Қазіргі таңда басты мәселелердің бірі – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл болып табылад.Қарапайым халықтың мемлекеттік қызметке сенімін жоғалтатын, еліміздің экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндіріп, іргесін сөгетін бүгінгі таңдағы қауіптің бірі –сыбайлас жемқорлық. Бұл туралы ҚР Президенті Н.Назарбаевтың бастауымен ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңы дүниеге келді.  

Елбасымыздың Қазақстан халқына әр жылғы Жолдауларында басым айтылып, осы індеттің тамырына балта шабу жолдары да айқындалып, берілуде. Заңда көрсетілген негізгі мақсатар сыбайлас жемқорлық көріністерінен туындайтын қауіп қатерден, ҚР ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға, оларға кінәлілерді жауапқа тарту арқылы мемлекеттік органдардың, лауазымды және басқа да адамдардың сондай-ақ оларға теңестірілген адамдардың тиімді қызметін қамтамасыз етуге бағытталған жағдайларын белгілейді.

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының  негізгі мақсаты азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, сыбайлас жемқорлық көрiнiстерiнен туындайтын қауіп қатерден Қазақстан Республикасының ұлттық қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылықтың алдын алу, анықтау, олардың жолын кесу және ашу, олардың зардаптарын жою және кiнәлiлердi жауапқа тарту арқылы мемлекеттiк органдардың, мемлекеттiк мiндеттердi атқаратын лауазымды және басқа да адамдардың, сондай-ақ оларға теңестiрiлген адамдардың тиiмдi қызметiн қамтамасыз етуге бағытталған және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестiн негiзгi принциптерiн айқындап, сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылықтың түрлерiн, сондай-ақ жауаптылықтың пайда болу жағдайларын белгілейді.

Осындай аса қауіпті қоғамдық кеселдің алдын алып, жолын кесу үшін сыбайлас жемқорлық көріністеріне қолдан келгенінше тосқауыл қойып, еліміздің экономикасының қарыштап дамуы және халқымыздың әл-уақатының жақсара түсуі жолында аянбай еңбек ете беруіміз қажет. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бір науқандық шара ретінде қарамай, үнемі қоғам болып күресуіміз қажет қазіргі таңда сол мәселе мемлекеттің басты назарында болып отыр.

Сыбайлас жемқорлықпен күресу бағытында Ордабасы аудандық әділет басқармасында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Басқармада ҚР сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі салалық бағдарламасы басты назарда болғандықтан, соның негізінде 2018 жылға арналған іс-шаралар жоспары түзілген.  

Іс-шаралар жоспарына сай, басқарма қызметкерлерінің әрбіріне сыбайлас жемқорлықпен күрес бағытында міндеттер бекітілген Әділет басқармасында сонымен қатар қызметкерлеріміздіғ білі мен біліктілігін нықтай түсу мақсатында арнайы кесте бекітіліп, Қазақстан Республикасының заңдарын игеру бойынша сабақтар өткізілуде.

 

 

Д.Е.Шойынбеков

Ордабасы  аудандық  Әділет 

басқармасының  басшысы,

«Қазақстан  Заңгерлер  Одағы »  РҚБ,

Түркістан облысы флиалының  мүшесі.

Жыл сайын 35 жылдан аса Дүниежүзілік экономикалық форуммен елдердің бәсекелестік рейтингі құрастырылады. Дүниежүзілік экономикалық форумның бәсекеге қабілеттілігінің жаһандық индексі (ДЭФ БҚЖИ) дүниежүзілік әйгілі рейтинг болып табылады.

ДЭФ ЖБҚ индекстерінің көрсеткіштерін барлық бағыттар бойынша жақсарту барлық мемлекеттік органдардың міндеті. Осылай ДЭФ ЖБҚИ ҚР орнын жақсарту мақсатында, ҚР Үкіметі ДЭФ ЖБҚ индекс көрсеткіштерін жақсарту бойынша арнайы Жоспар бекітілді.

Жоспар бойынша Әділет Министрлігі 4 индикатор бойынша негізгі орындаушы: меншік құқығы, әкімшілік реттеуде заңдылықтың тиімділігі, дау сұрақтар шешкен кезде заңдылықтың тиімділігі, зияткерлік меншікті қорғау.

Зияткерлік меншік құқықтарын сақтау және қорғау сұрақтарына біздің елімізде ерекше көніл бөлінеді. Зияткерлік меншік саласында заңдылықты жетілдіру және құқық бұзушылықты анықтау шаралары қабылданады.

Зияткерлік меншік саласындағы өзекті мәселелердің бірі- зияткерлік меншік объектілерінің пайдаланушылары болып табылатын кәсіпкерлердің, сонымен қатар шығарма авторларының құқық сауаттылығының жеткіліксіздігі зияткерлік меншік объектілерді қорғау және сақтау үшін іс-шара қабылдамайтыны.

Бүгінгі күнде ҚР Әділет Министрлігімен ДЭФ БҚЖИ рейтингте ұстанымды жақсарту үшін және бәсекеге қабілетті 30 дүниежүзілік елдердің біріне кіруін қамтамасыз ету үшін барлық іс-шара қабылдануда.

Зияткерлік меншіктің құқықтарын қорғау біз өмір сүріп отырған қазіргі таңда шығармашылықтарды және жаңашылдықтарды ынталандыру мен қолдаудағы басты элемент болып отыр. ДЭФ ЖБҚ рйтінгісінде тауарлар саудасы және қызмет көрсетулердің жаһандануы егеменді елдердің зияткерлік меншік құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық-келісілген талаптарды сақтау мен орындаудың маңыздылығын талап етті. Қазіргі таңда Дүниежүзіліксауда  ұйымының   барлық  мүшелерін  байланыстыратын  айрықша  маңызды және  көптарапты халықаралық  Зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері туралы келісім болып табылады. Бұл Келісім Дүниежүзілік  сауда  ұйымының  мүшелерін біріктіретін 18 келісімнің бірі болып саналады.  Қазақстан да осы ұйымға  кіру туралы шешім қабылдады. Сондықтан ұлттық заңдардың сәйкестігі мен адекваттығын және ең төменгі критерий ретіндегі тәжірибесін бағалау үшін Зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері Келісімнің талаптарын қолдануға болады. Келісім өндірістік меншікті қорғау жөніндегі Париж Конвенциясы мен Әдеби және көркем туындыларды қорғау жөніндегі Берн Конвенциясына Қазақстан қосылған негізгі екі халықаралық келісімдерден тұрады.

Дүниежүзілік сауда ұйымын құру туралы келісімдер топтамасына кіретін Зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері жөніндегі келісімнің кіріспе бөлімінде қамтылған. Зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері жөніндегі келісім мемлекеттің зияткерлік меншік объектілерін тиісінше сақтауды және қорғауды қамтамасыз етудегі белсенді рөлін көздейтін тәсілге негізделеді. Сондай-ақ, Қазақстанның дүниежүзілік сауда ұйымына кіруі Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше елдердің нарығына тауарлардың өзара қолжетімділігін айтарлықтай жеңілдетеді. Мәселен, техниканың тұрақты дамуы, зияткерлік меншік құқықтарының жиі бұзылуы, зияткерлік қызмет нәтижелерін  алу мен пайдаланудағы проблемалардың болуы, авторлар мен инвесторлардың шығармашылық еңбек пен салынған капитал үшін әділ сыйақы алуға мүдделілігі жағдайында мемлекеттің зияткерлік меншік саласындағы рөлі күшейіп келеді. Бұл бағытта кезең-кезеңімен тиісті жұмыс жүргізіліп келеді. Мәселен, соңғы онжылдықта зияткерлік меншік туралы ұлттық заңнамаға халықаралық актілерге сәйкес келтіру мақсатында бірнеше рет түзетулер енгізілді. Көбінесе әлеумет халықаралық келісімдердің және шарттардың, конвенциялар мен хаттамалардың рөлін дұрыс түсінбейді. Сондай-ақ, осы халықаралық заңдар мен ұлттық заңдарды және олардың ұлттық егемендікке әсері арасындағы байланысы туралы қате пікірлер кең таралған. Яғни, бұрынғыдай зияткерлік меншікті қорғау азаматтардың және коммерциялық кәсіпорындардың емес, қуатты ірі мемлекеттер мен трансұлттық бірлестіктердің айрықша құзыры деген кең пікір қалыптасқан. Бұл мемлекеттің зияткерлік меншік құқықтарын сақтау және қорғау жөнінде барабар шаралар қабылдап жатқанын растайды.

Еліміздің экономикасының өсуіне, зияткерлік еңбектің маңызы аса зор. Яғни, экономиканың өсуіне, оның әлемдік нарық құрамына енуі қазіргі индустриалды экономиканың мықты материалдық, техникалық және технологиялық базасын құруға ықпал ететін зияткерлік меншікті қорғаудың дамуынсыз мүмкін емес.

Сондықтан, мемлекеттің міндеті-барынша зияткерлік шығармашылықты көтермелеу, сонымен қатар, тиімді авторлық құқықтық қорғау арқылы және қосаралас қалыптасуы мен индустрия мәдениеті дамуына, шығармалардың кең таратушылығына және авторлардың тіршілік етуге қажетті қаражаттарымен қамтамасыз етуге, жаңашыл өнертапқыштарды  қолдауына мүмкіндік беру болып табылады.

 

Ордабасы  аудандық  әділет 

басқармасының  бас  маманы 

Ф.Шохаева

«Қазақстан  Заңгерлер  Одағы»  РҚБ,

Түркістан  облысы филиалының  мүшесі

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың мақсаты қоғамда сыбайлас жемқорлықты жою болып табылады. Сөйтіп, қазір мемлекеттің сыбайлас жем­қорлықпен аяусыз күрес жүргізу жөнінде бірқатар батыл әрекеттер жасап жатқаны белгілі. Міне, осы бағыт аясында қылмыстың алдын алу жөніндегі заңдылықтар жетілдіріліп, оған жаңа нормалар қосылуда. Бұл нормаларда сыбайлас жемқорлыққа қатысты жауапкершілік арттырылған. Сонымен қатар, жаңа түсініктемелер берілген.

Мемлекет басшысы  Нұрсұлтан Назарбаев  «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Ұлт Жоспары – қазақстандық арманға бастайтын жол» атты мақаласында сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесіне ерекше мән берді. «Қазір қазақстандық мемлекеттік қызметті дамытудың жаңа кезеңі бастау алды. Менің Жарлығыммен Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі министрлік, оның құрылымында – Жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың ұлттық бюросы құрылды. Осылайша, тек мемлекеттік қызмет жүйесі ғана емес, сондай-ақ, жемқорлыққа қарсы іс-қимыл танытатын, яғни жемқорлық көріністерінің барынша алдын алуға бағдарланған жүйе де жаңғыртылып отыр. Бұл жерде жемқорлықпен күрестің өзі барынша дәйекті бола түседі және жүйелі сипатқа ие болады», - деп атап көрсетті.

2015ж. 18 қараша күні «100  НАҚТЫ ҚАДАМ» бес институционалды реформаларды жүзеге асыру бойынша Ұлт жоспары аясында және мемлекеттік аппаратты кәсіби жетілдіру мақсатында Елбасы  ағымдағы жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» № 410-V   Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Аталмыш заң  жемқорлыққа қарсы әрекет жасау саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттеп, Қазақстанның жемқорлыққа қарсы саясаттың іске асырылуына бағытталған. Заңмен жемқорлық қылмыстардың жаңа көрінісі енгізілуде, мемлекеттің  сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты  іске асыру саласында, сонымен бірге сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл   субъект қызметін үйлестіру бойынша   уәкілетті орган белгіленді.

Заңның жаңалығы ретінде оның жемқорлық превенциясына бағытталғанын айтуға болады. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, жемқорлық қауіпті  анықтау және жою өзекті институт болып табылады. Қазақстанда бұл жүйенің негіздері  Заңнның 7 және 8 баптарында көрініс тапты. 

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жасау жүйесінің элементі -жемқорлық қатерлерді талдау болып есептеледі. Осылайша, жемқорлық қатерлерді және жемқорлыққа қарсы мониторингті  талдау түсініктеріне заңнама деңгейінде алғаш рет  регламент  белгіленді. Жемқорлыққа қарсы мониторинг жемқорлық деңгейін бағалау мақсатында жемқорлыққа қарсы әрекет етудің  белгілі бір саласында ақпаратты бағалау және алдын ала жинақтауды  білдіреді.  Жемқорлыққа қарсы мониторинг нәтижелері жемқорлық қатерлерді талдауды өткізудің негіздерінің бірі болып табылады.

Жемқорлық қатерлерді талдау дегеніміз – жемқорлық құқықбұзушылықтарды жасауға итермелейтін жағдайлар мен себептерін анықтау және зерттеу. Сөйтіп, жемқорлық қатерін  талдау дискрециялық нормаларды, заңнама актілердегі қайшылықтарды, әкімшілік барьерлерді, заңнаманы бұзу фактілерді және тағы басқаларды анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, талдау нәтижелері бойынша қабылданатын шаралар талданатын органдардың қызметінде жемқорлық қатерін  минимумға шығаруға мүмкіндік беріп, сонымен бірге қоғамда жемқорлыққа қарсы мәдениетті  қалыптастыруға ықпал етеді.

Заңмен жемқорлыққа қарсы әрекет ету шаралардың бірі қаржы бақылау күшейе түсті, жеке тұлғалар өз мүліктері, активтері мен міндеттемелері жайында декларация тапсырып ұсынады. Қазақстан Президенті еліміздің қолданыстағы заңнамасын «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» жаңа Заңына сәйкестендіруге бағытталған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сыбайлас жемқорлыққа қарсы әрекет ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтыруларды енгізу туралы» Заңына қол қойды.

Қолданыстағы заңнама   бойынша мемлекет қызметкері дегеніміз оған қатысты қызметтік тәуелділікке тұрмаған заң бойынша бұйрық беру өкілеттігіне ие тұлға болып табылады. Оның қатарына құқық қорғау органдарының немесе арнаулы мемлекеттік органның, әскери полицияның қызметкерлері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысушы әскери қызметкер кіреді.

Сондай-ақ, коммерциялық немесе басқа да ұйымдарда басқару қызметін атқарушының кім болып табылатындығы, кімнің жауапты тұлға және кімнің мемлекеттік қызметті орындауда өкілдік етуші тұлға екендігіне түсініктемелер берілген. Сондай-ақ, пара алу мен беруге және осы істе делдалдық етушіге жаңа жаза тағайындалған. Ол алынған немесе берілген пара көлемінен еселеп артатындай айып төлеу жазасы болып табылады.

 

Шымкент қаласының Әділет

департаментінің бас маманы

«Қазақстан заңгерлерінің одағы»

РҚБ-нің мүшесі

М.Маматаева

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік қызмет үшін жағдайды түбегейлі жақсарту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 29 желтоқсандағы заңының шегінде жылжымайтын мүлікке меншік құқықтарды қорғау және нығайту мақсатында, азаматтар мен заңды тұғалардың құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруына қолайлы жағдай туғызу, сонымен қатар Қазақстанның «Doing Bussines» Әлемдік Банкінің рейтингінде позициясын көтеру «Меншікті тіркеу» көрсеткіші бойынша 2015 жылдың 1 қатарынан бастап ХҚКО-на нотариалдық мәмілелер негізінде туындайтын құқықтарды тіркеу үшін арызданушылардың жолданымдарының баламалы тәртібі алынып тасталды, яғни бұндай құқықтарды тіркеу тек қана электронды форматта бір жұмыс күн ішінде жүзеге асырылады, яғни азаматтарға меншікке құқықтарды тіркеу бір орында (нотариуста) және аз уақыт ішінде қосымша шығындарсыз тіркеу мүмкіндігі беріліп отыр.

Қазақстан Республикасының «Жылжымайтын мүлікке құқықты мемлекеттік тіркеу туралы» Заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес, 2013 жылдың 1-қаңтарынан бастап Қазақстан аумағында жылжымайтын мүлікке құқықты мемлекеттік тіркеу электронды түрде енгізілді. 

Елімізде соңғы жылдары мемлекеттік органдармен мемлекеттік қызмет көрсетулерді автоматтандыру бойынша шаралар қабылданып, мемлекеттік қызмет түрлері электронды түрде көрсетіліп келеді. Бүгінгі күні жылжымайтын мүлікке құқықты электрондық тіркеу бойынша қызметі Қазақстанның барлық өңірлерінде қолжетімді. Осы мақсатта Әділет Министрлігімен жылжымайтын мүлік рәсімін оңтайландыру жөнінде шаралар қабылданып, азаматтардың жылжымайтын мүлікке құқықтарын электронды түрде тіркеу қол жетімді болды.

Осыған орай заман талабына сәйкес «Е-нотариат» бірыңғай нотариалдық ақпараттық жүйесі қолданысқа еңгізілді. Бұл жүйенің негізгі міндеттерінің ішінде нотариалдық құжаттарды есепке алу мен сақтауды қамтамасыз ету, жеке және заңды тұлғалар, жылжымалы және жылжымайтын мүлік туралы деректерді сәйкестендіру мен тексеруді жүзеге асыру; нотариустар, Республикалық нотариалдық палата мен аумақтық нотариалдық палаталар, сондай-ақ бақылаушы мемлекеттік органдар арасындағы тиімді ақпарат алмасуды қамтамасыз ету қызметі бар. 

«Е-нотариат» нотариустарға нотариалдық әрекеттер туралы уақытылы және нақты есептілікті қалыптастыруға мүмкіндік береді және әділет органдарының қызметкерлері үшін нотариустардың қызметін үйлестіру және мониторинг үрдісін жеңілдетеді.

Е-нотариат жүйесі нотариалдық келісімдерді жасаған кезде экономикалық қылмысқа жол бермей, алаяқтықты және Қазақстан Республикасы заңнамасының бұзылуын алдын алады.

Нотариуста келісім-шарт жасағаннан кейін, азаматтарға ХҚКО-ға құжат тапсырып, Әділет органдарының шешімін күту міндетті емес. Электрондық тіркеу үшін азаматтардың электрондық сандық қолтаңбалары қажет емес. Тіркеу үшін ең бастысы ЖСН, Интернетке қолжетімділік, банк төлем карточкасы қажет екенін атап өткен жөн.

Енді, жылжымайтын мүлікке құқық белгілеуші құжатты рәсімдегеннен кейін нотариус бірден сол жерде құқықтарды тіркеуге өтінім бере алады. Ол үшін нотариус өтініш беруші туралы мәліметтердің нысанын толтырады, ҚР ӘМ әділет департаментіне жөнелтеді, және өтінішті қабылдау туралы және төлемнің сомасы туралы хабарламаны алады. Нотариус бірегей нөмірмен хабарламаны басып шығарады және өтініш берушіге береді, одан кейін клиент электрондық үкімет порталында төлемді жүргізу қажет. Ол үшін өтініш беруші порталда тіркелуі керек, ал электронды қолтаңбаның қажеті жоқ. 

Әділет органдарының  мамандары электрондық чекті алысымен, жылжымайтын мүлікке құқықтарды тіркеуге кіріседі. Нәтижесінде құқықты тіркеу туралы хабарлама нотариусқа, сондай-ақ өтініш берушінің электрондық мекенжайына беріледі (оның болған және нотариустан өтінішінде көрсетілген жағдайда).

Жылжымайтын мүлік құқығын электрондық тіркеу  әкімшілік кедергілерді жоюға, азаматтар үшін қолайлы жағдай туғызуға бағытталған. 

 

Шымкент қаласының Әділет

 департаментінің бас маманы

«Қазақстан заңгерлерінің одағы»

РҚБ-нің мүшесі

М.Маматаева

Сәтті жасалған күрделі ота

Среда, 13 Март 2019 04:40

Мегаполистің кардиохирургтары 38 жастағы азаматтың жүрегіндегі тумасынан тесікті бітеп, сәтті ота жасады. Дәрігерлер емделушіге күрделі отаны үш сағат бойы жасаған.

Кардио 3-1

– Отаның ерекшелігі сол - қабырға арасынан 4-5-қабырға аралықта кішкентай ғана кесіммен 3-4 см эндовидеоторакоскопиялық құрылымның көмегімен іске асады. Бұл әдістің басқа операцияларға қарағанда артықшылығы ота жасалған науқастар 3-4 күннен кейін үйіне шығарылады және оңалу мерзімі өте қысқа болады.

Тағы бір айта кететін жайт, косметикалық тұрғыдан, әсіресе, жас әйелдерге және балаларға ыңғайлы, операциядан кейінгі тыртық білінбейді, - дейді Шымкент қалалық кардиологиялық орталықтың директоры Ермағанбет Қуатбаев.

Күрделі операцияны жасау үшін ақ халаттылар шетелден немесе өзге қаладан білікті маман шақыртпай-ақ өз біліктіліктері арқасында сәтті жүзеге асырған.

Байырғы түркiлердiң пайда болуы мен олардың алғашқы мекені туралы аңыз – Ергенеқон дастаны. Оны алғаш қағаз бетіне түсірген – ХІV ғасырда өмір сүрген Рашид-ад-дин. Ергенеқон қай жерде болған деген сұрақтың жауабы осы күнге дейін даулы болып келді.

Оған «Алаш айнасы» газетінде «Жошы хан меркіт емес» атты мақала жариялаған Қайрат Зәріпханұлы Дәукеев ХІІІ ғасырда өмір сүрген Қытай елшісі Чжао Хуннің «Мэн-да бэй-лу», яғни қазақша «Моңғол-татарлар жөніндегі толық сипат» атты кітабындағы дерекке сүйене отырып Ергенеқонның қайда орналасқанын атап көрсетіп, бұл мәселеге біржолата нүкте қойған секілді.

3

Бұл деректің тарихи шынайылығы туралы пайымымды мен де білдіргім келіп отыр. Алдымен, «Ергенеқон» деп аталатын шежіре-дастанның мазмұнына қысқаша тоқталсақ. Ол – түркі халықтарының ата-тегін жыр еткен ауыз әдебиеті үлгілерінің бірі.

Оғыз ханның нәсілінен Ел ханның елі шапқыншылыққа түсіп, жұрты жаппай қырылып, одан тек Қиян мен Нүкуз (кей деректе Тоғұз) ғана аман құтылған екен. Олар малға қолайлы, шөбі шүйгін жер, жау әскері бармайтын қоныс, адамы жүзге келмей өлмейтін жанға жылы мекен іздеп сарылады.

Ақыры биік асулардан өтіп, жан-жағы қамал сияқты заңғар таулармен қоршалған, тұнық дариясы бар, нулы шөпті, дарияның екі жағасы жеміс-жидекке бай, ғажап жылы алқап тауып, сонда тұрақтайды. Сол қоныста төрт ғасырдан астам ғұмыр кешіп, өсіп-өнеді, көбейеді, мыңғырған малдары болады. Кейіннен ол қонысқа сыймай, бұрынғы атақоныстарына көшкені туралы баяндалады.

Бұл жерде көңіл аударатын бір жайт, Ергенеқонды паналағандар – Ел ханның ұрпақтары. Ал Ел хан – Оғыз ханнан тарайды. Оғыз ханның түркілердің аңызға айналған арғы атасы екені белгілі.

«Ергенеқон» дастанына өзек болған басты идея — халыққа құтты қоныс, жерұйық, бақытты өмір іздеу сарыны. ХV ғасырда өмір сүрген Асан Қайғы өз толғауларында сол жерұйықты іздеп, бақытты өмірді табу сарынын қайталайды.

Ергенеқонның этимологиясы жөнінде бірақатар мысалдарды келтіруге болады. Соның бірі қазақ және өзбек тілдерінде «Ергенек/ергәнәк» сөзі «қораның қақпасы, киіз үйдің есігі» деген мағынада қолданылады.

Ергенеқонды қазіргі Моңғолия жерінен іздеген зерттеушілер көпшілікті құрағанын айта кетуіміз керек. Қытайтанушы Н.Бичурин Ергенеконды Алтай тауларында іздеуді дұрыс деп есептеген. Тағы бір қытайтанушы П.Кафаров пен түркітанушы Л.Р.Кызласов бұл мекеннің Аргун өзенінде екенін алға тартады. Белгілі тарихшы Т.Омарбеков те Аргун өзенінде болуы ықтималдығын жазған. Бірақ бұл аталған аймақтар Ергенеқонның сипатына толық сәйкес келмейді.

Тарихшы, түркітанушы Д.Қыдырәлінің жетекшілігіндегі Халықаралық Түркі академиясы 2014-2015 жылдары арнайы жоба аясында Ергенеқонды іздеу жұмыстарын жүргізді. Соның нәтижесінде Алтайдың Берел аймағынан жоғарыда 3 мың метр биіктіктегі Қарақаба жазығынан ІІ-VІІ ғасырлардағы қоныс аймағын тапты.

4

Алтай тауларының солтүстік-батысындағы, Шығыс Қазақстанның Катон-Қарағай ауданында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде Академия Түркия, Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Татарстан, Өзбекстан және Моңғолия елдерінің білікті ғалымдарын шақырып, аймаққа арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырды.

Оның нәтижесінде түркі тарихын зерттеуші ғалымдар осы аймақтың Ергенеқон болуы мүмкін деген байламға тоқтады.
Дегенмен, археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде мұнда ғұндардың соңы мен көктүріктердің басы болып саналатын дәуірде тұрғындардың ұзақ уақыт өмір сүргені анықталғанымен, көктүріктердің бабалары жасырынған биік тау да, Рашид-ад-дин мен Әбілғазы Баһадұр хан айтатын Ергенеқон да Алтай тауларының оңтүстік-батыс бөктерімен сәйкеспейді.

Ергенеқонның басты сипаттары – тұнық дария, сол дарияның екі жағы жайқалған жүзімге толған бау-бақша, адамның ұзақ өмір сүруіне (жүз жыл) жайлы жылы алқап пен т.б.болды.

Ал Қарақаба төрт жағын бірдей түгел тау жартастары қоршаған жазық алқап болғанмен, дарияның екі жағы жайқалған жүзімге толған бау-бақша, адамның ұзақ өмір сүруіне жайлы жылы алқапқа келмей тұр.

Дастандағы тарихи кезең ғұндар империясы ыдырап, көк түріктердің алғашқы мемлекеті - Түрік қағанаты салтанат құрған (552-745 жж.) кезеңге дейінгі 400-450 жылдарды құрайды. Біздің заманымыздан үш ғасыр бұрын Қытай өкіметі Ғұн империясына қарсы жойқын соғыс ашып, 600 жыл өткенде оларды қиратып бітірген.

Ғұндар Алтай тауы, Жетісу, Сырдария алқабына жиналып, суармалы егін егіп, тау-кен жұмысымен шұғылданады. Темір, мыс, алтын шығарады. Төрт ғасырға жуық уақыт өткен соң, яғни VІ ғ орта кезінде сол ғұндардың ұрпақтары Ұлы түрік қағанатын құрады.

Сонымен, халыққа құтты қоныс, жерұйыққа айналған сол Ергенеқон қай жер? Қ.Зәріпхан Чжао Хуннің жоғарыда аталған 1975 жылы Мәскеуден орыс тілінде жарық көрген еңбегіндегі: «...Племена татар происходят из особого рода ша-то.

Поэтому о них ничего не было известно в течение ряда поколений» дейтін сөйлемін «450 жыл тау шатқалында жасырын жүрген ерекше тайпа Ергенеқондықтар жөнінде айтылып тұр» деп түсіндіре келе: «Ша-то — конфедерация племен западных тюрков, обитавших по одним данным в районе Ферганы» дегенін «Әңгіме Батыс түрік қағанатының тайпалар бірлестігі жөнінде айтылып тұр.

Бұл жерде тек Ферғана дегендерінің Ергене қон екенін айтып тұр. Ферғананың ескі атауы Ергене қонысы болған. Өйткені, Ферғананың көне замандардағы соғда-тәжік тіліндегі атауы Иарғана – тау шатқалындағы аңғар дегенді білдіреді. Осы Иарғананың сипаты «Ергенеқон» дастанындағы жер ұйығының сипатымен дәлме-дәл.

Яғни, үлкен дария өзен – Сырдария бар, бау-бақша, жүзім өседі, көгілдір таулар ретіндегі бес жоталармен қоршалған қазаншұңқыр, қақпасы бар, қақпасы Мырзашөлге қарайды. Міне, күллі Түрік әлемінің қасиетті қонысы осы болады! Өйткені, дастанда Ергенеқоннан шыққандардың Түрік қағанатын құрғандар екені айтылады.

Демек, Ергенеқон дегеніміз жер атауына қатысты Иарғана қонысы дегенді білдіреді. «Тік беткейлі құз қырат» деп Рашид-аддин қате айтқан екен. Рашид-аддин Ергене дегенді түрік-қазақтың Өр деген сөзіне балаған» деп көрсетеді.

Иә, зерттеушілерді шатастырған осы тұжырым болған секілді. Ферғана аңғары бес тау жотасымен қоршалған, адамның ұзақ өмір сүруіне жайлы жылы алқап, сулы, нулы бау-бақшаларға толы және жау әскері (қытай) бармаған қоныс екені ежелден белгілі.

Бес тау шатқалы аңғарына енген көпсанды қол табиғи түрде қоршауда қалатынын Жібек жолы арқылы барған саяхатшы немесе саудагерлер кейпіндегі жау тыңшылары бірден аңғарған. Олар өздерінің батысқа саяхат естеліктерінде мұны жан-жақты сипаттайды.

Орталық Азиядағы халықтың ең тығыз орналасқан өлкесі – Ферғана аңғары Наманган және Әндіжан облыстары да кіретін Өзбекстан Республикасының қиыр шығысында, тауаралық кең аңғарда жатыр.

Өзбек, Қырғыз және Тәжік республикаларының арасында бөлінген. Өзбекстан шегінде аңғардың түбі орналасқан, Ферғананың таулық бөлігі негізінен Қырғызстанда жатыр. Аңғарды барлық жағынан дерлік қоршап тұрған таулар оны Мырзашөл даласымен жалғастырады.

Оның солтүстік және солтүстік-батысы Шатқал және Құрама қыраттарымен, шығысы – Ферғана қыратымен, оңтүстігі-қарлы шыңдары аспанмен тілдескен Алай және Түркістан қыраттарымен шектеседі.

Міне Ферғана аңғарының немесе Сырдарияның жоғары алқабының осы географиялық сипаттамасы Ергенеқон аңызындағы белгілермен дәлме-дәл келіп тұрғанын өңірдің физикалық-географиялық картасынан да көруге болады.

Немесе Ташкенттің оңтүстік-шығысынан шығатын, өзім жүріп өткен Қоқан жолы даңғылымен (немесе Ферғана жолы - Б.А.) Тянь–Шань тауының төменгі (моғолдар тауы - Б.А.) батыс етегі Қызыл тау мен Құрама шатқалдарын жағалай және сол тау жылғаларынан құралатын Ахангаран, Ангрен өзендері арқылы Алмалық қаласын басып өте отырып Ферғана немесе Ергенеқонға енесіз.

Шыршық өзенінен оңтүстікке қарай жүре отырып, әр шаршы шақырымда бірнеше арық пен өзендер, бұлақтардан құралған, ирригациялық жүйелерден жайқалған егістік пен бау-бақшалар көзіңіздің отын алады. Жыл он екі ай өнім алынады. Бос жатқан жері жоқ.

Аштық пен ашаршылықтың ауыр зобалаңын ешқашан бастан өткермеген, нулы да сулы, шөбі шүйгін берекелі өлке – Ергенеқон. Егер ерінбей араласаңыз, дастандағы аңызды өлке екеніне ешқандай күмәніңіз қалмай, көзіңізді жеткізесіз. Кеңестік кезеңде бұл өлке жаппай мақта алқабына айналған еді. Бүгінде сол Ергенеқон кезеңіндегідей кейіпке қайта кіріп келеді.

Қытай және парсы тілді дереккөздерден Ергенеқон немесе Ферғана дауанының сол тарихи кезеңде Қаңлы мемлекетінің конгломератына кіргенін оқуға болады. Қаңлы мемлекеті бес кіші патшалықтан тұрды. Олар: Сусе, Фуму, Юни, Ги, Юегянь.

Бұл ерте орта ғасырлардағы ірі тайпалардың орталық қала-цитаделдері болғанын аңғару қиын емес. Түркітанушы С.П.Толстовтың көрсетуі бойынша Сусе қаласы қазіргі Өзбекстанның Қашқадарияда, Фуму қаласы Зарафшанда, Юни қаласы Чача (қазіргі Ташкент атырабында), Ги қаласы Бұхарада, Юегянь қаласы Хорезмде (қазіргі Үргеніш).

Шежіре дастандағы Қиян мен Нүкуздің соңынан ерген бес тайпадан тараған ұрпақтар көбейіп, тіпті өз алдына кіші мемлекеттер құрғанының дәлелі емес пе бұл? Айта кету керек, Қушан (қыт: Гуйшуан - Б.А.) дейтін біздің заманымыздың I-III ғасырларында қазіргі Орталық Азия, Пәкістан, Солтүстік Үндістанда өмір сүрген көрші мемлекет болды.

Қушан мемлекетін бүгінгі Қытайдың батысынан келген юэчжилер-йозилер құрды. Ол да түркілер құрған мемлекет саналады.
Қорытындылай айтсақ, Ергенеқон түркі жұртының жерұйығы – Ферғана аңғары болғанында шүбә жоқ. Оны бүгінгі саяси географиясына қатысты кері пікір білдіру тарихи сауатсыздыққа жатады.

Ол жердің топонимдері мен петроглифтері сол кезеңнен куәлік бере алады. Аңғар 12 арыстан құралған Қаңлы мемлекетінің құрамында болды. Иә, Алтай өлкесі түркі жұртының анасы, алтын бесігі - Жерұйықтың бірі саналады. Бірақ ол Ергенеқон емес.

Бахадыр АЙТАЙ,
ОҚМПУ-дің аға оқытушысы,
тарих ғылымдарының кандидаты

Наурыз айының басында Шымкентте тарихи «Қасым хан» сериалына кастинг өтті. Ұйымдастырушылардың айтуынша, жергілікті тұрғындар қатысқан кастингке келгендердің жартысынан көбісін қыз-келіншектер құрады.

диана орынбаева

– Сериалды ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің тапсырысы бойынша «Қазақфильм» киностудиясы түсіруде, - дейді кастинг-супервайзер Рәбиға Әбілпаттам. – Кастинг Қазақстанның барлық өңірінде өтуде.

Біз басты және эпизодтағы рөлдерге актерларды іздестіреміз. «Қазақфильм» картотекасында, әрине, кәсіпқой актерлардың мәліметтері бар, дегенмен, оны жаңалау қажет. Біз жаңа тұлғаларды ашқымыз келеді. Шымкентте бұған мүмкіндік мол.

Кастингтің келесі кезеңіне кімдер өтетінін режиссерлар мен продюсер шешеді. Іріктелген үміткерлер көптеген талап бойынша сыннан өтеді. Соның бірі – қазақ тілін жақсы білуі тиіс.

Жобаның жетекшісі – түрік режиссеры Метин Гюнай. Сценарийді қазақ және түрік драматургтары жазуда. Ал түсірілім биылғы жазда басталып, негізінен Алматы облысында өтеді. Алғашқы маусымда 25 серия болады деп жоспарлануда. Туынды 2020 жылға қарай Қазақстан телеарналарында көрсетілуі мүмкін.

Айта кетейік, Шымкенттегі кастинг аяқталғанымен, оған қашықтықтан да қатысуға болады. Ол үшін өзіңіз туралы мәліметтерді, фотосуреттер мен байланыс нөміріңізді Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. электронды поштасына жіберуге болады.

А.СӘДУӘЛІ

«Нұр Отан» партиясының Шымкент қалалық филиалы Партиялық бақылау комиссиясы мен филиал жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің бірлескен отырысы өтті.

7-20-25 1

Шымкент қаласы мәслихатының хатшысы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасы Ғани Ташқараев төрағалық еткен жиында Мемлекет Басшысының 2018 жылғы 5 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауындағы «Әр отбасы үшін тұрғын үйді алудың жаңа мүмкіндіктері» бағытын іске асыру және мемлекеттік қызмет көрсету сапасын жақсарту, қоғамдық қабылдау орындарында партия жұмысының Регламентін сақтау туралы сөз болды.

«7-20-25» бағдарламасы бойынша Шымкент қаласының 340 тұрғынынан өтінім түсіп, оның 166 өтінімі мақұлданды. Сонымен қатар, бағдарламаның тиімділігін арттыру мақсатында Ұлттық Банк 2018 жылғы тамызда халықтың төлеу қабілеттілігін кеңейтуге мүмкіндік беретін өзгерістер енгізіп, Шымкент қаласында және Астана мен Алматы қалаларының қала маңындағы аймақтарында сатып алынатын тұрғын үйдің ең жоғары құны 25 млн теңгеге дейін көтерілді.

Сондай-ақ, ҚР азаматтарына «7-20-25» бағдарламасы бойынша қарызды онлайн режимде алдын ала мақұлдауды іске асыру тетігі әзірленуде. Жаңа жүйеде ипотекалық қарыздарды алуға өтініштер беру кезінде талап етілетін барлық құжаттар, анықтамалар мен есептер бойынша электронды мұрағат қалыптастырылады.

Страница 3 из 289