Қарызсыз өмірге қамданыңыз

Среда, 22 Январь 2020 03:42

Жаңа жылдан бастап елімізде аз қамтамасыз етілген, жан басына шаққандағы табысы күнкөріс минимумына жетпейтін отбасыларға тұтынушылық мақсаттағы несиелер берілмейді. 2020 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейі адам басына 31 183 теңге болып белгіленді. Айталық ерлі-зайыптылардың 4 перзенті бар делік. Яғни, отбасында 6 адам өмір сүреді. Күнкөріс минимумын осы 6 адамға көбейтсеңіз 187 098 теңге шығады. Егер отбасының жалпы табысы осы соммаға жетпесе, ол отбасыға екінші деңгейлі банктер мен шағын несие ұйымдары тұтынушылық мақсатта бір тиын да несие бермейді. Қолданысқа енген заңның талабы солай. Ендеше, табысыңыз аз болса, көрпеңізге қарап көсілуді үйреніп, қарыз алмай өмір сүруге қамдана беріңіз.

79e08f32fa8a036f84441baab7b7a7ff XL

Жаңа заңға Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылдың 3 шілдесінде қол қойған. Содан кейін қиын жағдайға тап болған азаматтарға кредиттік амнистия жарияланғаны белгілі. Енді Мемлекет басшысы азаматтардың қайтадан шамадан тыс кредиттелуіне жол бермеу мақсатында «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қаржы нарығын реттеу мен дамыту, микроқаржылық қызмет және салық салу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға қол қойған.

Ұлттық банк мамандарының түсіндіруі бойынша, жаңа заң қарыз алушылардың борыштық жүктемесін есептеу тәсілдері жоғарыдағыдай жетілдіруді және банктердің меншікті капиталының жеткіліктігіне қойылатын талаптарды күшейтуді көздейді. Бұл банктердің кепілсіз қарыздарды беталды үлестіруінің алдын алуы тиіс. Әсіресе, табысы төмен азаматтардың қарызға батуының алдын алу маңызды.

Жалпы, қазақтың «жүзі қара» деген сөзінің зілі батпандай. Есті адамдар бұл сөзді байқап қолданады, адамшылықтан шығып кеткен біреуге болмаса, кісіге қарата айта бермейді. Сөйте тұрып қарызға қатысты «Сұрағанның бір жүзі қара, бермегеннің екі жүзі қара» деп шімірікпей айтып салады. Бұл мақал негізінде мүмкіндігі бола тұрып мұқтаждарға көмектеспейтіндерге қарата айтылғанымен, жалпы қарыз атаулының қайырсыз екенін де меңзейді.

Біз бүгінде ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибеге сүйеніп айтқан осындай дана сөздеріне пысқырып та қарамайтын болғанбыз. Қарызға батып, «жүзі қара» болуға әбден етіміз өліп кеткен. Келіңізші, барша қазақстандықтардың несиелік борышы туралы деректер топтастырылатын Бірінші кредиттік бюроның ресми сайтындағы деректерге бірге көз жүгіртейік. Онда 2019 жылдың 1 қарашасындағы жағдай бойынша отандастарымыздың несиелік жүктемесі 6 триллион 200 миллиард теңгені құрайтыны көрсетілген.

Бұл халықтың екінші деңгейлі банктер мен шағын несие ұйымдарынан алған қарызының мөлшері. Бұған азаматтардың ломбардтар мен бір-бірінен алған қарыздары қосылмаған. Әрі бұл соммаға 1 қарашаға дейінгі пайыздық үстемақы ғана кіреді. Осыншама үлкен сомманың үстіне ай сайын жүретін пайыздық үстемақысы да аз болмайтыны түсінікті. Енді қарызға қаншалықты батып қалғанымызды өзіңіз бағамдай беріңіз.

Өкініштісі сол, әлгі 6,2 триллион теңгенің 59 пайыздайын тұтынушылық мақсатта алынған несиелер құрайды. Барлық қарыздың 15 пайыздайы ипотекалық несиелер, 11 пайызы кепілді несиелер, тағы 9 пайыздайы автонесиелер екен. Тек 6 пайызы бизнес мақсаттарға берілген кредиттер болып отыр.

– Бұл жағдайға қарап негізінен екі түрлі қортынды шығаруға болады. Біріншіден, бұл азаматтардың қаржылық сауаттылығының төмен екенін көрсетеді. Өйткені, тұтынушылық несие алу экономикалық тұрғыда өте тиімсіз. Қарапайым сөзбен айтсақ, банктер кепілдікке ештеңе алмағандықтан Сіздің қарызды қайтармай қоюыңызға байланысты үлкен тәуекелге барады. Тәуекел жоғары болған сайын пайыздық үстемақы да көбейе береді. Сонда тұтынушылық несие алған адам табысының едәуір бөлігін банктердің пайызын өтеуге құяды деген сөз, – дейді танымал экономикалық сарапшы Рахым Ошақбаев.

Сарапшының пікірінше, бұл екінші жағынан Қазақстан экономикасының әлі де әлсіз екенін көрсетеді. Лайықты жалақысы бар жұмыс орындары тапшы болған соң адамдар тиімсіз шарттармен болса да тұтынушылық несие алуға мәжбүр. Әр адамның табысы мол, жинақтаған қаржылық қоры бар болса, халықтың кредиттелуіне байланысты проблема мұншалықты ушығып кетпес еді.

Маманның сөзінен түсінгеніміз, Президент қолға алған реформалар халықты қарызға батудан сақтайтыны рас. Табысы аз азаматтарға несие берілмесе, олар уақыт өте келе өзінің қаржылық мүмкіндіктерін объективті түрде бағалауды, басы артық шығындарға бармауды үйренеді. Яғни, ендігі жерде бала-шағасы аш отырса да несиеге айфон алатындар мен кредитке той істейтіндердің қатары азаяды деген үміт бар. Алайда, екінші жағынан мәселені түпкілікті шешу үшін бұл өзгеріс жеткіліксіз. Елде өндірісті дамытып, лайықты жалақысы бар жұмыс орындарын көбейтпейінше, халықтың ішегі бәрібір ағармайды.

– Біз жас отбасымыз. Ипотекаға пәтер алғанбыз. Күйеуім бір өзі жұмыс істейді. Мен бала күтімімен үйде отырмын. Күйеуімнің жалақысының тең жартысы ипотеканы төлеуге кетеді. Қалған ақшаны үнемдеп күнелтіп жатырмыз. Үйге тұрмыстық техниканы несиеге біртіндеп алып жүр едік. Енді жаңа жылдан бастап заң өзгеріп, біз сияқты отбасыларға кредит берілмейтін болыпты. Бізде ақша жинап, бұйым алатын мүмкіндік мүлде жоқ. Несие берілмесе, тоңазытқыш түгілі үтік те ала алмайтын шығармыз, – дейді шымкенттік Мәдина Түгелова.

Иә, Мәдинаның айтқаны өмірдің ащы шындығы. Қазір көптеген жас отбасылар осылай мүкі-тақы өмір сүріп жатыр. Сондықтан кредитке байланысты өзгерістерді қоғамда әркім әртүрлі қабылдауда. Бір жағынан халықты үстемақысы көп қарызға батыра беруге де болмайтыны рас. Екінші жағынан несие берілмесе, талай адам күнделікті өміріне қажет заттарын да сатып ала алмайды. «Былай тарсаң арба сынады, былай тарсаң өгіз өледінің» кері келіп тұр. Не де болса, Тоқаев қолға алған реформалар халықтың мойнындағы несиелік жүктемені азайтуға сеп болса игі. Нәтижені уақыт көрсетеді.

Айдар ҚҰЛЖАНОВ

ЭЦҚ мерзімін онлайн ұзартуға болады

Понедельник, 20 Январь 2020 08:41

Сіздің телефоныңызға ЭЦҚ мерзімі аяқталатыны туралы ескерту SMS келді ме?

Онда мына мәліметке назар аударыңыз:

SMS-хабарлама келген бойда Ұлттық куәландыру орталығының pki.gov.kz порталындағы өзіңіздің жеке кабинетіңізге кіріп, жарамдылық мерзімін тексеріңіз.
Жеке кабинетке сіз интернет-ресурстың басты бетінен немесе SMS-те көрсетілген сілтеме бойынша ауыса аласыз.

Ары қарай мына алгоритмді жүзеге асыруға болады:

* Қолданыстағы ЭЦҚ-ңызға қатысты барлық деректерді толтырыңыз;

*«Кілттер тізімін жаңарту» батырмасын басыңыз. ЭЦҚ паролін дұрыс енгізген кезде аутентификация кілті бейнеленеді. Қол қойып, әрі қарай жұмысқа кірісеміз;

* ЭЦҚ кілттерімен жұмыс жасау үшін «Менің ЭЦҚ кілттерім» бөліміне көшеміз. Ашылған мәзірден «ЭЦҚ кілттерін қайта шығару» тармағын таңдаймыз.

* Электронды қолтаңбаның қолданылу мерзімі әлі аяқталмаған жағдайда өтінімді онлайн беруге болады.

Бұдан әрі негізгі жолдарды толтырыңыз, «Өтінім беру» батырмасын басыңыз, растаңыз және оған қол қойыңыз;

* Егер ЭЦҚ-ны сақтау үшін сіз компьютерді таңдасаңыз, өзіңіздің ЭЦҚ кілттеріңізге пароль ойлап табыңыз және енгізіңіз, одан кейін «Сертификаттарды жүктеу» батырмасын басыңыз.

Құпиясөзде төменгі және жоғарғы регистрдегі латын әріптері, сондай-ақ сандар болуы тиіс. Құпиясөздің ұзындығы кем дегенде 6 таңбалы болуы керек.

«Сертификаттарды жүктеу» батырмасын басқан соң тіркеу куәліктерін сәтті орнатқаныңыз туралы хабарлайтын терезе пайда болады.

Айта кетейік, ЭЦҚ қолдану мерзімін ұзарту да, оны жаңадан рәсімдеу де – тегін.

Қасым-Жомарт Тоқаев «Ақорда» резиденциясында Президенттік жастар кадр резервінің мүшелерімен кездесу өткізді. Кездесуге резервке енген 300 адам шақырылды. Мемлекет басшысы іс-шараға қатысушылар алдында сөйлеген сөзінде Президенттік кадр резервін құру туралы бастама өзінің сайлауалды бағдарламасындағы негізгі бағыттардың бірі болғанын атап өтті.

f053c1e7fbad100b90d893f8c894efe4

– Сіздердің әрқайсысыңыз жоғары кәсіби біліктіліктеріңізді көрсетіп, мемлекет игілігі үшін адал қызмет етуге ниетті екендеріңізді дәлелдедіңіздер. Сондықтан сіздермен кездесіп, еліміздегі өзекті мәселелер бойынша пікірлеріңізді тыңдап, кадр резервіне енген азаматтардың алдында тұрған міндеттер жөнінде өз ойымды білдіру үшін баршаңызды «Ақордаға» арнайы шақырып отырмын, – деді
Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысы Тәуелсіздік жылдарында Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың басшылығымен елімізде мемлекеттік басқарудың жүйесі қалыптасқанын айтты. Бұл жүйе талай қиын кезеңдерде өзінің тиімділігін бірнеше рет дәлелдеді.

Ел Президенті қазіргі заманғы сын-қатерлерді ескере отырып, мемлекеттік аппарат жұмысына жаңа әдістерді енгізу қажет деп санайды.
– Барлық жаңалықтың ортақ мақсаты – халыққа жақын болу. Шын мәнінде, біз мемлекет қызметінің сервистік моделі жайында әңгіме қозғап отырмыз. Қазақстанға қоғамның талап-тілегіне дұрыс, тиімді және әділетті жауап беретін мемлекеттік басқарудың жаңа үлгісі керек, – деді Мемлекет басшысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік басқаруды реформалау жайында айта келіп, биылдан бастап мемлекеттік қызметшілердің саны біртіндеп қысқаратынын, үнемделген қаражат тиімді жұмыс істейтін қызметкерлерді материалдық тұрғыдан ынталандыруға жұмсалатынын атап өтті.

– Қазақстан халқына арналған Жолдауда айтқанымдай, 2024 жылға қарай мемлекеттік қызметшілердің, сонымен қатар ұлттық компаниялар қызметкерлерінің санын 25 пайызға қысқарту көзделіп отыр. Әрине, бұл біржақты жасалмайды, олардың атқаратын қызметін қайта қарап, яғни, мемлекеттік органдардың қызметіне жатпайтын міндеттерді аутсорсинг пен азаматтық қоғам өкілдеріне жүктей отырып қысқартамыз, – деді Қазақстан Президенті.

Мемлекет басшысы өз баяндамасында «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасының негізгі үш қағидатына, атап айтқанда, ашықтық, инклюзивтілік және азаматтардың сұраныстарына жедел жауап беру мәселелеріне ерекше назар аударды.

– Қазақстан азаматтары шенеуніктерді қоғамға қатысты барлық шешімдерді билік дәліздерінде қабылдайтын қандай да бір таңдаулы топ ретінде қарамауы керек. Шенеуніктер қолжетімді болуы қажет. Мемлекеттік қызметші халықтың ортасында халық үшін жұмыс істейтін халықтың бір бөлігі деуден еш жалықпаймын! – деп мәлімдеді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Мемлекет басшысы Президенттік кадр резервінің әрбір мүшесінен елді дамытуға тың серпін беретін жаңа идея мен нәтижелі жұмыс күтетінін жеткізді.

– Алдағы уақытта сіздерді мемлекеттік органдар мен ұлттық компанияларға жауапты қызметке жібереміз. Қазірдің өзінде резервке өткен елу бес азамат жаңа қызметке тағайындалды, – деді Президент.
Қасым-Жомарт Тоқаев биыл резервтегі 100 адамды жауапты қызметке тағайындауды, алдағы жылдарда кадрлық резервтің әлеуетін толық пайдалануды жоспарлап отырғанын айтты.
Қазақстан Президенті елімізде жүргізілетін ауқымды трансформациялар нақты салалардағы, өңірлердегі, қалалар мен ауылдардағы кішкентай өзгерістерден басталатынын атап өтіп, жастарды атқаратын қызметіне қарамай мемлекетті жаңғырту процесіне өз үлестерін қосуға шақырды.

– Бүгінгі жас буынның, оның ішінде сіздер де билікке келетін уақыт алыс емес. Сіздер мемлекетті басқару тізгінін алуға дайын болып, тиісті білім мен білікті меңгерулеріңіз қажет. Жастарымыз ел дамуының жаңа тарихи кезеңіне дайын болуы керек. Білім мен білік менмендіктен биік тұруы тиіс, – деді Мемлекет басшысы.
Қасым-Жомарт Тоқаев сөзін еліміздің барлық жастарына арнай отырып, жаңару үдерісі өзінің ішкі саясаттағы басым бағыттарының бірі екенін айтты.

Президент1

– Кадр резервін жасақтау жұмыстары мұнымен тоқтап қалмайды, жалғаса береді. Оның қатарына ынталы және лайықты жастар кіреді, – деді Президент.
Кездесу соңында Мемлекет басшысы кадр резервіне кірген жастардың өздеріне жүктелген міндеттерді лайықты атқаратынына сенімді екенін тағы да қайталап айтты.

Шара барысында Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің төрағасы Анар Жайылғанова, Президенттік жастар кадр резервінің мүшелері – «Астана» халықаралық қаржы орталығы Биржасының қаржы директоры Ренат Бектұров, Жапонияның ұлттық саяси зерттеулер институтының докторанты Зүлфия Сүлейменова, «Eurasia Blockchain Fintech Group Limited» компаниясының бас директоры
Тілектес Адамбеков, «Өскемен қалалық білім бөлімі» мемлекеттік мекемесі Қамқоршылық және қорғаншылық органы, балалардың құқықтарын қорғау секторының меңгерушісі Юлия Овечкина және «BTS Digital» ЖШС білім беру орталығының консультанты Олжас Сәкенов сөз сөйледі.

Ішкі істер министрлігі Қазақстан азаматтарының шетелдерден сатып алған және еліміздің аумағына әкелген автокөліктерін тіркеу жөніндегі мәселелерді түсіндіруде «Қауырт желі» телефонын іске қосты.

shutterstock 451849129-2

Сонымен бірге, 17-18 қаңтарда еліміздің барлық аумақтарында кезекті республикалық «Жолда қабылдау» акциясы өтеді. Акция аясында ішкі істер органдарының мамандары автокөліктерді тіркеудің тәртібін нақты түсіндіреді. Осындай кеңестерді полицияның фронт-офистерінен де алуға болады дейді, сала мамандары.

«Жолда қабылдау» шеңберінде айыппұлдар туралы ақпараттар алуға, полиция көрсететін мемлекеттік қызметтер туралы білуге болады. Өздерінің кезек күттірмес сұрақтарын шешу үшін ешқандай бюрократтық кедергілерсіз тікелей әкімшілік, көші-қон және жергілікті полиция басшыларына жүгіне алады.

Шымкентте Әл-Фараби, Еңбекші аудандық Полиция басқармасының Фронт-кеңсесінде және 15 бекетте тұрғындар өздеріне қажетті ақпаратты алуына мүмкіндігі бар. Сонымен қатар, колл-орталықтың
8-72-52-30-10-30 телефон нөміріне хабарласуға болады.

Қазақстандықтарға Әкімшілік полиция комитетінің қызметкерлері 8 (7172) 71 58 21, 71 58 39, 71 58 04, 71 58 06,
71 58 62 (демалыс күндерін қоспағанда түскі үзіліссіз 09:00-ден 19:00-ге дейін) телефондары бойынша кеңес беруге дайын.

ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Роман Скляр Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың және Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Шымкент қаласын дамыту жөніндегі тапсырмаларының орындалуын пысықтау мақсатында үшінші мегаполиске жұмыс сапарымен келді.

DSC 9762

Үкімет басшысының орынбасары сағатына 2000 жолаушының өтуіне мүмкіндік беретін Шымкент қаласы әуежайының жаңа терминалының құрылысымен танысты. Бүгінде жоба бойынша құрылыс-монтаж жұмыстарының 1-кезеңі аяқталды.

Қазіргі таңда екінші кезеңнің құрылыс жұмыстарын «Альянс Контракт Құрылыс» ЖШС жүргізуде. Құрылысқа 115 жұмысшы, 10-ға жуық арнайы техника тартылды. Жұмыс 2 ауысымда атқарылылуда. Жаңа терминалдың құрылысын осы жылдың қазан айында аяқтау көзделген.

Қазақстан Үкіметі жеңіл өнеркәсіпті дамытуға ерекше көңіл бөліп келеді.

Вице-премьер одан әрі тоқтап тұрған бұрынғы «Меланж» АҚ-ның тоқыма фабрикасын және бұрынғы «Ютекс» АҚ тігін фабрикасын қайта іске қосу барысындағы атқарылып жатқан жұмыстармен танысты.
Бұл кәсіпорындардың мүлік меншігі «Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ-на тиесілі.

Естеріңізге сала кетсек, 2019 жылғы 21 маусымда Ташкент қаласында қол қойылған Қазақстан мен Өзбекстан Республикалары арасындағы екі жақты ынтымақтастық жөніндегі бірлескен үкіметаралық комиссияның 18-отырысының хаттамасына сәйкес, екі ел арасындағы тауар айналымын өзара ұлғайту мақсатында Өзбекстан тарапымен бірлескен тоқыма кластерін құру мәселесін қарастыру қажеттігі жайлы келісімге қол жеткізілген болатын.

Хаттаманы орындау үшін «Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ мен Өзбекстан Республикасының «Alliance Textile» жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары қауымдастығы арасында өткен жылдың 22 маусымында стратегиялық ынтымақтастық туралы шекті келісім жасалды.

Кейіннен тараптар Шымкент қаласында орналасқан меншік құқығындағы аталмыш қорға тиесілі тоқыма фабрикаларын басқару жөніндегі жол картасын әзірледі. Осы жол картасы орындау барысында «ALLIANCE» сауда-өндіріс компаниясы» ЖШС-і бірлескен кәсіпорны құрылды. Жол картасы шеңберінде жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарының тізімі, оларды орындау және тоқыма фабрикаларын іске қосу мерзімдері анықталды. Оған қоса қажетті қосалқы бөлшектер сатып алынып, техникалық аудит жүргізіледі.

Жол картасының 1-кезеңінде 7 жыл бойы тоқтап тұрған «ALLIANCE» сауда-өндіріс компаниясы» ЖШС-сі (бұрынғы «Ютекс» АҚ) жіп иіру фабрикасы өткен жылы іске қосылып, 120 адам жұмыспен қамтылды.
Екінші кезеңде «Ютекс» АҚ тігін фабрикасын биылғы мамыр айында, ал, бұрынғы «Меланж» АҚ ағымдағы жылдың желтоқсанында қайта іске қосу жоспарланған.

Шымкент қаласының әкімі Ерлан Айтахановтың айтуынша, жол картасының жүзеге асырылуы, тоқыма кәсіпорындарының қайта іске қосылуы үшінші мегаполис үшін өте маңызды. Бүгінде әкімдік тарапынан өндірісті іске қосуға және кәсіпкерлікке мейлінше қолдау көрсетіліп, инфрақұрылымын қалпына келтіру жұмыстары қарқынды жүруде.

Аталған фабрикаларды іске қосу Шымкентте тоқыма кластерін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде Қазақстанда өңделетін мақта көлемінің 2 есеге өсуін қамтамасыз етіп, 800 адам жұмыспен қамтылады.

Барлық пікір ескеріледі

Среда, 15 Январь 2020 06:26

Шымкенттегі іссапары аясында Парламент Мәжілісінің депутаты «Nur Otan» партиясы фракциясының мүшесі Нұржан Әлтаев Silkway Халықаралық университетінде қонақта болды.

WhatsApp Image 2020-01-14 at 20.42.56

Университет оқытушыларымен кездескен халық қалаулысы мәжіліс тарапынан іске асып жатқан шаралардан, қабылданған заңдардан хабардар ету, сол заңнамалардың, мемлекеттік бағдарламалардың аудандардағы іске асу барысымен, елді мекендердің әлеуметтік-экономикалық ахуалымен танысу әрі көкейтесті мәселерге құлақ түру мақсатында келгенін айтты. Сонымен қатар, Нұржан Бауыржанұлы қазіргі уақытта мәжіліс ашық режимде жұмыс істейтінін, ғаламтор арқылы кез келген мәселеге қатысты байланыс орнатуға мүмкіндік барын да айтты.

Кездесу барысында мәжілісмен университет  ректоры Ирина Ефимова бастаған ұжыммен емен-жарқын әңгіме құрды.

Халық қалаулысына университеттің материалдық-техникалық базасы мен жылдар бойы жеткен жетістіктерін баяндаған Ирина Евгеньевна университетте кадрларды дайындау құрылымы республика мен аймақтағы қажеттіліктеріне сәйкес келетінін айтты. Оның айтуынша, күндізгі бөлімде оқитын түлектердің 75 % мамандықтары бойынша жұмысқа орналасқан, сыртқы бөлімнің 62 % өз профилі бойынша жұмысқа тұрған. Мұнан соң оқытушылар қауымы мәжіліс депутатына өздерін толғандырған сұрақтарын қойып, сол мезетте жауап алды.

Өз кезегінде Нұржан Бауыржанұлы алдағы уақытта әлі талай рет университет қабырғасына келіп, кездесулер өткізетінін айтты.

WhatsApp Image 2020-01-14 at 20.42.52

Жұмат Шанин – қазақтан шыққан түңғыш режиссер, Қазақ драма театрының ең алғашқы жетекшісі, Абай атындағы мемлекеттік опера және балет театрының негізін қалаған директоры. Қазақстанның халық әртісі. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнерінің онкүндігіне біздің әртістерімізді Т.Жүргенов пен Ж.Шанин бастап апарады. Олар өз өнерімен көпшілікті таң қалдырады. Бірақ, дәл осы сапардан кейін жаппай қудалау басталады да, Шанин алдымен Фрунзеге (қазіргі Бішкек), содан соң Оралға кетіп, жергілікті театрларға басшылық етеді. Бірақ құрығы ұзын НКВД оны тауып, Алматыға қайтып әкеледі де С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіровпен және Қазақ республикасының басқа да мемлекет және қоғам қайраткерлерімен бірге жазаға тартады.

234

Жұмат Шанин – театр өнерін таңдаған әулеттің ізашары.
Жұмат Тұрғанбайұлының туыстары мен ұрпақтары ол бастаған істі ойдағыдай жалғастырып отырды.
Зайыбы Жанбике Шанина Қазақ драма театрының артисі болды.
Ұлы Рәуіпбек Шанин – Мәскеу консерваториясынан білім алған тұңғыш кәсіби скрипкашы;
Інісі Атығай Шанин – ҚР еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қарқаралы драма театрының жетекшісі;
Інісі Ақыш Шанин – ҚР еңбек сіңірген артисті, Шымкент облыстық драма театрында жарты ғасыр жұмыс істеген.
Ақыштың әйелі Мақыш Шанина – Шымкент театрының ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген актрисасы.
Нағашысы Дөненбаев Мұқатай – Шымкент театрының артисі.

Ал осы әулеттен шықққан Қасымхан Шаниннің орны бөлек, ол – театр және кино актері, Шымкент драма театрының режиссері, Жетісай драма театрының ең алғашқы көркемдік жетекшісі, Шоқан Уәлихановтың рөлін сахнада тұңғыш сомдаған артист болған.

Қасымхан Шанин 1925 жылы 15 қазанда Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. 1937 жылғы қуғын-сүргіннен кейін Шаниндердің отбасы Алматыдан Шымкентке көшіріліп, осы қалада Қасымхан Шаниннің театрға бағышталған өмірі басталады. Ол 1940 жылы Шымкент облыстық драма театрында актер болып жұмыс істей бастайды. 1946 жылы Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография Институтының (БМКИ-ВГИК) режиссерлік факультетіне түседі де, артынша отбасы жағдайына қарай Ташкенттегі Театр-Көркемөнер Институтының режиссерлік факультетінде оқуын ары қарай жалғастырады. Содан кейін Ленинградтағы курстарда біліктілігін арттырады.

Институтты бітіргеннен кейін ол Шымкент облыстық драма театрында режисерлік қызмет атқарады. Б.Майлиннің «Шұға», Р.Гамзатовтың «Тау қызы» К.Смайыловтың «Сенім күші», «Жаяу Мұса», С.Адамбековтың «Біздің үйдің жұлдыздары» спектакльдерін сахнаға қойды.

1958 жылы Шымкент облыстық драма театрында С.Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов» шығармасы алғаш рет сахналанды. Ш.Уәлихановтың рөлін бірінші болып менің әкем Қасымхан Шанин ойнап, Алматыда өткен «Театр көктемі» фестивалінде лауреат атанды. Әкеммен, ата-әжеммен бірге сол фестивальге барған мен, Алматыны бірінші рет көрдім. Ауасы қоңырсалқын, жап-жасыл, әсем қала екен, арықтардан мөп-мөлдір су ағып жатыр, аппақ қар жамылған маңғаз таулар қандай сұлу көрінеді, солардың барлығы маған ұмытылмас әсер қалдырды. Әсіресе, маған Абай атындағы опера және балет театры қатты ұнады, әкем мені «Шурале» балетіне апарды. Дәл сол жылдарда мен өнерпаз Шаниндер әулетінің өкілі екенімді сезіндім.

Мені театрға да, гастрольдерге де жиі алып жүретін, сондықтан мен театрдың перзентімін десем де болады. Әкемнің де, ата-әжемнің де рөлдерін жатқа білетін едім, кейде суфлер міндетін де атқарып жүрдім. Әсіресе есімде қалғаны – «Аршин-Малалан», «Жалбыр», «Без вины виноватые» «Қозы-Көрпеш-Баян Сұлу» спектакльдері. Соңғы спектакльде менің атам Ақіш Шанин Қарабайдың рөлін тамаша ойнап шықты, сол себепті спектакль 70-жылдарда «Қарабай» болып өзгертілді.

Әкемнің өмірі жарқын да мазмұнды болды. Жұмыс бастылығына қарамастан балаларына көп көңіл бөлетін еді. Әлі есімде, 1963 жылы бүкіл отбасы мүшелерін атамекені Баянауылға апарды. Ғажайып өлкенің көрінісі күні бүгінге дейін көз алдымда. Туған топырағымен қауышқаннан қалай толқығанын түсінгендей болдым. Домбырасын қолынан тастамастан, ешкім бөгет болмауы үшін ауылдан қашық кетіп қалып, қалың шөбі қаулап өскен далада өзінің сүйікті әндеріне басатын. Менің ерекше есімде қалғаны Баянауыл әні, ол әнді әкем туған жерінде өзгеше шабытпен, беріле айтатын еді. Сол сапар менің жүрегімде өшпес із қалдырды.

WhatsApp Image 2019-11-18 at 22.52.09 2

Әкемнің репетицияларына қатысқанды, оның актерлермен жұмыс істегенін көргенді ұнататын едім. Жалпы мен үшін спектакльді дайындау процесі қызық болатын. Әкем залдың ортасындағы үстел шамы жағылған кішкентай үстелдің жанында отыратын. Қызы болсам да репетицияға кіруім оңайға түспейтін еді. Өйткені режиссерлар бөгде адамдардың қатысқанын ұнатпайды. Актерлардың жұмысына кедергі жасамайын деген оймен, мен тып-тыныш отыратын едім. Оның сюжетке қызығушылығы, актерлік дарыны мен адамгершілік қасиеті спектакльдің өн бойынан сезіліп тұрды. «Жаяу Мұса» осылайша сахнаға шықты.

1966 жылы әкем режиссерлар Ордабаевпен және Дубровскиймен бірге жаңа нұсқадағы «Шоқан Уәлиханов» спектаклін екі тілде қойды, орыс труппасы орыс тілінде, қазақ труппасы қазақ тілінде ойнады. Әкем бас рөлді сомдады, ол осы тамаша адамның бейнесін өте ұнататын еді. Меніңше, ол сол кездегі жеке-дара қойылым болса керек. Сол қойылымда маған әкеммен бірге сахнаға шығудың сәті түсті. Мен Санкт-Петербургтегі сахна балына қатысып, биледім де, Наташа Ростованың күйін кештім!

Әкем сомдаған бейнелер жадымда қалыпты. Сол кездері облыстық театрлардың спектакльдерін таспаға түсірмегені қандай өкінішті, бірақ еліміздің алтын қазынасына енген, әкем қатысқан мына фильмдер сақталған: «Ботагөз» (Е.Арон), «Шквал», «Алдар Көсе» (Ш.Айманов), «Выстрел на перевале Караш» (Б.Шамшиев). Ол КСРО халық артисі Н.Черкасовпен бірге «Иван Грозный» фильміне де түсіп, татар ханзадасының рөлін ойнады, бірақ ол экранға шыққан жоқ, өйткені фильмнің режиссері С.Эйзенштейнге қарсы қудалау басталған еді. Әкемнің осы рөлдегі суреттері ғана сақталған.

1967 жылдың бір есте қаларлығы, сол жылы әкемді де, мені де фильмге түсуге шақырды – әкем Б.Шамшиевтің (Қырғызфильм) «Выстрел на перевале Караш» фильмінде, ал мен Шәкен Аймановтың «Тақиялы періште» фильмінде ойнаймын. Қолдарымыз босағанда әкеммен Алматыда кездесіп тұрдық. Ол мені өзінің достары Нұрмұхан Жантурин, Нұрғиса Тілендиев, Қалаубек Тұрсынқұлов, Рымғали Нұрғалиевпен және басқа да белгілі адамдармен таныстырды. Солардың арасында өзімді ересек сезініп, кәдімгідей марқайып қалдым.

Әкемнің режиссерлік және актерлық дарынымен қатар басқа да қабілеттері жеткілікті еді. Ол тамаша дауысымен ән де айтатын, көптеген музыкалық аспаптарда ойнайтын. Қазрадионың ұлттық музыкалық қорында әкемнің орындауындағы Ақан серінің «Көкжендеті», Балуан Шолақтың «Жастық» және «Балуан Шолағы», халық әні «Ағашаяқ» сақталған. Бұл әндер күрделі болғандықтан, сирек орындалатын, бірақ менің әкемнің даусымен өз орындаушысын тапқан сияқты.

Әкемнің тағы бір қыры – оның ұйымдастырушылық қабілеті еді. Оны 1968 жылы Жетісай музыкалық-драмалық театрының көркемдік жетекшісі және бас режиссері қызметіне тағайындаған кезде осы қабілеті айқын көрінді. «Жалбыр» мен «Қыз-Жібек» спектакльдері осы театрдың ең бірінші қойылымдары болып, Кремльдегі Съездер сарайында көпшіліктің назарына ұсынылды.

Оның мейірімді де кішіпейіл жан болғаны туралы досы, актер және режиссер, ҚР халық артисі Бәйтен Омаров былай әңгімелейді: «Ташкенттегі театр-көркемөнер институтында оқып жүрген кезіміз еді. Қаламен келе жатқан біз, күнкөрісі үшін қайыр сұрап, аккордеонда ойнап тұрған мүгедекті көрдік. Соғыстан кейінгі жылдар еді. Мүгедектің алдында жатқан бос малақайды көрген Қасымхан, оның аккордеонын сұрап алды да, аккордеонға қосылып шырқап қоя берді. Ол орыс, қазақ, татар, өзбек әндерін айтқанда, малақай ақшаға тез тола бастады. Әбден толған кезде Қасымхан аккордеонмен бірге ақша толы малақайды соғыс мүгедегіне қайтарып берді. Өз ісімізге риза болған біз алшаң басып кете бардық».

Әкем өте жайдары жан болатын, достыққа барынша адал еді.
Достарын атасам, олар Шәкен Айманов, Георгий Чухрай, Нұрмұхан Жантурин, Қадиша Бөкеева, Бәйтен Омаров, Ыдырыс Ноғайбаев, Шәмші Қалдаяқов, Нұрғиса Тілендиев, Болот Шамшиев, Қалаубек Тұрсынқұлов, Шымкенттің құрметті ақсақалдары – Қалменов Кұлахмет аға, Сұлтанбеков Әділхан аға, Асқаров Ақжол аға, театр артистері Әбен Мұхамедияров, Жүсіп Тұрсынов, Сейіт Досмағанбетов, Ақсақал Қалмырзаев, Нарынбет Асылбеков, Жеңіс Қарғабаев және т.б.

Жастық шақтары, қалай кездескендері, махабаттары туралы анамның айтқан әңгімелері де есімде. Екеуі Шымкенттің Орталық саябағындағы би алаңында кездесіпті. Олар фокстротты да, вальсті де әсем билеп, көрген жұрт қандай жарасымды жұп деп тамсаныпты! Екеуі де сондай сұлу, әрі жап-жас. Өмірге құштар жандар екендері сол кездегі суреттерден анық байқалады.
Осындай жарқын бейненің өмірден озғанына да 46 жыл болыпты, бірақ біздер – оның ұрпақтары, немере-шөберелері жайсаң жан Қасымхан Шаниннің рухын әрқашан қастерлеп, жадымызда сақтаймыз.

Райхан ШАНИНА

Шымкенттік өнерлі жастың бірі Ақжол Ерман қоғамға көмек қолын созуды өзіне серік еткен ерікті. Студент жастың көздегені биік. Алға қойған мақсаттары айқын.

5000

Страница 2 из 356