0007 sk 1

ЕЛ ҚОРҒАҒАН ЕРЛЕР-АЙ!

Сайрамда, бұрынғы ескі қалашық алабындағы «Батыр бабалар қорымына» ескерткіш тақта орнатылды. Салтанатты жиынды ашқан медицина ғылымдарының докторы, қоғам қайраткері Иманәлі Байдаулетов қазақ тарихында есімі алтын әріппен жазылған Тілеу батыр мен оның ұлт азаттығы үшін қасықтай қанын қиған баһадүрлері жайында баяндап берді.

1681-1684 жылы Сайрамда жоңғарлармен болған соғыс қазақтың тарихта ұлт болып қалу мен қалмауының шешуші кезеңі еді. Сонда әз Тәукенің батыс қазақтарын көмекке шақырғанын қабыл алған
Тілеу батыр 17 мың қолмен Сайрамға аттанады.
Еңселі ескерткіштің ашылу салтанатына арнайы қатысқан қала әкімі Ерлан Айтаханов батыр бабаларға тағзым ету ұрпақ парызы екендігін баса айтты.
– Тілеу Айтұлы тарихта қалған және өзінің батырлығымен, билігімен ерекшеленген тұлға. Түркістанда Тәукені хан сайлауға қатысқан би әрі батыр, Күлтөбеде сөз алған белгілі ер, Сайрам шайқасының сардары. Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен, бабалар аманатымен келген осынау дархан даламызда бүгінде қаншама ұлттар мен ұлыстар бейбіт өмір кешуде. Бүгінгі ұрпақ осынау батыр бабалар есімін ешқашан ұмытпайтынына сенімім мол, – деді Ерлан Қуанышұлы.
Салтанатты шара барысында Тілеу батырдың ұрпағы, Ақтөбе қаласының тұрғыны, зейнеткер Зейнулла Камидуллаұлы да игі іске өз ризашылығын білдірді. Өйткені, бұл қорымға ескерткіш тақта орнату Тілеу батыр жайында көп зерттеген әкесі мен Оңтүстіктің абызына айналған, бүгінде марқұм Құдайберген Оңғаров қарияның бастамасы еді.
Шымкент қаласының өкіл имамы Б.Бейсенбаев батырлар рухына құран бағыштап, шара соңында арнайы ас берілді.

Осындайда тағы да айтқың келеді.
Бүгінде атқа отырып, жауға қылыш көтермек түгілі мылтық кезеген біреу болса әйелінің көйлегінің ішіне сүңгіп кетуден тайынбайтындар «қазақта екінің бірі батыр. Олар өзі қайдан шыққан» деп келемеждеп жүр.
Қазақ – текті халық. Мыңға жалғыз шабатын жампозы батыр атағын ешкімнен сұрап алған жоқ. Еуропаның мақтаулы мемлекеттерінің әлденешеуі сыйып кететін қазақтың ұланғайыр даласын сауғаға ешкім берген жоқ. Алла пешенесіне жазды. Қазақ батырларының арқасында қызыл қасапқа түсіп жүріп сақтап қалды. Бір пұшпағын да жау қолына ұстатқан жоқ. Қорғансыздықтан, күші шамалы соққанда берді, бірлігі жарасқанда тартып алды.
Ал, біз әңгімелегелі отырған. Тілеу Айтұлы мен ұлы Жолдыаяқтың жөні тіптен бөлек. Елдік пен ездік сынға түскен, қазақтың бұл ғаламда қалу-қалмауы сын безбеніне тартылған, кейінгі соғыстардың ең үлкен ауыртпалығын көтеріп алған, табаны күректей төрт жылға созылған Сайрам соғысы қазақ тарихының ең қатпарлы кезеңі еді.
Сонау Ақтөбе өңірінен Сайрамға 17 мың сарбаз бастап келген Тілеу батыр жайлы айтпас бұрын тарихқа сәл шегініс жасауға тура келеді.
Мұрағатта күн-түн отырып, көз майын тауысқан, әр сөйлеміне асқан жауапкершілікпен қарайтын Мұхтар Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесінде» Сайрам соғысының маңызы жан-жақты нақтыланған.
1680 жылы Салқам Жәңгірдің ұлы әз-Тәуке хан сайлағанда Тілеу батыр да ұлықтау рәсіміне қатысқан екен.
Тәуке таққа отырғаннан бір жылдан кейін қалмақ ханы Ғалдан-Бошақты қазақ жеріне басып кірген. Қазақтың ұланғайыр даласы өзіне сор болған заман.
Екі жақтағы екі ұлы империя Ресей мен Қытай билеушілерінің көңіліне алалық кірген. Тұрақты әскері жоқ мамыражай жатқан қазаққа бес қаруын төсекке бас қойғанда ғана бойынан сыпыратын жоңғардың қолтығына су бүркіп айдап салады. Екі жақтап зеңбірек беріп, мылтық беріп, ұрыс өнеріне үйретеді. Мұздай қаруланған жоңғар әскері жолындағыны қоғадай жапырып келе жатқан соң әз Тәуке батыстағы қандастарына жаушы аттандырады. Қазақтың ырыс-ынтымағының беріктігі сол, Тілеу батыр қасына інісі Қалдыбай мен баласы Жолдыаяқты ертіп, 17 мың сарбазбен Түркістанға келеді.
Тәукенің алдынан өткен соң Сайрамдағы сұрапыл соғысқа аттанады. Қазақ ордасының алтын діңгегінің бірі болған Сайрамдағы төрт жылға созылған соғыс жеңіліске ұшырағанымен мейманасы тасып келген жоңғарды қалжыратып, қайтадан күш жинау үшін еліне қайтарады.
Қазақ астанасы Түркістанды осы жолы басып алып, қалың елді қайқы қылыш астында ұстауына мүмкіндік бермейді. Сайрам соғысы қазақ әскерінің топтасуына, батырларының ұйысуына, хан әмірін екі етпей уақыттан ұтуына септеседі.
Міне, Тілеу батыр он жеті мың сарбазымен елінің азаттығы үшін қырқысқан Сайрам соғысының маңызы.
Тілеу батыр туралы зерттеу еңбектер жазған ғалым Жұманазар Асан бауырымыз ел аузынан жинаған дерегіне сүйенсек, он жеті мың әскердің тыңнан қосылуы қазақ әскерінің жауынгерлік рухын көтерген.
Сайрам түбіндегі үш жылға созылған текетірес соғыста шебер қолбасы Тілеудің абыройы артып, атақ-даңқы жауына үрей тудырады. Дүрбіт-ойрат Қара Тілеуден көп зәбір шегіп, талай рет мандайлары тасқа тіреледі. Атағы жер жарған талай батырлары басын осы жерде алдырады. Бірақ қалмақтар көп еді, қарулары сай еді, ақыры бір тең емес жойқын ұрыста Тілеу атамыздың қасиетті қаны ат жалынан асып, қара жерге төгіледі. Суық хабар тиген соң ортада ұрыс салып жүрген Қалдыбай мен Жолдыаяқ қатар ұмтылады. Бұлар жолындағыны ығыстырып жетемін дегенше, қалмақтар сүйекке иеленіп, шеп құрады. Шежірешілердің айтуынша, әулие атамыз елден шыққан соң, інісі Қалдыбайды оңашалап: «Мен осы сапардан қайтпаспын, өз қолыңнан қоярсың» деген екен. Аға алдындағы борышына адал Қалдыбай басын бәйгеге тігіп, топқа түседі. Бірге ұмтылған Жолдыаяққа: «Ту сыртымнан ешкімді жіберме» дейді. Қарымы қатты Қалдыбай алмас қылышпен алдындағы жауды жапырып отырады да, Жолдыаяқ ту сыртынан дұшпан дарытпайды. Жан беріп, жан алысқан арпалыста ағайынды қос арыс жау қолындағы Тілеудің сүйегін алып шығады. Бөрте жорғаның үстіндегі Қалдыбай ағасының мәйітін алдына өңгеріп кейін салады. Қалдыбайдың қолы байланғанын көрген қалмақтар тез ес жиып, қайта қоршайды. Қалдыбай бос емес, әрі атта екі адам, ендігі ауыр салмақ Жолдыаяққа түседі. Сонда сабына қорғасын құйып тастаған, өзінен басқа ешкім көтере алмайтын көк найзаны ұршықша үйіріп, жай оғындай жалтылдатқан Жолдыаяқ оң келгенін оң шаншып, сол келгенін сол шаншып, қоршауды бұзып жол салады. Әлденеше жерден жараланғанына, өлген-тірілгеніне қарамай, әкесінің сүйегін алып шығады. Қазақ сарбаздары Жолдыаяқтың жанкешті ерлігіне қайран қалады. Бірақ есіл ер ауыр жарақаттың әсерінен ұзамай-ақ достары ортасында фәниден бақиға өтеді. Шәйіт. Тілеу ірі кісі екен. Қалдыбай да олқы болмаса керек, жиналғандар: «Сұңқардың сүйегін тұлпар көтереді деген осы екен-ай» деп, Бөрте жорғаға да таңданыпты.
Бұл 1684 жылдың жазы еді, яғни Сыбан Раптан Сайрамды алатын жаз. Асыл текті Тілеу ұлтының болашағы жолында шәйіт болды. Жаумен жағаласып жатқан қалың қандас кеңесе келе, өздерінің дана қолбасысын, оның жаужүрек ұлын Тәуекел баһадүр хан, Салқам Жәңгір жатқан қасиетті Қожа Ахмет Яссауи дүрбесіне жерлеуге шешім шығарады. Сонда сүйекті Қалдыбай қара нарына теңдеген екен, Жолдыаяқ жағы басып кете беріп, қапқа құм салып тендестіріпті дейді Тілеудің қандай кесенеге жерленгенін ғана емес, қандай көлікпен қайтып апарылғанына дейін білетін қазақтың кітап орнына жүретін шежірешілері айтқан кеп осы.
Бүгінгі күні ойға қалсақ, атамыз тегіннен тегін қан төкпеген екен. Тәңірінің назарынан тыс қалмапты: ұрпағын өсіріп, атын руға шығарыпты. Қазір Тілеу деген ру күллі Қазақстанға белгілі. Тілеу руынан батыр да шықты, ғалым да шықты, Тахауи Ахтановтай әйгілі жазушы мен белгілі саясаткерлер өрбіді. Бәрін тізбей, бүгінгі күннің белгілі саясаткері Марат Мұқанбетқазыұлы Тәжинді атасақ та жеткілікті. Ғалым Жұманазар Асан ойын осылай түйіндейді.
Оңтүстіктегі қалың қазақтың мылтық оғы мен зеңбірек зіркілінің астында қырылып кетпеуін ойлап, екі мың шақырым қашықтан 17 мың сарбаз әкелген Тілеу батырдың заманынан озып тұрған тұлға екендігін айтқан академик Мұрат Жұрыновтың Түркістанда өткен келелі жиында тебіреніп, Тілеу батырды қазақтың бас батырына теңеуі әсіре қызыл сөз емес, шын батырдың ерлігін қазақтың зиялы азаматы, мемлекетшіл тұлға ретінде мойындауы еді.
«Қазақ хандығынын алғашқы іргетасы қаланып жатқан кездегі ұлы шайқаста ерлік керсетіп, қаза болған қазақтың ен бірінші батыры кім дегенде, мен осы Тілеу батырдың атын атау керек дер едім. Өйткені, қалмақтардын қолында Сайрам кетсе, Түркістан кетсе, қазақ елі не болар еді? Иранға, Парсы еліне сіңіп кетер ме еді, кім білген?! Қазақтың жеке-дара хандық құрып халық болып отыруына, ерліктің, елдіктін туын көкке көтеріп жеңіске жетуіне, ұрпақтардын бүгінгі күнге аман жетуіне Тілеу бабамыздын қосқан жанкешті ерлігі орасан. Қазақ елін қорғау үшін өз өмірін құрбан еткен бабалардын ерлігін әділдікпен бағалай білейік» деген еді академик.

Алты бақан алауыздық – қазақтың соры

Жиынға Оңтүстік зиялылары, қадірменді қарттары арнайы шақырылған екен. Бәрі жарасымды, бәрі де орынды. Бірақ, көңіл бұзатын жағдайаттар да болмай қалған жоқ. Облыста үлкен бір саланы басқарған бір азамат көркеуде біреудің өзіне «кіші жүздердің жиынына неге барасың?» деген сөзін айтып қалды.
Бұрынғы шенеунік, біздің сұхбаттасымыз расында заты жақсы адам. Көңілінде алалық жоқ, шын ниетімен келді. Бірақ, көз алдынан басқаны көрмейтін көрбақ біреудің айтқаны айран-асыр қылған.
Осындайда еске түседі.
Қазақтың қалың тарихын шотқа салып, сартылдатып санап отырған демографтар «ұлтымыз әр түрлі зұлматқа ұшырамағанда бүгінде 80-90 млн. болар еді» дегенді көкіректері жалын атып айтады. Кім кінәлі?! Расын айтайық, тікелей келген жаудан бөлек қазақ зиялыларының өздері кінәлі.
Қазақ төңкерісінен кейін Қазақ автономия сұрағанда Әліби Жангелдиннің бірінші басшы болуын қаламай, Мәскеуге арыз жазды Қазақстанның бірінші хатшысы, грузин Нанейшвили аурулы болып, орнына екінші хатшы, алаштың аяулы ұлы Сұлтанбек Қожановқа таңдау түскенде рушылдығы қозып, тағы да Мәскеуге арызды қарша боратты. Қу жақ Голошекиннің келуін осылайша қамтамасыз етті.
Соңы не болды? Үш қазақтың біреуі аштықтан өлді, екіншісі жан сауғалап Қытай асты. Ормандай қазақты өрт шалып, әлсіреп қалды. «Бөлінгенді бөрі жейді» деген осы екен.
Уақытында біртұтас бірлігіне көзі өткен Ресей империясының сексеуіл идеясы, «бөліп ал да билей бер» саясаты қазақ өмірінде осылайша әлі көрініс беріп жатыр.
Қазақтың ру, тайпалардан құралғанын, ал жүз мәселесі ел шекарасын қорғаудан туындағанын көрбақтар өмірі ұқпай-ақ кететін шығар.
Батырлар әруағына берілген аста Батыстан келген әскердің қатарында Астрахан қазақтарының болғандығы да айтылды. Айшылық жерден бес қаруын асынып атқа қонған қаһармандар «өз шебім түгел, Оңтүстіктің қазақтары өз жерін өзі қорғасын» деген жоқ қой. Қандастарының басына күн туғанда кетпеннің сабынан қарауыл қарап жата алмады. 17 мың сарбаздың 11 мыңы Сайрам соғысында шәйт болды. Азаттық үшін жанын қиды. Олардың обалы тұтас қазақты қырыққа бөлетіндердің ар-ұятында болсын демеске амалың жоқ.
Бірлік туралы Қазақстанның Тұңғыш Президенті, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев та жиі айтады. «Егер отбасында бірлік болса, ол берік болады. Егер кәсіпорында бірлік болмаса, ол өркендемейді, ал егер мемлекетте бірлік болмаса, онда ол күйрейді. Сондықтан бірлік – бұл біздің мемлекеттігіміздің түпқазығы. Қазақстанда әр түрлі этностар тұрады, олардың бірлігі, бауырмалдығы тыныштығымыздың негізі. Адамдар тыныш, бейбіт және тату-тәтті өмір сүрсе – нағыз бақыт деген осы. Жеке-дара бақытты болу мүмкін емес, амандық пен береке мемлекеттің жалпы жағдайына байланысты. Сол себепті Қазақстанның қол жеткізген бірлігі мен ынтымағын бағалауымыз әрі оны балаларымызға сіңіруіміз керек», - дейді Қазақстанның Тұңғыш Президенті. Бұған алып қосарымыз жоқ.

 

Бақтияр ТАЙЖАН

Ескі қалада естелік көп

Среда, 06 Ноябрь 2019 04:29

1

Шымкент қаласының әкімі Ерлан Айтаханов қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан ескі қалашықтағы Цитадельге барып, құрылыс барысымен танысты.

Ерлан Қуанышұлы келер жылы Шымкент ТМД елдерінің мәдени астанасы екенін тілге тиек етіп, жауапты мамандарға жұмысты қарқынды түрде жандандыруға қатаң тапсырма берді.
Айта кетейік, Цитадель алдағы уақытта Шымкенттің негізгі туристік орындарының бірі болмақ. Онда амфитеатр, ежелгі мұражай мен галереялар бой көтереді. Қайырымды қала тұрғындары мен қонақтары ескі қалашықтан табылған жәдігерлерді де көре алады.
Аралау барысында шаһар басшысы жұмыстың сапалы әрі өз уақытымен аяқталу керегін айтып, жауапты мамандарға нақты тапсырмалар жүктеді.

Ерлан Айтаханов Қасым-Жомарт Тоқаевқа тұрғындардың әл-ауқатын арттыру және қалаға қосылған аумақтардың инфрақұрылымын дамыту жайында баяндады.

315

SHYMKENT – Қайырымды қала!

Пятница, 01 Ноябрь 2019 04:51

1986 жылы қазақтың адал перзенті Дінмұхамед Қонаев қызметінен алынып, оның орнына қазақ халқы, Қазақстан естіп білмеген Г.В.Колбин келді. Қылышынан қан тамған кеңес империясы ұлттар саясаты жайлы, халықтар достығы дегенге пысқырып та қараған жоқ. Өз үндерін жеткізуге келген қазақ жастарының қарсылығын күшпен басып, алаңды қызыл қанға бояды. Қазақтың қызметтегі азаматтарын жаппай орнынан алып, қыл аяғы студенттерге дейін жәбір көрсетті.

314

Ұлы Түркістандықтар

Пятница, 01 Ноябрь 2019 04:35

Түркістан өлкесінің қос тумасы Сұлтанбек Қожанов пен  Тұрар Рысқұлов бір жылда дүниеге келіп (Сұлтанбек – 1894 жылдың күзінде, 10 қыркүйекте, Қаратау баурайындағы Ақсүмбеде, ал Тұрар сол жыл аяғында, 26 желтоқсанда, Алатау баурайындағы Бесағашта туған еді), дүниені дүр сілкіндірген өзгерістер заманында ұлт болашағын күйттеген күреске толы белсенді ғұмыр кешті де, екеуі бір жылда, бір күнде –1938 жылғы 10 ақпанда Мәскеуде атылды.

311

ТІЗГІН және 100 КҮН

Пятница, 01 Ноябрь 2019 04:22

2018 жылы 19 маусымда Елбасы Шымкентке республикалық маңызы бар қала мәртебесін беру туралы жарлық шығарды. Осылайша көне де жаңа қала еліміздегі он жетінші аймаққа айналды.
Шымкенттің республикадағы үшінші мегаполис мәртебесіне ие болуы шаһардың өсіп-өркендеуі мен жан-жақты дамуына зор серпін беріп отыр. 2200 жылдық тарихы бар көне қаланың жаңа келбеті қалыптасып, миллионды шаһар дамудың даңғыл жолына түсіп, жаңа мүмкіндіктерге ие болуда.
Бұрын жалпы жер көлемі 40 мың гектар болған қала аумағы бүгінде 117 мың гектарды құрайды. Үшінші мегаполиске Сайрам, Төлеби және Ордабасы аудандарынан 41 елдімекен қосылды. Шаһар көлемінің ұлғаюына байланысты жаңадан Қаратау ауданы құрылды. Бас жоспарға сәйкес, Шымкенттің шекарасы 3 есеге ұлғайды. Қала аумағы кеңейген соң әрине жұмыс ауқымы да айтарлықтай артқаны белгілі.

300

WhatsApp Image 2019-10-31 at 12.00.25

Жуырда А. Пушкин атындағы қалалық кітапханасында қарт майдангерлер бас қосты. «Самұрық-Қазына» АҚ компаниялар тобының республикалық «Жеңіс» қайырымдылық жобасы аясында Қарттар күніне орай кездесу ұйымдастырған болатын.

WhatsApp Image 2019-10-31 at 12.00.24WhatsApp Image 2019-10-31 at 12.00.24 1

WhatsApp Image 2019-10-31 at 12.00.26WhatsApp Image 2019-10-31 at 12.00.26 1


Соғыс өрiмдей балалар мен жастарды ерте есейттi, дейдi бір топ ардагер. Еріктілермен өткен кездесу барысында олар мұндай алапат шайқасты ендi ешкiм көрмесiн деген тiлегiн де айтты. Сонымен қатар, еріктілер кітапханаға «Жеңіс» фото-бұрышын орналастырды.
Аталған кездесу «Ұлттық еріктілер желісі» Заңды тұлғалар қауымдастығы, «Шымкент қаласының ACCESS бітірушілері «ASАА» Жастар қоғамдық бірлестігімен бірлесе отырып, Шымкент қаласы Әл-Фараби ауданының әкімдігі және Шымкенттің американдық бұрышының қолдауымен өтті.

«Ұлттық жаңғыру деген ұғымның өзі ұлттық сананың кемелденуін білдіреді, – деп жазады Президент. – Оның екі қыры бар. Біріншіден, ұлттық сана-сезімнің көкжиегін кеңейту. Екіншіден, ұлттық болмыстың өзегін сақтай отырып, оның бірқатар сипаттарын өзгерту. Қазір салтанат құрып тұрған жаңғыру үлгілерінің қандай қатері болуы мүмкін? Қатер жаңғыруды әркімнің ұлттық даму үлгісін бәріне ортақ, әмбебап үлгіге алмастыру ретінде қарастыруда болып отыр». Әлемдік өркениет көшінде әрбір ұлт өзінің барлық құндылықтарын, әсіресе тіл деген ұлы байлығын шама келгенше қорғап, сақтап жолында. Ұлттық сананың қалыптасу жолында, өткен тарих көшіндегі өнеге-ғибраттарды сақтау арқылы біз қазіргі аласапыран заманда ұлттық тілімізді қорғай аламыз. Өйткені жұлымыр уақыт, аласұрған кеңістік пен жаһанданған құбылыстардың қауіп-қатері барған сайын күшейіп отырғанына көз жетеді. Мемлекеттік тіл – ұлттық сананың ең басты кілті. Тілді сөйлеу арқылы санамыздың бір түкпірінде жатқан өткен тарихқа деген көзқарасымызды түзейміз, келешекке деген сеніміміз ұлғаяды.

Жаһанданудан тыс қалу мүмкін болмаған заманда оған қарсы жүру – кездескен қиындық атаулыны тез еңсерудің мүмкіндігі.  Жаһандану құрдымына жұтылмаудың дара жолы – ұлттық дәстүрден ажырамау. Ал ұлттық дәстүрдің өзегі – ана тіліміз еді.

Тіл- мемлекеттің тұғырлы тірегі, халықтың рухани байлығы, өткені мен болашағының айқын көрінісі. Ана тілінің қадір-қасиетін біле білген халқымыз оны ұлттың рухына, қазына байлығына балайды. Себебі, тіл – халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін-келбеті, ұлттық болмысы. Адамды мұратқа жеткізетін – ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтық қасиетті мұрамыз, ана тіліміз – қазақ тілі.          Мемлекеттік тіл – қазақ тілі деп танылды, шетел тілдері оның қасында екінші немесе үшінші қосымша тіл ретінде қызмет атқаратын болды. Ұлттық сана мен мемлекеттік тілді бірінен-бірін ажыратып жатудың қажеті шамалы, бұл ұғымдар қажетті жағдайла бірдей де қолданыла береді.

Өзгенің құлы емес өз еліміздің ұл – қызы болайық, өзгенің емес,өз еліміздің тілін ұлықтап, мәртебесін асырайық!

 

 

Шымкент қаласының Әділет

департаментінің бас маманы

                                                                                  М.Маматаева

Страница 16 из 356