  белгіні  заңсыз  қолданудың»,  «Авторлық  және  шектестік  құқықтың»,  «Өзгенің  тауарлық  белгісін, қызмет  көрсету  белгісін,  тауарды  өндірген  жердің  атауын  заңсыз  қолданудың»  және  азаматтық  бап  бойынша  «Азаматтық  құқықты  қорғаудың»,  «Зияткерлік  меншіктің»» негізінде  әкімшілік  және қылмыстық жаза беріледі.
Елімізде зияткерлік меншік құқығын бұзғаны үшін ҚР қабылданған  заңдарына сәйкес  әкімшілік, қылмыстық және азаматтық-құқықтық  жауапкершіліктер көзделген. Зияткерлік меншік саласындағы қатынастар, егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда белгіленген ережелерге қайшы келмесе, Қазақстан Республикасының авторлық және сабақтас құқықтарды қорғауды күшейтетін «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңы, «Тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы» заң актілері қолданылады.
Заңдарда белгіленген тәртіппен рәсімделген және материалдық тұлғаға көшірілген зияткерлік меншік нысандарының бәрі нарықтық тауар айналымында пайдаланылады және материалдық емес құндылықтар түрінде есепке алынады. Материалдық емес құндылықтар туралы мәмілелер нәтижесінде алынған табысқа жалпы белгіленген тәртіппен салық салынады.

Бегалиева Нуржамал Кайратовна
Оңтүстік Қазақстан облысы 
әділет департаменті зияткерлік 
меншік құқықтар бөлімінің 
бас маманы «Қазақстан Заңгерлер Одағы» 
РБҚ – ң ОҚО филиалының мүшесі

Страница 2 из 250