1528869898 c8c6e07a-4f15-45a9-8b17-3013775eb937

Аты жаман аурудың таралуына байланысты соңғы кездері елдің саяси, экономикалық, әлеуметтік өмірінде көптеген оқиғалар болып жатыр. Кәсіпкерлік саласында да дүйім елді алаңдатқан мәселелер көп.

Мемлекеттен несие алып, шағын немесе орта кәсіп ашып, жалға алған ғимараттың ақысын төлеп, қарамағындағы қызметкерлеріне жалақы беріп отырған кәсіпкерлерге бұл індеттің салдары оңай тиіп жатқан жоқ. Оның үстіне шекара жабылды, тұтынушылар азайды.
Осы орайда «Атамекен» ҰКП Кәсіпкерлерді қорғау департаментінің директоры Шыңғыс Темір өзінің facebook-тегі парақшасында онлайн-брифинг өткізіп, «Атамекен» және жергілікті әкімдіктер жалға алушылар мен жалға берушілер арасындағы дауларда медиатор қызметін атқаратынын жеткізді.
Оның сөзіне қарағанда елімізде ТЖ енгізілгелі бері Ұлттық кәсіпкерлер палатасына республика көлемінде 11 мыңға жуық кәсіпкер хабарласқан. Хабарласқандардың 86% – шағын, 12% – орта, 2% – ірі кәсіпкерлікпен айналысатындар. Жалпы алғанда олар қызмет көрсету саласының (62%), сауда (22%), өндіріс саласының (15%) өкілдері.

Спикердің сөзінен байқасақ, зардап шегіп отырған көбіне шағын кәсіп иелері. Оларға қандай көмек болмақ? Бұл туралы сәл кейінірек.
Кәсіпкерлердің 58% енгізілген шектеулерге байланысты келісімшарттағы міндеттемелерін уақытша бұзуға тура келгенін айтады.
54% -ы қызметкерлерін мерзімсіз демалысқа немесе жартылай жұмыс күніне ауыстырып жатқанын мәлімдеген.
19%-ы өз қызметкерлерін қысқартуға мәжбүр.
59%-ында жалгерлік төлеммен мәселелер туындаған.
22% жалақы төлеуге қиналуда.
5% -ында коммуналды қызметтерді төлеу кезінде қиындықтар туындаған.

Бұл сандардың артында қаншама адамның тағдыры тұр. Жұмыс беретін кәсіпкер де, жұмысшы да зардап шекпес үшін не істемек керек? Бұл ретте Шыңғыс Темір ҰКП екі аптадан бері жедел штабтың жұмыс істеп жатқанын және жалға беруші мен алушының мәселелерін бітімгерлік жолымен шешуді реттейтінін айтады.
–Мемлекет немесе квазимемлекеттік сектордан мүлікті жалға алу мәселесі кәсіпкер пайдасына шешілді. 20 наурыздан бастап мемлекет мүлігін жалға алушы кәсіпкерлер жалға алу құнын төлеуден 3 айға босатылды. Ал бизнес орынжайды бизнестен жалға алған болса, онда мәселе шешімін тапқан жоқ. Сондықтан даулар өңірлік кәсіпкерлер палаталары және жергілікті атқарушы органдардың медиаторлық көмегімен жекелеген тәртіпте шешілуде, - деді ол.
Иә, мемлекеттік комиссияның отырысында Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев бұл мәселеге орай 20 наурыздан бастап алдағы үш айға бизнес өкілдері мемлекеттік мүліктерді жалгерлік төлемінен босатылсын деп жергілікті әкімдіктерге тапсырма берген болатын. Ал кәсіпкерлер жалгерлік төлемнен босатылу үшін қайтпек керек? Мемлекеттік мүлік порталының www.gosreestr.kz сайтында ЭЦҚ арқылы келісімшартқа қосымша құжаттарды толтыру қажет. Осы қосымша келісімге орай кәсіпкер жалгерлік төлемнен үш айға босатылады.

Коммерциялық жылжымайтын мүлікке қатысты айтар болсақ, онда мәселе сәл күрделілеу. Өйткені, олардың үшінші тұлғаларға, коммуналдық қызметшілерге, мемлекеттік бюджетке, банктерге берешегі көп. Жалға алушылардың жұмысы тоқтап немесе қызметі шектелді. Себебі, карантин басталды, шекара жабылды.Тұтынушылар азайды да, табыс кеміді. Алайда, жалгерлік төлемді төлеуге тура келеді. Осындай жағдайда кәсіпкерлерге жергілікті кәсіпкерлер палатасына немесе 1432 нөміріне қоңырау шалуына болады. Сонда жалгерлік бойынша тиісті мамандармен байланыстырады. Яғни, «Атамекен» жалға алушы мен берушілерді бір алаңға жинап, мәселені медиация жолымен шешкісі келеді.

 

12ae0e8945668fb6db259afa33a1eac6-small71559715 2320285471617739 2208801062133956608 n


Қазір мемлекет кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты бірқатар шешімдер қабылдады. Жалға берушілерге де оңай соғып тұрған жоқ. Осы орайда мемлекет жекелеген салық түрлерінен босату, несие төлемдерін кейінге шегеру, қызметкерлерге ең төменгі жалақы төлеу, коммуналдық қызмет төлемдерін кейінге қалдыру сияқты қажетті механизмдерді қарастыруда.

«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы – бизнесті нығайтудың ірі ошағы.
– Егер кәсіпкерлерде банкпен мәселе туындаса, біз банкке барып жағдайын шешуге тырысамыз. Егер де салық органында туындап жатқан сұрағы болса, оны да шешуге әзірміз. Егер қызметкерлерін ақысыз демалысқа шығарып, ең төменгі жалақы алғанын қаласа, онда да көмектесуге дайынбыз. Кәсіп иелері қандай мәселеге тап келсе де, біз қол ұшын созамыз, - дейді Кәсіпкерлерді қорғау департаментінің директоры Ш.Темір.
Кәсіпкерлік саласындағы жедел штабтың жұмысы осындай. Ал Шымкенттегі Кәсіпкерлер палатасы не істеп жатыр? Шымкент қалалық Кәсіпкерлер палатасының басшысы Нұрлан Қабіштаев Шымкент қалалық әкімдігі мен прокуратура өкілдерінен, «Нұротан» мүшелері, қоғам қайраткерлерінен жұмыс тобы құрылғанын айтады.
–Шымқалада 2 мың шаршы метрден асатын 35-ке жуық сауда орталықтары бар. 20 кәсіпкермен келіссөз жүргіздік. Соның 8-і өзінің жалға алушыларына жеңілдік жасау немесе жалгерлік төлемнен толығымен босатуды мақұлдап отыр. Қазіргі таңда ірі сауда-саттық орындары толығымен жабылған. Тек сауда дүкендері бетперде режимінде жұмыс істеуде. Әр мәселені жекелей қарастыруымыз керек, - дейді Нұрлан Орынбасарұлы.
Палата директордың сөзінен ұққанымыз, екінші деңгейлі банктердің шарттарын орындау бойынша қиындықтар туындап жатқан көрінеді. Үкімет жариялаған бірінші антидағдарыстық пакетте төлемдерден 3 айға дейін босатылатыны барлық кәсіпорынның мәселесін шешпейді. Екінші деңгейлі банктермен жиналыс өткізілген. Біршама банктер несие беруді үзілді-кесілді тоқтатып отырған жоқ. Келіссөзге келуді ойластырып жатыр. Егер де қандай да бір сұрақтар туындаса, 39-49-77 байланыс орталығына хабарласуға болады. Бұлардан бөлек, өңірлік кәсіпкерлер палатасы кәсіпорындардың қызметкерлерін блок-бекеттерден кедергісіз кіріп-шығуын қамтамасыз етіпті.
Мәселен, Палата «Шымкентмай» АҚ-на мақта майының экспортына көмектесіпті. «Қазақстан Темір Жолының» да мәселелері шешімін тапқан. «Балтекстиль жұмыстан босаған қызметкерлеріне 42 500 теңгені алуға көмектескен.
Доллар бағасы аспандап, мұнай бағасы құлдырап бара жатқан аумалы-төкпелі кезде, пандемия алқымнан алған қиын жағдайда отандық кәсіп иелерін қолдау өте маңызды. Себебі, нарықтағы ішкі сұранысты солар қанағаттандырады әрі жұмыс орындарын ұсынып, азаматтарды жұмыссыздықтан құтқарады. Сондықтан, «Атамекеннің» барлық кәсіпкерлерге тең құқықты дәрежеде қарап, жағдай жасауы қай жағынан да құптарлық.

 

Дүрлігуге негіз жоқ

Пятница, 20 Март 2020 18:59

Қазақстан Республикасы аумағында Төтенше жағдай режимі енгізіліп, ҚР Президенті тапсырмаларының орындалуына байланысты Шымкент қаласы әкімінің бірінші орынбасары Ербол Садырдың қатысуымен денсаулық сақтау, әлеуметтік қолдау және жұмыспен қамту, еңбек және экономикалық тұрақтылық жөнінде баспасөз брифингі өтті.

–Қазір әлемдік экономикада біраз қиындықтар туындауда. Оның біздің мемлекетімізге де әсері тиюі ықтимал. Соған байланысты Шымкент қаласында дағдарысқа қарсы экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету жұмыстары жүргізілуде, – деді Ербол Әбілхайырұлы.
Спикердің айтуынша, Шымкентте коронавирус дерегі тіркелмеген. 69 адам карантинге жатып шыққан. Бірінші кезекте халықты азық-түлікпен қамту мәселесі тұр. Сауда орындарында баға тұрақты, азық-түлік қоры жеткілікті.
Медициналық тұрғыдағы дайындыққа келсек, дезинфекциялық құралдар қоры жеткілікті. Арнайы бригадалар жасақталған. Қалада барлық талаптарға сай келетін 170 орын, 680 провизорлық жатын-орынмен жабдықталған денсаулық сақтау нысандары, 500-ден аса реанимациялық тыныс алу аппараттары дайындалған. 750 орындық аурухананы дәрі-дәрмекпен ұстап тұруға, 90 мың ғимаратты дезинфекция жасауға мүмкіндік бар. Жұқпалы аурулар ауруханасындағы дәрігерлер мен медбикелерден бөлек 4300 медицина қызметкері дайындық жұмыстарына резерв ретінде қатарда тұр. Сонымен қатар, резервте 650 мыңнан аса бетперде бар.
Маска демекші, Шымкентте маска мәселесі шешімін табуда. «Гаухар» тігін фабрикасы мен №5 колледж күніне 500 мың данаға дейін көп қолданыстағы маскаларды тігуге қызу кіріскен. Жақын күндері қала дәріханаларына сатылымға шығатын маскалар бір реттік емес. Оларды жуып, үтіктеп қайта пайдалануға болады. Бағасы сапасына қарай, яғни, дәке мен бөзден тігілген 4 қабатты маска – 110 теңге, 8 қабатты маска – 130 теңге, 16 қабатты маска – 200 теңгеден сатылымға шығады. Қала әкімдігі кәсіпкерлермен келісе отырып антисептиктердің бағасын 420 теңгеден белгілепті. Жалпы дезинфекция мәселесіне келгенде сақтық шараларын әр адам өзінен бастауы керек. Сол сияқты қоғамдық көліктердің жүргізушілері мен кондукторларына да көлікті дезинфекциялап отыруға тапсырма берілген. Қаладағы 1500 қоғамдық көлік тасымалдаушысы тазалық шараларына тікелей жауапты.

 

IMG 20200303 122025

Шымкент қаласынан бес шақырымдай жердегі Қасымбек Датқа ауылының тұсынан өтіп бара жатып жиырмаға жуық ойсылқара тұқымын алдына салып бағып жүрген апаны көзіміз шалды. Жақындап барсақ ашаң жүзді, кең маңдайлы, жылы шырайлы жан екен. Амандасып, жөн сұрасқан соң Несібелді Мұханқожаевамен әңгімеміз оның шаруа қожалығында жалғасты.

Апамыз шаруа баққан ширақ адам екені бірден аңғарылды. Алдымен өркешті ірі қараларды қораға қотандады. Қора жайына кіргеннен түйелеріне жем салып, суын беріп, олардың әрқайсымен күбірлеп сөйлесіп, тайлақтары мен боталарын қолынан азықтандырып жүр. Отағасы мен балаларының қолы босамаған кездерде қара малды өзі-ақ көкке шығарып келе береді екен. Біз барғаннан жарты сағат бұрын аруаналары мен биелерін сауып, малдарын жайылымға шығарған беті көрінеді. Қожалықта 25-ке тарта қоңды түйеден бөлек құйрық-жалы төгілген 20 шақты жылқы да көзімізге оттай басылды.

– Апа, жасыңыз қаншада? - дейміз үлкен кісінің өндірімді тірліктеріне тамсанып.

– Ее, қарағым, наурыздың 22-сіне 65-ке толамын, бұйыртса. Үйдегі атаңмен бірге 31 жылдан бері осы өзіміз құрған шаруа қожалығында қайнап өстік. Бір сәт те еңбексіз отырғанымыз жоқ. 1989 жылы 12 түйеден бастап едік, қазір олардың саны әжептәуір көбейді. Күніне 60-70 литрдей сүт сауамын, балам, - дегенінде таңданып та, тамсанып та қалдық.
– Бұл жерге Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданынан қоныс аудардық.
«Экологиялық аймақта балалардың болашағы қалай болады?» деген оймен сондағы бар қызмет, игілікті ісіміздітастап кете бардық, - деді үйіне қарай бастаған түйекеш кейіпкерім. Несібелді Шәріпбайқызының бал қымызынан дәм тата отырып әңгімеміз өз желісін тапты. Байқаймын, басымнан базарым өтті деп отырған кейуана көрінбейді. Түйе шаруашылығын алтын қазығына балаған ол бұл іске аса ыждаһаттылықпен бел шеше кіріскен.

– Сондағы бар қызметті тастап келдік дейсіз. Қандай жұмыс еді?

– Жаңақорған ауданы, Келінтөбе совхозында отырғанда жағдайымыз өте жақсы еді. Ол кезде жұрт ақшасы барларды миллиардер деп айтуға именетін. Көкең – ауылда кассир, мен совхоздың сельсоветінде бухгалтер болдым. Кейіннен – дүкен сатушысы болдым. Сол кезеңдерде ішіп-жемнен бастап киім-кешек, тұрмысқа қажет заттардың бәрі тапшы еді ғой. Оның үстіне бүткіл ауылға бір ғана дүкен. Сатуға түскен заттың бәрін әділ үйлестіретінімнен деп ойлаймын, ауылдастарыммен әңгімем жақсы жарасатын еді. Сөйтіп жүргенде декреттік демалысқа кеттім. Сонда бас бухгалтер басшыға «Мұханқожаеваның орнына басқа адамды жұмысқа алайық» дегенінде ол кісі келіспепті. – «Не, оны шешесі дүкеннің ішінде туып па?» деген көрінеді есепші. Құдайға шүкір, мені кеудемнен итерген адамдар болған жоқ. Ауылда еркелетіп Нестай деп айтатын. «Ұлым – Әбекеңдей, келінім – Нестайдай болсын!» деп жаңа түскен келіндердің басына орамал салдыратын. Кейіннен екі рет ауылдық кеңестің депутаты болдым.

– Келінтөбеде сіздерді басына көтеріп қадірлеген екен. Шымкентке тұз-дәм қалай тартты?

– Жақсы ортаны, жақсы жұмыстың бәрін тастап келгендегі түпкі мақсатымыз – балалардың келешегі еді. Шаң-тозаң, қарасора. Жел тұрса қасыңдағы адамды көре алмайсың. Айнала батпақ. Өзім Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылында Мұқағали Мақатаевтың туған жерінде дүниеге келгенмін. Ол кісі менің нағашым болып келеді. Бір әке-шешеден екі ұл, үш қыз өсіп-өндік. Анам 27 жасында бала үстінде дүниеден өтіп кеткен екен. Ал мен ол кезде бар болғаны сегіз жаста екенмін. Әкем мені Алматыдағы эксперименталды мектеп-интернатында оқытты. Мектеп бітірген соң Талғардағы Ауылшаруашылық техникумында білім алдым. Әбекең екеуміз сол кезде таныстық. Оқу бітірер жылы Келінтөбеге келін боп келдім. Шыны керек, пойыздан түскенде «қай жерге келдім» деп шошыдым. Бесарық деген жерден түсіп паромға бардық. Паромнан ары қарай екі сағат көлік күтіп қара шаңыраққа әзер дегенде жеттік. Ата-енем өмірден өтіп кетіпті. Екі жарым жыл үлкен абысынымның қолында тәрбиелендім. «Бөлек шығыңдар» десе, «Жоқ, менің әлі үйренбеген нәрсем көп» деп айтады екенмін. Себебі, сиыр саусам шала сауылатын сияқты. Күбі піссем, майы түспей қалатындай көрініп тұратын, - дейді.
Бүгінде қайрақтай шарланған қайратты Несіп ана титтейінен еңбек етіп, жұмыспен шыныққандықтан, осындай дәрежеге жетіп отыр. Мұнда келгелі қазығына қара байланып, шаруашылыққа кірісіп кеткен. Совхозда кооператив ашып, отағасы Әбілқасым Мұстафаев Түркменстаннан алғашында жүк көлігімен 12 түйе әкеледі. Сөйтіп қатарынан 3 жыл сол жақтан ірі қараларды жеткізіп отырады. «Бозінген» атты шаруа қожалығын ашады. Нарынқолдың ақсаусақ Несібелдісі түйе саумақ былай тұрсын ол кезде бұл жануардың суретін де көрмеген жас келіншек қой. Өкімет шаруашылыққа деп 30 гектар жер береді.
– Ешкім іштен оқып тумайды ғой. Өмір өзі тәрбиелейді екен, балам.
Күнде таң алагеуімде, сағат 6-да ұйқымнан оянамын. Намазымды оқып, сағат 8-де келушілерге сүтімді дайындап тұрамын. Соңғы 7-8 жылдың шамасында ел түйе сүтінің қасиетін ұғынып, жаппай емге ішіп жатыр. Қарабұлақ, Сайрам, Леңгір, Темірлан жақтардан келіп жылы күйінде ішеді. Күніне 20 адамдай қабылдаймыз. Сүт мол болса, артылып қалғанын қымыран қып ашытамыз. Балалай аруаналарды да, сауын биелерімді де үш мезгіл сауамын. Уақыттың қалай өте шыққанын байқамай да қаламыз. Қорадағылар қолбала түйелер, бота кезінен мәпелеп өсірген жануарларым ғой. Түйені сатып аларда малдың мінезін әбден зерттеп, үш литрден жоғары сүт беретінін аламыз. Бізге басы емес, сүті керек. Бағымыздағы әбден екшеліп әкелінген түйелер.

– Қазір бір түйе қаншаға бағаланады? Ал оның сүті ше?

– Қазір шұбаттың 1 литрінің бағасы – 1000 теңге. Ал 3 литрге дейін сүт беретін түйе 1,5 миллион теңгеге саудаланады.

– Түйе баққан оңай ма, жылқы баққан ба?

– Жер кең, шөбі шүйгін болса түйе баққан оңай ғой. Бір сиырды сауып болғанша үш түйе сауасың. Оны сауғанда тізерлеп отырмайсың. Түрегеп сауып ала бересің.
Осы кезде қазақтың халық ақыны Майлықожа Сұлтанқожаұлының:
– «Көштің көркі түйе еді,
Шыңырауға қауға байлап бақ.
Жетекші келер жылқы мал,
Семізін мініп айдап бақ.
Қой деген мал береке,
Қолайлы қоныс жайлатпақ.
Сиыр, өгіз тоқ қылар,
Түнеген жері айбатпақ.
Шаруа болсаң, мәнісін
Әрқайсысының ойлан тап», - деген өлең шумағы ойыма оралды. Бұл жерде «түйені шыңырауға қауға байлап бақ» дегені, көнтеріден жасалған шелегіңді тастама деп ұғындырғысы келгені. Яғни, қыста қыстауға, жазда жайлауға көшіп, мал шаруашылығын кәсіп еткен бабаларымыз ХІХ ғасырда-ақ түйенің, оның сүтінің пайдасы көл-көсір екенін меңзеп тұр.
Ресейліктер хайуанаттың барлық түрін жинап, лазер сәулесіне жатқызып, тәжірибеден өткізіпті. Сонда тек түйе ғана тірі қалыпты. Тексере келе, оның өркешінде, майында, жүнінде радиация өткізбейтін ақуыз бар екені анықталыпты. Орыстар сол кезде осы құпияны білген, бірақ жасырын ұстаған. Қазірде түйе жүнін бойынан ешқандай сәуле өткізбейтіні үшін ғарышкерлердің киіміне пайдаланады деседі.
– Өзім түйенің жүнінен көрпе тігемін, белбау тоқимын. 65 жастамын десем, ешкім сенбейді. Денсаулығыма ешқандай шағымым жоқ. Таңғы 6-да тұрып, түнгі 12-де басым жастыққа тиеді. Жасыратыны жоқ, кейбір кездері шаршаңқырайтын кезім болады. Балалар да «көп шабыла бермеңіз!» деп шырқырайды. Көкеңе: «Шаршадым» деген сөзді айтпайықшы. Құдай шаршатпасын!» - деп айтып отырамын.
Әдепкіде жұрт біздің кейіпкерімізге «түйеші» деп менсініңкіремей миығынан күле қараған екен. Осы кәсіпті ашқалы жергілікті тұрғындардан түрткі көргенін де жасырмады. Бос жатқан жайылымдық жерді қызғанатын көрінеді. Не өзі қарекет етпейтін, еңбектенген адамды көре алмайтын пенделік-ай десеңші! Әйтпесе, Әбілқасым көкеге қора жұмысына, Несіп апаға түйе саууға қолғабыс ететін малшы, сауыншылар ауадай қажет-ақ. Олар өз ауылдарына хабарлама да беріпті. Бірақ, қара жұмыс істеуге ешкім құлық таныта қоймапты.
Ресми атауы Қасымбек Датқа болғанымен, Несібелді апаның түйесіне бола бұл ауыл Түйелі аталып кеткен екен. Қалаға қайтып келе жатып: «Өкіметке қол жайып, бала туғанын міндет етіп, үйде бекер отырған кейбір әйелдер жасы 70-ке қарай қадам басқан Несібелді ападан үлгі алса еді. Сауыншылыққа шақырса, шіреніп бармайтын келіншектер нәсіп түбі еңбек екенін ұқпай ма екен» деп ойландым.
Шынында 31 жылдан бері түйе шаруашылығын кәсіп етіп, халыққа табиғи ұлттық сусын ұсынып келе жатқан Әбілқасым мен Несібелдідей еңбекқор жандардан үйренеріміз көп. Соны білген әйгілі британдық Би-би-си арнасының тілшілері былтыр арнайы келіп кейіпкерімізді бейнетаспаға түсіріп, репортаж жасапты.
Адам еңбегімен бағалы деген рас қой.

Кермаралдай Құралай

Пятница, 06 Март 2020 04:05

Мына бейдауа дүниені бір сәт әдемі әуенге алмастыра тұрасыз ба?! Сан иірімді нота толқынымен баурап алатын «Елге сапар», «Алтынай», «Әппақ гүлдер», «Сені көргім келеді» дейтін әуезді әндермен санамызға серпіліс, көңілімізге кең тыныс беріп, сезім шабытын шалқытып, өмірдің сұлу сәттеріне балқытып тұратын Құралайдың құпиясын білгіңіз келе ме?

a400b598-62b8-4075-966a-4a5ec8246d7c

«Ауылға барам, бәрі де туыс ел жақта,
Аңқылдайды олар, қарамайды олар бар жоққа.
Ауылым жайлы, бауырым жайлы жыр жазам,
Сүйеніп тұрып анам сүйенген шарбаққа».

Оның да, сіздің де, бәріміздің жүрегімізді тербеген, жанымызға жақын сырлы көріністі көз алдымызға келтіретін «Елге сапар» әнімен бірге белгілі сазгер Құралай Сәтмұхамбетованың әлеміне еніп кеткенімізді өзіміз де аңғармай қалдық.

...Оның өнерге махаббатын оятқан өзі өскен Семей өңірі, Абайдың әндері. Ол аз болса, ата-анасы да өнерден құралақан емес еді.

– Абай әндері біздің ауылдың адамдары үшін гимн сияқты болатын. Кез келген отырыс, той, алтыбақан Абай әндерінсіз өтпейтін. Осыған байланысты балалық шағымдағы естен кетпес бір эпизодты айта өтейін. Күздің соңғы айларының бірі болатын. Біздің үй жылқы сойып, соғымнан ауыз тиюге туыс-жекжат, көршілерді қонаққа шақырды. Бір-бірін көптен көрмеген жақын жандар қауқылдасып, әңгіме тиегін ағытып, көңілді отырды.

Ет желініп, сорпа, қымыз ішіліп болған соң шайға дейінгі үзілісте әдеттегі үрдіс бойынша ән айтылуы керек. Ауылдың алтыауызын әкем Шайзада бастады. Домбырасын шерте отырып, арасында әзілімен жұртты бір күлдіріп алып, әнге басады, шертпе күйден шертеді. Әкем Естайдың «Қорланын» сүйіп айтатын. Тәттімбеттің «Сылқылдағын», Дайрабайдың «Дайрабайын», «Қосбасардың» екі түрін шертетін. Менің де тұңғыш рет домбыраға салып үйренгенім «Қорлан» әні болатын.

Содан қонақкәдеге кезек келгенде Абайдың әндері басталады. «Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы», «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да», «Айттым сәлем, Қаламқас»... Үлкен-кіші, ер мен әйелдің дауыстары түгел қосылып «унисон» айтқан кезде, сол әнмен бірге қалықтап, бірге тербеліп, өз-өзіңді ұмытып, басқа бір кеңістікке көтерілгендей ғажап күй кешесің. Абай әндерінің құдыреті менің де кішкентай жүрегімді тербеп, көзіме жас ала отырып, әуенге қосыла кеттім. Менің жан тебіренісімді сырттай бақылап отырған әкем «Сен не біліп, неге толқып отырсың, көкем-ау!» деп маңдайымнан сүйгені әлі есімде. Сол бір ерекше сәт маған өнер деген ғаламат әлемнің есігін ашып, музыка құдіретін көкірегіме көктеткен сәт болса керек...

«Қазақ вальсінің королі» Шәмші Қалдаяқовтың: «Менің білетінім: ән – адал жүректен туады... Ән жарқын болашаққа деген сенімді паш етеді. Асқақтата салған ән... Сені әлдеқайда алысқа, қиыр шетке, сонау төскейде көрінген қырат басына жетелейді. Сол қыратта қыран отырар. Анда-санда қанатын қомдап-қомдап, бар даусымен шаңқ еткенде, ол да енді қайтып ешқашан қайталанбайтын ерекше ән ғой... Табиғат әсер етпесе, қыраннан ол ән тумас еді. Қыранның көзін шетсіз-шексіз жатқан кер дала ашты. Дала оның көңілін оятты... Жүрегін тербеді... Қыран бұлбұл секілді сұңқылдай бермейді. Ол өзінің ең ғажап, ең айбынды әнін анда-санда бір-ақ рет айтады.

Ол ән дала төсін аралап ұзаққа кетеді. Естіген құлақты ерлікке шақырады. Іркілген жүрекке жігердің жалынды отын жағады. Қыран әні осы» деген екен. Ұлы сазгердің осы ойынан нағыз әннің табиғатын табамыз.

Қазақстан композиторлар Одағының мүшесі, Түркістан облысы Композиторлар қауымдастығының төрайымы, Қазақстан Авторлар Қоғамының басқарма мүшесі, композитор, әнші, Құралай Шайзадақызын егжей-тегжейлі таныстырып жату артық қой деп ойлаймыз. Себебі, ол 150-ге тарта музыкалық шығармалардың авторы. Солардың ішінде халық арасында кеңінен таралған, 25 жылға таяу сахнадан түспей орындалып жүрген «Алтынай», «Аппақ гүлдер», «О, Гитара!» және «Сені көргім келеді», «Елім аман» , «Ару Ана», қазіргі таңда хит болып жүрген «Елге сапар», яғни, «Ауылға барам» әндерін байтағымызда білмейтін жан кемде-кем шығар.

Ал осындай ғажап әндерімен бар қазақты баурап алған белгілі композитор Құралайдың таланты қалай бағаланып жүр?

– Атаққұмар емеспін. Жиырма шақты медалім қобдишамда сақтаулы. Тағып жүре алмаймын. Ал, өмірін өнерге арнаған өнерлі жандарға тиесілі «Қазақстанға еңбегі сіңген қайраткер» атағын бір кездердегі мәдениетті басқарған басшылар бір-бірден бөлісіп алған сияқты. Сондай атақ алмаған басшы жоқтың қасы. Шынтуайтында оның басшыларға түкке де қажеті жоқ. Ол сахнаға шығып жүрген өнерпазға тиесілі атақ. Лауреаттық атақтарым баршылық.

Әйтсе де мен бұл атақты өзім үшін емес, өнердегі өзім тұғырлас таланттардың тасада қалған еңбектерінің обалы үшін айтып отырмын, - дейді сазгер. Ал біз ешкімге жарамсақтанбайтын, өмірінің өлшемін «өнерім» деп қана бағалайтын, алдағы жылы 70-тің желкенін кергелі отырған кермарал композитор Сәтмұхамбетованың «Қазақстанға еңбегі сіңген қайраткер» атағына әлдеқашан лайық екенін айтқымыз келеді.

– Сізге шабыт қай уақытта келеді? – дейміз әңгімеміздің желісін одан әрмен жалғай түсіп.

–Шабыт уақыт талғамайды. Жолда келе жатып та көмейге ән құйылады. Кейде өлең оқып отырғанда өз-өзінен әуен төгіледі. Ол бір тылсым дүние. Көкірегіңді әуен тербегенде күйсандыққа отырып, бір-екі рет қайталап, жадыңда сақтап қалуға тырысасың. Кейде ұйықтап жатып та ән естіледі. Бірақ, оны жазып ала алмай қаласың. «Қап, әдемі ән кетті-ау!» деп өкінетінің де болады. Кейде қатты қуанғанда немесе ренжігенде де жаның әнмен өрілетін дүние ол, қалқам. Кейде ақындардың жақсы өлеңдерінің өзі ән шақырып тұрады.

– Атақты әндеріңізді қалай толғатып, қалай дүниеге әкелген едіңіз?

– «Аппақ гүлдердің» сөзін жазған Қуаныш Төлеметов нағыз өнердің жанашыры болған азамат еді. Бірде мені кабинетіне шақырып, «жас кезімде жазған өлеңдерімді оқып көрші» деді. Содан «Сезім гүлі» деген өлеңге көзім түсіп, оған ән жаздым. Кейіннен «Аппақ гүлдер» деген атпен халыққа тарап кетті. Ол әнді алғаш рет әпкем Қарлығашпен бірге орындадым. Ал, «Алтынай» Қырғызстанның Мәдениет министрі болған Алтынай Сүлеймановаға белгілі ақын Ханбибі Есенқарақызының арнаған өлеңіне жазылған ән. Ханбибі өлеңін қырғыздың қайраткер қызына арнаса, мен әнімді қазақтың алтындай Алтынайларына арнадым.

Өзім газет-журналдарды көп оқимын. Бірде «Қазақ әдебиеті» газетіне Ибрагим Исаның «Елге сапар» деген өлеңі жарияланған екен. Көз жүгіртсем, тура біздің ауылдағы картина. Ол кезде әпкем Қарлығаш екеуміз ауылдан жырақта оқимыз. Каникулға барғанда анам тура әлгі әннің сөзіндегідей шарбаққа сүйеніп тосып тұратын. Содан «Жол жүрем бүгін, қалтамда аздау қаржымен» деген сөздерін «Жүрегім ел деп елжірер» деп аздап өзгерттім.

– Әр адамның өмірінде жұлдызды сәті болады. Сіздің жұлдызды сәтіңіз деп қай кезді айтар едіңіз?

– 1991 жылы Павлодар қаласында Майра Уәлиқызы атындағы композитор қыз-келіншектерге арналған республикалық байқау өтті. Сол өнер додасында «Сырым-ай», «Ардағым» деген екі әнмен бірінші орынды жеңіп, алғаш рет лауреат атанып, шын қуандым. Міне, сол шақты жұлдызды сәтім деп айтқан болар едім.

– Сіздің әндеріңіз халықтық туындыға айналып кеткен. Көп әншілер әндеріңізді алдыңыздан өтпей-ақ өз бетінше айтып жүретін көрінеді. Бір ғана «Елге сапардың» 15-ке тарта орындаушысы бар екен. Бұл сіздік мінездің жұмсақтығынан ба?

– Мінезім аса жұмсақ деп айта алмаймын. Оны шәкірттерімнен сұрасаңыздар, айтады. Жалпы, өмірде барлық нәрсеге түсіністікпен қарауға тырысамын. Ал, музыкаға, әнге байланысты болса, өте қаталмын. Себебі, ән – халықтың дүниесі. Оны қалай болса солай тыңдарманға ұсынуға болмайды. Кейде көмек сұрап келген жас композиторлардың әндерін ғана емес, мәтіндерін де өңдеп беріп отырамын. Ал әнімді орындап жүргендерге ренжімеймін. Тек әуенін бұзбай айтса болғаны.

Сазгер Сәтмұхамбетованың тек жеке шығармашылығымен айналысып, емін-еркін жүрмейтінін осы кездесуде білдім. Ол әлденеге асығып, алаңдап отыр еді. Сөйтсем, Қуыршақ театрының көркемдік кеңесінің мүшесі ретінде сондағы қойылымға асығып отыр екен. Әңгімеміздің соңына тақағанын сезіп, оның отбасылық өмірі туралы білгім келді.

– Отбасымда ұлым, қызым, немерелерім бар. Соңғы кездері менің бастығым – немерелерім. Солардың айтқанын көп тыңдаймын. Арқалаймын, ойнатамын, ат бол десе, ат боламын.. Олар да мәз, мен де мәз. Арасында концерттер, кездесулер, тойлар... Солай өмір жылжып өтіп жатыр.

...Ол өзінің саналы ғұмырында Мәдениет басқармасына қарасты мекемелерде қызмет атқарып келеді. Құралай Шайзадақызы қатысқан, ұйымдастырған мәдени іс-шараларды айта берсек, сан жетпейді. Әлі де қоғамдық жұмыстардан қол үзген емес.

...Биязы қалпынан, байыпты мінезінен танбай, айналасына арай шашып жүретін, артық сөзге бармайтын бекзат болмысты Құралай әпкемен қоштаса тұрып, еліктің лағы құралай сынды сұлу, нағыз мергеннің көз ұшына ғана ілігетін құралай құс секілді қайталанбас құбылысты өлмес әндерінің қанатына байлаған сазгер асып-тасқан атақ-мансапсыз-ақ өнер көгінде өз жұлдызын тапқан екен деп топшыладық.

Шымқала – мерейлі мерекелер мекені

Пятница, 28 Февраль 2020 03:56

2020 жыл Шымкент үшін бірнеше маңызды мерейтойлардың тоғысқан жылы. «ТМД елдерінің мәдени астанасы» жылымен қатар Әбу Насыр Әл-Фарабидің – 1150 жылдық, Абай Құнанбайұлының – 175 жылдық, Алтын Орданың – 750, Шәмші Қалдаяқовтың – 90 жылдық мерейтойлары мен Шымкент қаласының 2200 жылдығына арналған форумдар, ғылыми-практикалық конференциялар және тағы басқа іс-шаралар жоспарлануда.

13

«Шымкент – Достастықтың 2020 жылғы мәдени астанасы» салтанатты ашылу рәсімі 20 наурыз күні Қажымұқан атындағы орталық стадионда өткізілетін болады. Салтанатты іс-шараның концерттік бағдарламасына 800-ге жуық Шымкент қаласының өнерпаздары мен Алматы, Астана қалалары мен ТМД елдерінен 300-ден астам өнерпаз қатысады. Ашылу салтанатын 16 мыңнан астам қала тұрғындары мен сыйлы қонақтар тамашаламақ.

Туристер мен қала тұрғындарының қызығушылығын туғызатын Ескі қалашықтың (Цитадель) құрылыс жұмыстары қарқынды жүргізілуде. «Шымкент қалашығы» – Ұлы дала елі үшін ерекшеленетін археологиялық объект және мемлекеттік маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштерінің Мемлекеттік тізіміне енгізілген. 19 маусым - қала күнінде Шымкент қаласының 2200 жылдық мерейтойын ресми атап, ашық аспан астындағы мұражайдың салтанатты ашылу рәсімін өткізу жоспарланған.

Сонымен қатар, жыл бойы Шымкент қаласына гастрольдік сапармен ҚР Мәдениет және спорт министрлігіне қарасты еліміздің жетекші 27 театры мен филармония ұжымдары келеді деп күтілуде.
Мерейтойларға байланысты 40-қа жуық ауқымды және 900-ға жуық тақырыптық мәдени көпшілік іс-шаралар өткізу жоспарланған. Атап айтсақ, ТМД елдерінің ауада жүзу спорты командаларының қатысуымен Әуе шарларының ASHYQ ASPAN III халықаралық фестивалі, «ShymFoodFest» ұлттық тағамдар фестивалі (ТМД елдері халықтарының дәстүрлі тағамдары), ТМД елдері балалар жазушыларының форумы және тағы басқалары мерейлі жылдың жылнамасына жазылып қалатын ең шырайлы шаралар болмақ.

Ал маңызды жылдың жабылу салтанаты қараша айында өткізілмек.

ТМД елдерінің 2020 жылғы мәдени астанасы атанған Шымкент Халықаралық «Содружество дебютов» премиясын тапсыру рәсімімен қатар «Шымкент-Достастықтың мәдени астанасы» іс-шарасының жабылу салтанатында ТМД елдерінің 2021 жылғы мәдени астанасы атанған Тәжікстанның Душанбе қаласына эстафета тапсырылатын болады.
Шымкент қалалық мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының басшысы Рашид Мыңбаев өткізген баспасөз брифингінде міне, осы мәліметтер мәлімделді.

Жыл бойы өткізілетін негізгі іс-шаралар

20 наурыз
«Шымкент-Достастықтың мәдени астанасы» іс-шарасының ашылу рәсімі:
Шымкент қаласына «ТМД-ның мәдени астанасы» мәртебесін ресми тапсыру салтанаты; ТМД елдері өнер шеберлерінің мерекелік концерті
«Қажымұқан» стадионы

20-22 наурыз
ТМД елдерінің ауада жүзу спорты командаларының қатысуымен Әуе шарларының ASHYQ ASPAN III Халықаралық фестивалі 
Ипподром

9-10 сәуір
ТМД елдерінің «Жібек жолы» қолөнер шеберлерінің көрмесі
Этноауыл (жеке павильондарында)

6-11 сәуір
«Шымкент - қызғалдақтар қаласы» фестивалі ТМД елдері суретшілерінің пленэрі;

13-18 сәуір
ТМД елдері фотосуретшілерінің көрмесі Арбат, бейнелеу өнер музейі

11 сәуір-1 мамыр
ТМД елдерінің «Ұлттар достығы» цирк қойылымдары
Шымкент-Цирк

4-9 мамыр
Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына арналған ТМД елдерінің театр фестивалі
Шымкент қаласының театрлары

5-9 мамыр
Суретші Сергей Ларенковтың (Санкт-Петербург) Ұлы Отан соғысындағыЖеңістің 75 жылдығына арналған «Бресттен Берлинге дейін» ашық аспан астындағы көрмесі
«Жеңіс» саябағы, «Даңқ» мемориалы, Арбат

13-15 мамыр
Халықаралық «Алтын сақа» анимациялық фильмдердің фестивалі
Жастар ресурстық орталығы

19-23 мамыр
Қазақстандағы ресейлік фильмдердің апталығы аясында КСРО халық артисі В.С. Лановоймен кездесу
Шымкент қаласының кинотеатрлары

20 мамыр-1 маусым
«Шымкент – қайырымды қала» балалар шығармашылығының фестивалі
Оқу орындары, қалалық саябақтар, гүлзарлар

22-24 мамыр
«Южный ветер» ТМД елдерінің авторлық ән фестивалі
Бадам су қоймасы

4-5 маусым
ТМД елдерінің шығармашыл жоғары оқу орындарының форумы
М.Әуезов атындағы ОҚМУ

16 маусым
Халықаралық күлкі фестивалі
«Түркістан» сарайы

19 маусым
Шымкент қаласының 2200 жылдығына арналған салтанатты іс-шара:
- «Шымкент – 2200 жыл» кітабының презентациясы;
- Шымкент қалашығы цитаделінің салтанатты ашылуы;
- Мерекелік Гала-концерт
«Наурыз» алаңы

27 маусым
«Шымкент - Достастықтың мәдени астанасы» жылы аясында ТМД елдерінің опера жұлдыздары мен симфониялық оркестрінің фестивалі
«Түркістан» сарайы

Маусым
«Посольство Мастерства» жобасы аясында Санкт-Петербург музыка үйінің гастролі
Орыс драма театры

4 шілде
Халықаралық ұлттық би фестивалі «Еуразия аңыздары»
Этноауыл

10 тамыз
Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойына арналған ғылымипрактикалық конференция:
- ТМД елдері мәдениет және өнер қайраткерлері, жазушыларының шығармашылық кездесуі;
- Абай саябағындағы ескерткіштің ашылуы;
- А.Жұбанов, Л.Хамидидің «Абай» операсы;
- «Шымкентке сыйлыққа – кітап» акциясы
«Қазақстан халқы Ассамблеясы ғимараты», Абай саябағы, «Отырар» ғылыми-әмбебап кітапханасы

15 тамыз
Шәмші Қалдаяқовтың 90 жылдығына арналған Халықаралық «Менің Қазақстаным» ән байқауы
«Шәмші әлемі» гүлзары

10-11 қыркүйек
Әбу Насыр Әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойына арналған «Шымкент - қайырымды қала» халықаралық ғылыми-практикалық конференция
«Түркістан» сарайы

17-18 қыркүйек
Ә.Қашаубаев атындағы дәстүрлі әншілердің республикалық байқауы
Орыс драма театры

Қыркүйек
«Шымкент – қайырымды қала»
Халықаралық ақындар айтысы
«Түркістан» сарайы

Қыркүйек
«Русская песня – русская душа» фестивалі
«Түркістан» сарайы

20 қыркүйек
«Шымкент – 2200» марафоны
Шымкент қаласының даңғылдарында

23-24 қыркүйек
Халықаралық «Shymkent Invest Forum-2020» инвестициялық форумы
«Rixos Khadisha Shymkent» қонақ үйі

29-30 қыркүйек
ТМД елдерінің футболдан достастық кездесулері
«Қажымұқан» стадионы

9-10 қазан
I халықаралық «Душа Евразии» эстрада әндерін орындаушыларының фестивалі
«Әл-Фараби» алаңы

15-16 қазан
«ShymFoodFest» жәрмеңкесі – ұлттық тағамдар фестивалі (ТМД елдері халықтарының дәстүрлі тағамдары)
Этноауыл

20-23 қазан
ТМД елдері балалар жазушыларының форумы
Шымкент қаласы білім беру мекемелері

22 қазан
Б.Байқадамов атындағы мемлекеттік хор каппелласының гастрольдік іссапары
Опера жане балет театры

29 қазан
Шымкент қаласының 2200 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция
«Rixos Khadisha Shymkent» қонақ үйі

5 қараша
«Өнеріміз саған, Қазақстан!» Республикалық фестивалі
«Түркістан» сарайы

27-30 қараша
«Шымкент – Достастықтың мәдени астанасы» іс-шарасының салтанатты жабылуы:
- Халықаралық «Содружество дебютов» премиясын тапсыру рәсімі;
- Мерекелік концерттік бағдарлама
«Түркістан» сарайы

«Тракторист» қалай директор болды?

Пятница, 28 Февраль 2020 03:49

Бір ғана ән оның тағдырын түбегейлі өзгертіп жіберді. «Тракторист» әніне бейнебаян түсіріліп, халық арасында таралған соң үш күннің ішінде ол мегатанымал  адамға айналды. Елімізді былай қойып, шетелдерде хит болды.

 DSC7511

Тіпті, Америка құрама штаттарынан, басқа да алыс-жақын шетелдерден қоңырау шалып, концерттер мен той-думандарға шақырту алып, аяқ-қолы жерге тимеді. Бір әннің арқасында бармаған жері, баспаған тауы жоқ. Өзбектер мен қырғыздар бұл әннің көшірмесін шығарды. Бір сөзбен, «Тракторист» әні сол кезде үлкен қоғамдық резонанс туғызды. Иә, бұл ән – Арман Әлиевтің өнердегі «визиттік карточкасы» іспетті. «Шымкент-Циркке» директор болуына да «Тракторист» әні арқылы үлкен танымалдылыққа ие болғаны әсер еткен болуы мүмкін. Бәлкім, осы әнді орындамағанда Арекең қазір Ішкі істер органдарында жүрер ме еді, кім білсін?!.

...Арман ағамыздың кабинетіне сұхбатқа кіргенде көзіміз бірден шкаф сөресінде тұрған клоундарға түсті. Тартымдылығы жағынан бірінен-бірі өтетін клоун мүсіншелері, кәдесыйлар еріксіз өзіне баурап алады екен. Біздің қызыға әрі таңдана қарап отырғанымызды сезген болуы керек, респондентіміз орнынан тұрып, әлгі көз тартарлық мүсіншелермен таныстыра бастады.

– Жуырда ғана Душанбеге барып келіп ем, мынаны сол жақтан алып келдім, - деп бір қолына қауынын, екінші қолына қарбызын көтерген тәжіктің бейнесінде жасалған мүсіншені көрсетіп жатыр. Арасында Италия, Ресей, Қытайдың Лоянь қаласынан алып келген бұйымдарына да жеке-жеке сипаттама беріп қояды.

– Клоунада – менің хоббиім. Клоун деген ұғымға көп адам жеңіл қарайды. Мен бұған дейін де театрда істегенмін. Театрдағы «менмін» деген актерлерге: «Егер сен мықты актер болсаң, мықты клоун бола біл» деп айтатынмын. Өйткені, клоунда тіл болмайды. Сөйтіп отырып үш жасар балаға да, оның қырықтағы әкесіне де, жетпістегі атасына да не айтқысы келгенін түсіндіреді. Актер «Қош келдіңіз!» десе, клоун соны мимикамен айтады. Клоун образды сырттан іздемейді. Мына тұрған базарлықтың бәрі қоғамдағы адамдардың бет-бейнесі. Ол акробатиканы да меңгеріп, жануарлармен де тіл табысып, иллюзияны да істей алып, сальто да секіре алуы керек. Сол себептен клоунада – цирктегі ең күрделі жанр, - деді клоун сөзінің түп-төркініне үңілген кейіпкеріміз.

121

Арман Әлиевтің өмір жолы мен шығармашылығын жақыннан білмейтін біраз адамдар цирк саласына кездейсоқ келген деп қабылдайды. Оны талай естіп те жүрміз.
Оның негізгі мамандығы – режиссура және актерлік өнер. Еңбек жолын Әбдіхалық Әбдірайымұлының «Шымкент-шоу» театрынан бастаған. Сол театрдың негізін қалаушылардың бірі. Кейіннен Жастар театрында төрт жылдай еңбек етіп, аяулы жары Алтынайды сол жерде жолықтырып, отбасын құрады. Сосын ғайыптан тайып Ішкі істер органдарына қызметке ауысады.

Шені – полиция капитаны. ІІО қызмет ете жүріп, өнер деп соққан жүрегі бір дамыл таппаған кейіпкеріміз жұмыстан кейін өнер азаматтарының жиындарынан қалмайды екен. «Кейде формамен бара салатын күндер болатын. Сөйтіп жүргенде «Тракторист» деген әнді естіп, ұнатып қалдым. Бұл ән мен орындағанға дейін 15 жыл бұрын жарыққа шыққан көше әні. Әнші достарыма орындауға ұсыныс айтып едім, ешқайсысы тырп ете қоймаған соң өзім орындап шықтым», - дейді ол. Әйтпесе, қазір полковник болып отыруы әбден мүмкін бе еді?!

Дегенмен «Алмас қылыш қын түбінде жата ма»?! ІІО-да тәрбие және мамандар бөлімінде тәрбие жұмыстары жөніндегі аға нұсқаушы болып істеген Арман Әлиев форма кие жүріп күндердің күнінде өнерге оралуға шешім қабылдайды.

– Одан кейін бірқатар білім ордаларында режиссурадан, сахна қозғалысынан дәріс оқыдым. Біраз шәкірт тәрбиеледім. Сөйтіп жүргенде Цирк ашылды. Сұлтан Сраилов дейтін азамат директор болып тағайындалды. Циркке жұмысқа шақырылып, әуелі әртіс ретінде бастадым. Клоун боп ойнадым. Алдағы уақытта манежден көріп қалуларыңыз әбден мүмкін. Кейін режиссер, одан соң Халықаралық байланыс бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқардым.

Елордадағы Қ.Қуанышбаев атындағы театрға директордың орынбасары болып қызмет ауыстырдым. Сол жақта жүргенде Циркке директор болуға ұсыныс түсіп, қайтадан Шымкентке ауыстым. Содан бері бес жыл, бес ай зу етіп өте шығыпты, - деген жауабы көпшіліктің көкейінде жүрген сауалдың нүктесін қойғандай болды.

Сәуір айы туғанда, той болмақшы Циркте!..

9889

– Арман-тракторист «Шымкент-Циркті» осы уақыт аралығында қандай деңгейге көтерді? – дейміз ғой төтесінен.

Ағамыз жақында Өзбекстан арқылы Душанбеге сапарлап келіпті. Ұшақпен баратын жерге жеңіл көлікпен барыпты. «Гастрольмен бара қалған жағдайда актерлер мен аң-жануарларды қалай алып барамыз деп, жолдың жағдайын зерттедім. Жолшыбай әдейі Ташкентке, одан соң Самарқандқа, Пинджакенттің шекарасынан өтіп Душанбеге жеттім.

Ит арқасы қияндағы алыс жер. Әбден сілем қатты. Бірақ, жолын өз көзіммен көріп келдім. Өте ауыр екен. Тәжікстан мемлекетінің 97 пайызы таулы жер. Ана жердегі асулар мен өткелдерді көрсеңіз, адамның зәре-құты қашады. Біздегі асулар оның жанында ойыншық болып қалды. Айналаны қар, мұз жапқан. Ию-қию иірімдер, биік жоталар, ирек мүйістер. Таудың төбесінде 5100 метрлік үңгіржол бар екен.

Соның астымен таудың ар жағынан шығасың да, келесі таудың етегіне түсесің. Оның ар жағында Душанбе құшақ жая қарсы алады. Таудың екінші бір бетінде 400-500 км артық жол жүріп баратын айналма жол бар екен. Гастрольмен барсақ, сол жолмен барамыз деп картасын ала келдік, - деді атқарып жатқан жұмысының бір шетін шығарып.

– Тәжікстанға жол көру үшін бармағаныңыз белгілі. Не мақсатпен барған едіңіздер?

– Барған мақсатымыз – сәуір айында «ТМД елдерінің мәдени астанасы» күндеріне орайластырып халықаралық цирк фестивалін өткізуді жоспарлап отырмыз. Қала әкімі «тек ТМД мемлекеттерімен шектеліп қалмаңыздар, халықаралық болған соң шекараны кеңейту керек» деген тапсырма берген болатын. Біз Душанбеге барғанда Тәжік мемлекеттік циркінде Египет, Украина, Ресей, Қырғызстан, Тәжікстанның бірлескен бағдарламасы жүріп жатқан болатын. Сол тәжік циркімен келіссөздер жүргізуге бардым. Жолай Өзбекстан мемлекеттік циркіне де соғып, олармен де келіссөз жасап келдім. Басты мақсат – шетелдік әріптестерімізді фестивальге шақыру әрі Азияға бір турне ұйымдастыру еді.

Арман Әлиевтің әңгімесін тыңдап отырғанда, қазақ цирк өнерінің арғы-бергі тарихы ойға оралады. Тәуелсіздік алғанымызға 30 жылға жуықтағанмен, 30 жылдың ішінде біздің цирк өнерпаздары бірде бір рет өзінің толық құрамымен шетелдерге гастрольге шыққан емес. Себебі, соған лайықты бағдарлама болған жоқ. Енді «Міне, қазақтың циркі» деп көрсететіндей деңгей бар. Былтыр Шымкент – Цирк «Азия жаңғырығы» фестивалінде бар-жоғы екі-ақ нөмір ұсынған болатын. Екеуі де 13 мемлекеттің ішінде жүлделі І, ІІ орындарды алып келді.

Ал Арекеңнің өзі халықаралық цирк аренасындағы қазылар алқасының ең жас мүшесі. Чарли Чаплиннің баласы Юджин Чаплиннің өзі құшағына қысып тұрып «ты – золотой мальчик» деп ат қойғаны бар.

– Жалпы қазылар алқасының өзге мүшелерінің бәрі маған «золотой мальчик» деп ат қойып алған. «Келесің де, алтынды қанжығаңа байлап кетесің» деп әзілдейді. Олардың арасында қол бала секілдімін, білгенімнен білмегенім көп, - дейді Әлиев сөз арасында. – Нәтиже жаман емес. Шымкенттің Циркін біршама мемлекеттерге таныттық. Жердің – дөңгелек болатынындай, манеж де – дөңгелек, мұндай ақпараттар тез тарайды. Биыл бізге басқа мемлекеттерден фестивальдерге көп ұсыныс түсіп жатыр. Никулин циркі күзде фестивальге шақырту жібереміз деп дайын отыр. Былтыр Якутиядағы «Бриллиант циркіне» шақырту келген. Нөміріміздегі ең негізгі рөлдегі ловиторымыз Исраил Асрапов аяғынан жарақат алып, бара алмай қалдық. Енді шақыртуларға тас-түйін дайын отырмыз. Ат құлағында ойнайтын шабандоздарымызға «бәрі ұлттық нақышта болсын!» деген тапсырма жүктедік.

Арман Әлиевтің Шымкентті цирк қаласына, ал циркті халықаралық деңгейге көтерудегі жұмыс әдісін таразыға салғанда одан біз мынадай ой түйеріміз анық. Ол дүниежүзіндегі циркке қатысты бір бірде-бір жәйтті қалт жібермейтіндігі, сосын жан-жақпен тығыз қарым-қатынас жасап, келіссөздер жүргізуді бүгінгі күннің талабына сай үйлесімділікпен үндестіретіндігі. Оған дәл қазіргі уақытта «Шымкент – Цирктің» манежінде жүріп жатқан Мәскеу циркінің «Қаладағы қасқырлар» супер шоуы мен сәуір айында өткізілетін ТМД елдерінің мәдени астанасы мерекелік күндеріне орай өткізілетін халықаралық фестивальді айтсақ та жеткілікті.

Айтқандай, сәуірдегі фестивальге жеке-дара тоқталмасқа болмайды. Себебі, сәуір айы туғанда, «Шымкент – Циркте» үлкен той болмақшы. Ресейден (Никулин циркі), «Украина мемлекеттік цирк компаниясы», Белоруссияның Минскідегі мемлекеттік циркі, Тәжікстан, Якутия, Алматы, Нұр-Сұлтан мемлекеттік цирктері, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстаннан өнерпаздар арнайы бағдарламамен келмекші. Бұл мемлекеттерге қоса Египет пен Кения да өтініш жасап жатқанға ұқсайды. Дүбірлі өнер тойы төрт күнге созылмақ. Ары қарай «Халықтар достығы бағдарламасы» деген тақырыппен 1 мамырға дейін жалғасын таппақ.

Бұл мақаланы жазуымызға Абайдың 175 жылдығына орай ұйымдастырылған экспедициямен Семей қаласынан келген бір топ зерттеуші тарихшылар мен филологтардың Шымкентке сапары себеп болды. Экспедицияның Шымшаһарға сапарының мақсаты – Тұрағұл Абайұлының жерленген жерін анықтап, басына ескерткіш-белгі орнатып, айналасын абаттандыру және Тұрағұлға қатысты тың деректерді табу екен. Филология ғылымдарының кандидаты, профессор Айдар Қадыров бастаған экспедиция құрамында тарих және саясаттану кафедрасының аға оқытушысы Еркін Рахметуллин де бар.

image002-2-640x463

Суретте: Солдан оңға қарай:
1-қатарда: Жақабай Əтікеұлы, Жұбандық Болғанбайұлы, Турағұл Абайұлы, Əлихан Бөкейхан, Райымжан Мəрсеков,
2-қатарда: екінші – Мұқан Жəкежанұлы, Көкбай Жаңатайұлы.
Семей. 1918 жыл.

Биыл ұлтымыздың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың туғанына 175 жыл болса, оның Әйгерімнен туған ұлы Тұрағұл Абайұлына 145 жыл толады екен. Иә, Тұрағұл туралы көп айтыла да, жазыла да бермейді. Тарихи және әдеби деректер там-тұмдап қана сыр шертеді. Әсіресе, оның әдеби мұралары көп кешіктірмей зерттеуді күтіп тұрған тың тақырып дер едік. Репрессияға ұшырап, Шымкентке жер аударылған ол қиын-қыстау күн кешіп, өзін де, отбасын да асырауға шамасы жетпей, аш-жалаңаш ғұмыр кешкен. Тағдырдың айдауымен Шу өңіріне де жер аударылып, Шудан ары қырғыз өңіріне өткені тарихи естеліктерде айтылады.

Өмірінің соңғы шағында қылтамақ ауруына шалдығып, Шымкентте көз жұмғанына биыл 86 жыл болады екен. Семейден келген экспедиция мүшелері: «86 жылдан бері сүйегі осы жерде жатқан Тұрағұлдай Алаш қайраткерінің бейітін күні бүгінге дейін ешкімнің іздемегені қалай? Шымкенттік ғалымдар мен тарихшыларды бұл мәселе ойландырмағаны ма?» деген реніштерін жасырмады. Расында, егер биыл Абай Құнанбаевтың 175 жылдығы болмаса, Абайдың сүйікті ұлы, дарынды ақын-жазушы, шебер аудармашы, Алаштың асыл азаматы Тұрағұл Ибрагимов туралы жақ ашпай кетер ме едік деген ауыр ой да қылаң бергені жасырын емес.

Ендеше, Тұрағұл тарихын жарыққа шығаратын, оның сүйегі жерленген орынды анықтап, басына белгі орнататын кез жетті.
«Айтылуға тиістінің бәрі айтылып қойған. Бірақ, ешкім ден қойып тыңдамаған соң бәрін басынан қайталап шығуға тура келеді» деп Андре Жид айтқандай, өмір атты лабиринтте Тұрағұл Абайұлы туралы біраз дерек ашылып, кейбірі ашылуын күтіп жатыр. Біз де тыңнан түрен саламыз дей алмаймыз. Себебі, оның өмір жолы хақында ғаламтор беттерінде де мәліметтер кездеседі. Естігеніміз бен оқығанымызды жинақтай келе, қалың оқырманға Тұрағұл туралы тағы да баян етуге бел будық.

...Абайұлы Тұрағұл 1875 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданында туған. «Мұхтар Әуезов те, Қайым Мұхамедханұлы да Тураштың есімін Тұрағұл демей, «у» әрпімен Турағұл деп жазады. Кейінгі кезде ел ішінде, жазу-сызудың айналасында жүрген жандардың көбі «Тұрағұл» деп жазатын болды. Біз де осылай деп жазғанымызда, Семейдегі абайтанушы, Қайымның шәкірті Арап Еспембетовтен ескерту алдық. Турағұл – тура жолдағы Алланың құлы деген мағына беретін ер есімі болса керек», - деп жазады журналист Бағашар Тұрсынбайұлы Тұрағұл туралы мақаласында. Бірақ, қазақы танымға Турағұл емес, Тұрағұл деген ат дұрыс естілетін сияқты.

Ол Алаш қайраткерлерімен серіктес еді

Жас кезінде мұсылманша, орысша сауат ашқан Тұрағұл бала жасынан әкесінің тәрбиесінде өскен. Сондықтан Абайдың әрбір өлеңі қай кезде, қалай жазылғанын және кімге арналғанын жақсы білген. Ол Кәкітай Ысқақұлымен бірге 1909 жылы Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын Петерборда бастырып шығарған. Бұл еңбек бүгінде республикамыздың мемлекеттік Орталық музейінде сақтаулы.

Тұрағұлдың Абай мұрасын жинастырып бастыруда аса құнды мағлұматтар жазып, ақын шығармашылығының текстологиялық түпнұсқасын қалпына келтіруде абайтану ғылымына қосқан үлесі зор. Ол М.Әуезовке «Әкем Абай туралы» деп естелік жазып берген.

Әкесі мен ағалары Оспан, Әбдірахман, Мағауия қайтыс болғаннан кейін Құнанбай әулетінің басты адамы ретінде жергілікті билікке араласқан. Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов сынды Алаш қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынаста болған.

Республикалық «Абай» журналының бөлім меңгерушісі Мұратбек Кенемолдин архивтен алынған айғақтарға сүйене отырып Тұрағұл туралы жүйелі мақала жазған. Тыңғылықты ізденген. «Ашығын айтсақ, Тұрағұл Абайұлының сталиндік қуғын-сүргінге аяусыз ұшырауы, тікелей осы Алаш қозғалысының басшылары Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтармен арадағы достық қарым-қатынасқа байланысты туындаған еді», - деп жазады автор. – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде, ұлт тағдыры таразыға түскен осындай қысыл-таяң уақытта Тұрағұл Абайұлы Алаш қайраткерлерін белсене қолдап шығады.

Елдің игі жақсыларын майданға солдат беруге үндеп, үгіт-насихат жүргізеді. Алашорда үкіметіне болысқаны үшін Тұрағұл Абайұлы 1917 жылғы ақпан және қазан төңкерістері кезінде де Алаш қайраткерлерімен бір¬ге ұлт мүддесіне қатысты істердің бел ортасында жүреді. 1920-1922 жылдары Тұрағұл Абайұлы Шыңғыс болысында халық соты болып істеді, - делінеді М.Кенемолдиннің мақаласында.

Иә, Алаш қайраткерлеріне кеңес өкіметі тарапынан кешірім жасалғанымен, бұл – елді уақытша алдау болды. 1922 жылы Семейде Әлихан Бөкейханов пен Міржақып Дулатов тұтқынға алынғанда, Тұрағұл да түрмеге жабылып, төрт айдай отырып шығады.

Тар жол, тайғақ кешулі ғұмыр

image003-1-318x480

1927 жылы Тұрағұл Абайұлы екінші рет қамауға алынып, 1928 жылдың көктеміне дейін Семей түрмесінде жатады. Түрмеден шыққан соң көп ұзамай мал-мүлкі кәмпескеленіп, Шымкентке жер аударылады. Тұрағұл Абайұлын қудалауға байланысты Семейдегі Шығыс Қазақстан облысының қазіргі заман құжатнама орталығында «Дело Ибрагимова Турагула о выселении и конфискации скота» деген құжат сақталған. Сондай-ақ мұндай құжаттарды Алматыдағы Республикалық Мемлекеттік Орталық мұрағаттағы Т.Құнанбаевқа қатысты қозғалған қылмыстық іс-қағаздарынан да кездестіреміз.

Бұл құжаттардың бірінде, яғни Бай-кулактардың мал-мүлкін тәркілеу жөніндегі Семей округтік комиссиясының 1928 жылдың 19 қарашасындағы қаулысында облыс көлеміндегі бір топ ауқатты адамдармен бірге Тұрағұл Абайұлының да істі болып, бүкіл отбасымен жер аударылғаны айтылады. Аталмыш қаулыда оның отбасы құрамы туралы төмендегідей деректер берілген:

Зайыбы Миса – 58 жаста. Екінші зайыбы Сақыпжамал – 53 жаста. Ұлы Жебрәйіл (Томск политехникалық институтында оқуда) – 25 жаста. Ұлы Зүбайыр – 23 жаста. Келіні Қанағат – 23 жаста. Келіні Рахия – 18 жаста. Немересі Алыпарыстан – 5 жаста. Немересі Кенесары – 3 жаста. 1928 жылдың күзіндегі Тұрағүл Ибрагимовты айыптау кезінде одан 36 бас малы, 7 бөлмелі үйі, алты қанат киіз үй мен кілемі тәркіленіп алынады, ал өзі отбасымен бірге Шу өңіріне жер аударылады.

Сол бір аласапыран жылдардағы өмірдің ауыр азабы туралы Тұрағұлдың кенже қызы Мәкен апайдың аузынан естіген әңгімесін журналист Тоқтархан Шәріпжанов «Абай» журналындағы «Әкеге лайық қыз туған» көркем очеркінде: «Тұрағұл Абайұлы «Бейнет те, дәулет те Алладан» деп, семьясымен Шу өңіріне айдалып кете барды. Голощекиннің қолдан әдейі жасаған аштығынан қалың ел қырылып жатқанда қырғызға өтіп жандары қалды. Сақыпжамал екеуі Тоқпақта жүргенде балаларын жетелеп Ақылия (үлкен қызы) жетті арып-шаршап.

Күйеуін, қайынатасы мен қайнағасын ГПУ түгел атып тастаған екен. Өрттен қашқан балапандай тізіліп, әке-шешесін қырғыздан іздеп табуының өзі ерлік еді. Кіші қызы Мәкен (Мағрипа) сол әкесі кәмпескеге ілінген 1928 жылы өз ауылының оқыған жігіті Мұқаметжанның Ұлықбегіне тұрмысқа шығып кеткен болатын. Заң қызметкері болып істейтін күйеуі Үржарға прокурор болып барғаннан біраз уақыт өткенде «байдың қызын алған» деген айыппен тергеуге жабылады. Бірақ шыққан тегі кедей болғандықтан, әрі аса сауатты, шешен жігіт екі-үш айдан кейін ақталып, босап шықты.

Содан соң оны 1932 жылдың соңын ала Жамбыл облысындағы Меркіге ауыстырып жіберген. Осында келіп орналаса сала Құнанбайдың кенже ұлы Оспаннан қалған гауhар жүзікті базарлап, соның пұлымен Мәкен қырғыздан әке-шешесін іздеп тауып алған. Ақылияның бала-шағасын қоса бағып, қалт-құлт етіп отырған әкесіне Алпашты аман апарып, документін жөндеп тапсырып берген-ді» деп жазады.

Сондай-ақ очерк желісімен алсақ, жүрегі жаралы Тұрағұл ақын өмірден өтер алдында қызына былай деп аманат айтқан екен:

«…Қажы ағаң мен Мекайылды қай жазығы үшін атыпты? Зият пен Бердеш Қытай кетті тентіреп. Ахат ағаң айдауда жүр. Жебрайыл Ташкенде өлді. Сонда бұлардың жазығы не? Сен мұны қазір түсінбегеніңмен, артынан ұғасың. Жылама, балам. Азды-көпті болсын 59 жас жасадым, жақсы-жаманды көрдім. Жалғыз тұяқ Алпашым, екеуің аман болыңдар. Дүние жолдас болмайтынына көз жетті ғой, бірақ өлмейтін қазына – өнер мен білім. Алпашты оқытыңдар.

Өзіңе аманатым – әкеңнің, Абайдың бүкіл әндерін, жалғыз ол кісінікін ғана емес, атылып кеткен қажы ағаңның, Мұқаметжан ағаңның, Ағашаяқтың әндерін, бүкіл Сарыарқа – Шыңғыс өңірінің өз құлағыңа сіңген өнерін сақта. Нағыз өнер заманға бағынбайды, түптің түбінде қазаққа қазына болып қайта оралады. Сол күн туа қалғанда іздеп таппай қалмасын мына қалың елің… Мұхтарға да осыны айтқайсың. Енді мен армансыз өлемін. Мен десең – жылама, қайта «әкемді қолымнан жөнелттірген Аллаға ризамын» де».

«…Осыдан екі күн өткенде, 1934 жылғы наурыздың 6 жұлдызында Абайдың Әйгерімнен көрген тұңғышы Тұрағұл Ибрагимұлы Құнанбаев өзінің кенже қызы Мәкеннің көз алдында, соның күтімін көріп дүние салды. Қандай ауыр естеліктер еді. «Жаттың қолында өлмей, қолыңнан өлгеніме шүкіршілік ет» деп қызына басу айтады». Міне, журналист жазбасынан алынған жолдар осылай дейді.
Ал абайтанушы ғалым Мекемтас Мырзахметұлы Тұрағұлдың Сарығаш жаққа жер аударылып, кейіннен Шымкентке тұрақтағанын айтады.

Әкесі қатты қиналып өмірден озар шағында қызы Мәкен қайғыдан құса болып егіліп жылайды. Сонда ажал аузында жатқан Тұрағұл Мәкенге: «Бұл да қазақтың жері ғой. Жат жерде өлмегеніме шүкір де! Мені осы жерге қойыңдар!» депті. Оны ғалым Бауыржан Момышұлының аузынан да естіпті. Бұдан тағдыр талайымен Тұрағұл Ибрагимовтың (құжат бойынша аты-жөні) Шуға, одан қырғыз өңіріне, кейіннен Шымкентке жер аударылып, осында бақилық болғаны айқындала түседі.

Әйгілі әулеттің тас-талқан тағдыры

Ал Тұрағұлдың ұлдарының өмірі де оның өз тағдыры секілді өте қайғылы болды. Абай әндерін ел ішінде таратушы домбырашы, әнші баласы Жебрәйіл Томск политехникалық институтында оқып жүргенде қудалауға ұшырап, оқудан шығарылды. Одан соң 1928-1929 жылдары мал-мүлкі тәркіге түсіп, жер аударылды. Келесі ұлы Зүбайыр да соның кебін құшады. Жебрәйіл 1930 жылы Шымкентте 27 жасында, Зүбайыр 1933 жылы Бішкекте 26 жасында атажұрттан алыста көз жұмды. Тұрағұлдың Кенесары деген немересінен ешқандай дерек жоқ. Алыпарыстан атты немересі туралы «Абай» энциклопедиясында: «Алпаш Оспанұлы (1922-1990) Абайдың баласы Тұрағұлдың немересі. Өз әкесі Жебрәйіл, бірақ Абайдың інісі Оспанның атына жазылған. Ұлы Отан соғысына қатысып, мүгедек болып оралған. Алматы қаласында тұрып дүние салған» деп берілген.

Кенже қызы Мәкен «жастайынан өнерге ықыласты, әкесі Тұрағұлдан ақын атасы туралы естелік-әңгімелерді көп естіп, Абай әндерін ыждаhаттылықпен үйреніп өскен» дарынды жас болды. Абайдың ән мұрасын осы заманға жеткізушілердің бірі саналады. М.Әуезов оның бұл еңбегін жоғары бағалап, құрметтеген. Оның орындауындағы Абай әндерін А.Жұбанов, Б.Ерзакович, А.Серікбаев, Қ.Жүзбасов тәрізді белгілі музыка зерттеушілері нотаға түсіріп, үнтаспаға жазып алған. 1986 жылы «Өнер» баспасынан жарық көрген «Айттым сәлем, қаламқас» жинағына Мәкен Тұрағұлқызының орындауындағы Абайдың 19 әні енген.

Ол артына әкесі Тұрағұл туралы естелік жазып қалдырған. Ақылия Тұрағұлқызы секілді Мәкен апай да Алматы қаласында 2002 жылы 90 жасында өмірден қайтты. Ұлы Абайдың сүйікті баласы әрі ақындық мектебінің дарынды шәкірті, Алаш ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті қайраткері Тұрағұл Ибрагимовтың қоғамдық-саяси қызметі, сондай-ақ оның ұрпақтарының кешегі кеңестік тоталитарлық заманда бастан кешкен өмір тарихы осындай…

Қаламгер, журналист Б. Ерсәлімов «Құнанбайдың қуғын-сүргін көрген ұрпақтары» атты мақаласында Абай шежіресіндегі ұрпақтардың әр буынының байдың, қажының, яғни «тап жауының ұрпағы» ретінде көрмеген қорлығы жоқтығын айтады. Жалпы, Құнанбай әулеті қуғын-сүргінге ең көп ұшыраған әулет. «Бізден бұрынырақ өмір сүрген аға буын бақыттырақ екен» деп тебіренеді Абайдың әкесі Құнанбай. «Көк тұман – алдыңдағы келер заман, Үмітті сәуле етіп көз көп қадалған» − бұл Абайдың өз сыры. Ақын ұрпақтары кінәсізден кінәсіз жапа шегіп, запыран ішті. Мәселен, «Тұрағұл Абайұлында 5-10 қара, 30 шақты қой-ешкі бар екен. Бұл сол кездегі өлшем бойынша, тіпті орташа дәулеттінің санатына да жатпайды...»

P.S.

Міне, біз Тұрағұл Ибрагимовтың сүйегі қай жерде жерленгені жайлы жазбас бұрын оның кім болғандығы туралы жазбалардан, мақалалардан, естеліктерден сыр суыртпақтадық. Шымкент қалалық саяси қуғын-сүргін құрбандары музейі директорының орынбасары Гүлмира Серікбаеваның Тұрағұл Абайұлы жайлы бірқатар деректер табуымызға себепші болғанын айта келе, бұл тақырыпқа байланысты басқа да мәліметтерді газетіміздің алдағы нөмірлерінде баяндайтын боламыз.

Кемедей алып мұзды жарған адам

Пятница, 21 Февраль 2020 03:29

Ермұқан Бекмаханов. Қазақтан шыққан тұңғыш тарих ғылымының докторы. «ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» атты бір ғана монографиясы үшін жазықсыз жала жабылып, 25 жылға Сібірге – итжеккенге айдалған Алаш ардақтысы.

Бекмаханов

Қазаққа сұңғыла саясатшы, дарынды әскербасы Кенесары ханды «қайтарып берген» қайраткер тұлға. Сол замандағы билік басындағы Шаяхметовке «Ғылымға сатқындық жасасам, өмір бойы өзімді кешірмес едім» деген, өз ана тілінде дәріс оқуды армандап өткен асыл ердің туғанына биыл 105 жыл толып отыр.

Осыған орай қалалық «Отырар» ғылыми-әмбебап кітапханасында «Қазақ халқының көрнекті тарихшысы» деген тақырыппен ғылыми-көпшілік конференция өтті.
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, тарих ғылымдарының кандидаты Бахадыр Айтай Ермұқан Бекмаханов туралы толғаныспен сөйледі.

– «ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» деген монография жазып және Кенесары туралы екі диссертация қорғап, сол үшін 25 жылға итжеккенге айдалуы – ең ауыр жаза еді. Басқа Алаш қайраткерлері бір төбе де, Бекмаханов бір төбе. Ол өзі үшін емес, ғылым үшін күресіп өткен нағыз ғалым, - деді Б.Айтай.

Иә, алаштықтардың бір-бірінің өміріне, шығармашылығына тікелей ықпал етіп отырғанын осындай тарихи кесек тұлғалардың өмірбаянымен танысқанда білуге болады. Мәселен, Бекмахановтың Кенесары тақырыбына келуіне Мұхтар Әуезовтің әсер еткенін, Ілияс Есенберлин Бекмаханов болмағанда «Қаһар» романын жаза алмайтынын, оның атақты ғалым шәкірттері көп болғанын, 20 ғылым кандидатын дайындағанын, солардың бірі Манаш Қозыбаев екенін, Бауыржан Момышұлының оның докторлық диссертациясын қорғау процесіне қатысып, қолдау көрсеткенін көбіміз біле бермейміз.

Бірақ, сол рухани туыстықты, жақындықты жандайшаптар барынша үзуге тырысып, арыстарды қалай қинағаны Бекмахановтың жары Халиманың мына бір естелігінен-ақ көрінеді: «Сәтбаев пен Әуезовтің үстінен шағым жаз» деді. Мен оларға жала жабудан бас тарттым», - деп арғы жағын жұтып қойды. Оның сонда бас тартқаны үшін, қандай азап шеккенін енді сезініп отырмын», - делінеді ол естелікте.

Осылайша конференцияға қатысушылар қазақтан шыққан тұңғыш тарих ғылымдары докторының еңбектеріндегі ұлттық идея көріністері мен тұлғалық қасиетіндегі ерекшеліктерге, халық ағарту саласына қосқан үлесі жайлы мағлұматтарға қанықты. Оған тағылған басты айып – буржуазиялық ұлтшылдық көзқарастағы ғалым деген жала.

Бекмаханов көрме

Орыстың атақты тарихшысы Анна Панкратова Ермұқан қамалғанда қолынан келген көмегін аянып қалмаған екен. Ал Бекмахановтың өзі тарих алдында кешірім сұрап, барса келмеске аттаныпты. Міне, осындай құнды деректер мен мәліметтерге бай конференция тарих қатпарынан терең сыр шертті.
Ұрпақты тәрбиелеп шыңдау үшін ұлыларды ұлықтау керек. Ұлты үшін басын бәйгеге тіккен арыстардың аманаты бізге туралықтың жолын нұсқап тұрғандай. Сөзіміздің соңын айтыстың кейінгі толқын ақыны Нұрлан Есенқұловтың:

– Ермұқан қандай адам десеңіздер,
Кемедей алып мұзды жарған адам.
Тарихтың аспанында жұлдыз болып
Халықтың жүрегінде қалған адам, - деген өлең жолдарымен аяқтағымыз келеді.

Страница 1 из 28