Дәл бүгінгі күннің батырлары деп дәрігерлерді айтуға болады. Дертке шалдыққандардың жанына дәру боламын деп жүріп, өздерін сақтап қала алмаған ақ халаттыларды ойласаң, ет жүрегің езіледі. Шымкент қаласында соңғы бір ай көлемінде 9 дәрігер өкпенің екіжақты қабынуынан қайтыс болды. Індеген індетпен алысып, сырқаттарды сауықтырамын деп жанұшырып, жұртқа жанашырлықпен #үйде_қалыңыз! деп жүріп, өздері үй бетін көрмей өмірден өтіп кетті. Өкінішті…

lyudi-umirayut-ot-oteka-legkikh -a-ne-ot-kvi- -vrach-umolyaet-peresmotret-protokol-lecheniya-v-rk- -baigenews.kz Дәл осы тұста шымкенттік реабилитолог Айна Бакееваның Президентіміз Қ.Тоқаевқа жолдаған видеоүндеуі елді елең еткізді. Дертке шалдыққандарға бар білім-білігімен, күш-қайратымен көмек көрсетуге ұмтылған ол «науқасты уыс-уыс дәрі-дәрмексіз, дұрыс тыныс алудың көмегімен қалай айықтыруға болады, оларды жансақтау бөліміне дейін жеткізбеудің жолы қандай?» деп шырыл қағуда.
«Қасым-Жомарт ағай! Сізді инфекционистеріңіз орта жолда қалдырды. Біздің инфекционистеріміз неге шетелдердің, мәселен, Италияның ем-домын зерттеп алмады? Қазір біздің адамдарымыз коронавирустан емес, тромбоздан шыбын құсап қырылып жатыр» деп басталатын дәрігердің үндеуінде нақты не айтылды?
–Науқастың тыныс алу жолдары ісініп, жан сақтау бөлімінен бір-ақ шығып жатыр. Алдымен аурудың тарихын жақсылап зерттеп алу керек. Тұзды ерітінділер тіндердің ісінуіне әкеледі. Бізде коллоид ерітінділері жоқ. Алдымен қанды антикоагулянттармен сұйылтып, суықты тоқтату керек. Емдеу хаттамасын қайта қарауды өтінемін! «Дексаметазон» мен «Эуфиллинді» тамырдан жібергенде адамның қан қысымы төмендейді. Бұл мүлде қажет емес. Дексаметазонды жамбастан салу керек, сонда нәтиже береді. Қазір адамдар ковид пневмониясынан емес, өкпе қабынуынан кетіп жатыр. Біздің елімізде өмірлік маңызы бар дәрі-дәрмектер жоқ. Қазіргі таңда дұрыс ем тағайындамаудың нәтижесінде 35-40 жастағы тепсе темір үзетін жігіттер қайтыс болуда. Мен ем тағайындаймын, бірақ, адамдардың оған қажетті препараттарды таба алмай қиналғанын білемін. Себебі, дәріханада вирусқа, суыққа қарсы дәрілер тапшы. Дәріханалардағы қоқысты шығаратын уақыт жетті! Бет алды тау-тау дәріні тағайындай берген де дұрыс емес! Бұл адамдардың бүйрегі мен бауырына кері әсер ететінін біле тұра бұлай істеуге болмайды. Бұл – ұлттың саулығына жауапкершілік. Сол үшін коронавирус жұқтырып ауырып қалғандарды емдеу хаттамасын қайта қарауды өтінемін, - деді терапевт.
Осы видео әлеуметтік желіде кеңінен таралып кеткені сол екен, Қазақстанның денсаулық сақтау министрі Алексей Цой шымкенттік реабилитологтың видеосына қатысты түсініктеме берді.
«Доктор Айнаның бүгінгі медицинаның емдеу әдісінің қиындығы туралы мәлімдемесіне байланысты көп сұрақ болды. Бүгін біз онымен байланыстық. 40 минуттай сөйлестік. Мен негізгі мәселені түсіндім. Медициналық қызметкерлердің арасында әлеуметтік желілерде түрлі емдеу курстарын жариялайтынын және соған уайымдайтынын айтты. Біздің науқастар осыны желілерде оқып өздігінен емделе бастайды, препараттарды ішеді. Кейде бұл препараттардың салдарынан жағдайы нашарлайды. Оған азаматтар осы сұрақтың жауабын білу үшін хабарласады. Біз онымен сөйлестік», - деді ол ОКҚ онлайн-брифингінде.
Алексей Цой министрлік емдеу бойынша мамандар бекіткенін, ресми ұсыным дайындағанын атап өтті. Олар ДСМ сайттарына және әлеуметтік желілерге жүктеледі.
Осындай пандемиялық қиын-қыстау кезеңде қынаптан қылыш суырғандай етіп сөйлеген шымкенттік дәрігерге бүкіл ел риза. Ол соңғы апталарда инстаграм әлеуметтік желісінде және Ютубта тегін онлайн кеңес берумен айналысып жатыр. Қаншама жағдайы ауыр науқастардың қыл үстінде тұрған өмірін сақтап қалды. Жан сақтау бөлімінен үйіне қайтарғызып, адам ағзасына кері әсер ете қоймайтын ем-дом беріп, дұрыс тыныс алуды үйретіп жүр.

ӨЗІҢІЗГЕ ОТТЕГІ СЫЙЛАП, ЖЕЛДЕТКІШ БОЛЫҢЫЗ!

А.Бакееваның айтуынша, қазір бір-бірімізді немесе мемлекетті, әкімді кінәлайтын уақыт емес. Етек-жеңімізді жинап, өзіміз үшін әрекет жасауға талпынуымыз керек. Құс екеш құйтақандай құс та ұясын салып, балапандары үшін тіршілік етеді, қарекеттенеді. Ал кейбір еңгезердей адамдар отырып алып «ана жерім, мына жерім» деп ойбайлауды ғана біледі. Тым болмағанда өзі үшін дұрыс тыныс алуға талпынса ғой! «Ауа жетпей жатыр!» деп үрейге басып, оттегі баллондарының көмегіне жүгінудің мүлдем қажеті жоқ! Құр бекер байбалам салу да кері әсерін тигізеді.
Одан кейін ауырып жатқан туыстарымыздың алдында еңсеміз езіліп жүргені де жақсылыққа апармайды. Олай етпесеңіз, сіз оның миына «болды, бәрі бітті!» деген бағдарламаны орнатып бересіз. Бұның бәрі – уақытша құбылыс. Айқай-сүрең, дүрбелең туғызба! Бір өкпемен де өмір сүріп жүргендер бар.
Содан соң адамдардың арасында жөтелгенде бас ауыруына жиі шағым айтады. Шынтуайтында, жөтелген жақсы! Егер сіз жөтелсеңіз, тыныс алу жолдарыңыз жазылып жатыр деген сөз. Ал басыңыздың ауырғаны ол айқау-шудан деп біліңіз. Жасы келген қарт адамды етпетінен жатқызу дұрыс емес. Олар бұл жатыста тұншығады. Кез келген адам өз-өзіне оттегі аппараты немесе жасанды желдеткіш бола алады. Ол үшін алдымен ағзаны магний дәруменімен («Магне В6», «Пустырник Форте») қамтамасыз етіңіз. Сонда буын, бұлшық еттер босаңсып, демалады. Ағза демалғанда ғана дұрыс жұмыс істейді.
Иә, Айна дәрігер өзінің эфирлерін орыс тілінде жүргізеді. Бірақ, барлығын өте ұғынықты түсіндіріп береді. Жүрегі ұлтым деп соққан ақ халатты дәрігер онсыз да аз қазақты сақтап қалуға барын салып жатыр.
Жекеменшік клиниканың докторы, терапевт, реабилитолог Айна Бакеева осылайша емдеу мен асқынулардың болжамына түсініктеме беріп, азаматтарды ДҰРЫС ТЫНЫС АЛУҒА шақырады. Ал ол үшін оның жекесіне шығып, беймезгіл мазалаудың қажеті жоқ. @densaulik_ инстаграм парақшасына кіріп, сондағы видеонұсқаулықтар бойынша әрекет етсеңіз, жеткілікті.
Иә, қазір желілерде түрлі кеңестер беріп, ақыл айтатындар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай қаптап кеткені рас. Бірақ, тыныс алу, оның ішінде дұрыс тыныс алу туралы тұшымды кеңесті білікті дәрігерден тыңдағаныңыз мақұл.
Осындай күрделі кезеңде еліміздің медициналық жүйесіндегі кемшілікті керек жерінде сынай да білетін, кеңесін де аямайтын білімді де білікті дәрігерлердің бары қуантады. Жанашумен қатты айтып қойған жері де бар. Жүрегі де, жаны да нәзік әйел заты емес пе?! Арасында көзіне жас алып, жылап та алады.
Жүрегі елім деп езіліп, қайраттанса, халқым деп қиындыққа қасқайып қарсы тұра білетін Айнадай жанашыр дәрігерлеріміз барда біз барлық қиындықты бірге еңсереміз!

 

e5b8e74459401933cc2ff97cda4a2b1b

Мыңдаған оқушы мен олардың ата-анасын алдағы күзде мектептерде сабақ қайта жалғаса ма деген сұрақ мазалап жүр. Егер оқушылар мектепке қайта барса, онда балалар мен мұғалімдер қандай сақтық шараларын жасауы тиіс болады?

Таяуда атақты Lancet ғылыми журналында 20 еуропалық елдің балаларын кең ауқымды зерттеу нәтижелері жарияланды. Сонда балаларда коронавирустық инфекция белгілі симптомдармен өтеді немесе өлім-жітім сирек болады деп көрсетілді.
Бұл зерттеу кейбір мектептерде сабақты қатаң сақтық шараларын жасай отырып жалғастыруға болады дегенге алып келді. Осындай шартпен Австрия, Дания, Германия, Норвегияның мектептері қайта ашылған болатын. Америкалық педиатрия академиясы да мектеп оқуларын қайта жалғастыруға кеңес беріпті.

Көптеген ата-аналар екі айлық карантин кезінде балалармен үйде отырудың артықшылықтарымен қатар кемшін тұстарын да сезініп үлгерді. Бұл өзіндік көңіл-күйге ғана әсер етіп қойған жоқ, оқушылардың сабақ үлгеріміне де тікелей әсер етті.
Негізінен балалардың көпшілігінің зейіні жабылып, сабақты «қатырмағаны» жасырын емес. Әсіресе, компьютері мен интернеті жоқтардың мәселесі өткір болды.
Шындығында, экономика еңбек ресурстарына тікелей тәуелді. Ал ата-аналар егер де балалары қауіпсіз әрі қолайлы жерде болса ғана жұмысын алаңсыз істей алады. Ал мұндай жағдайды тек мектеп қана қамтамасыз ететіні белгілі.
Мұндай кезеңде балалардың үйде болуының себебі індетті тоқтату үшін жасалғаны түсінікті. Пандемия басталған тұста коронавирустық инфекцияны тасымалдаушылар негізінен балалар деп есептелді. Сөйтіп олар ересектерге, әсіресе қарт адамдарға қауіп төндіреді деп саналды. Алайда, ғылыми зерттеулерде балалардың вирус жұқтыру қаупі сирек екендігі белгілі болып отыр.
Бұл көбінесе 12 жасқа дейінгі балаларға қатысты. Жасөспірімдер де инфекция таратуда ересектерге қарағанда аса белсенді емес. Коронавирус балалардан гөрі ересектен ересекке жиі жұғады.
Коронавирустың таралуы басқа вирустардан өзгешерек болып шықты. Тұмаудың таралуында балалар айтарлықтай рөл ойнаса, коронавирустық індетке кішкентайлардың қатысы шамалы екен. Бұл мектептерде сабақты қайта жалғастырған мемлекеттерде дәлелденген.
Медицина профессоры Алмаз Шарманның айтуынша, мектептердің ашылуы жөніндегі шешім нақты эпидемиялық жағдайға байланысты болмақ. Егер мұндай шешім қабылданатын болса, онда қатаң сақтық шараларын жасауға тура келеді. Сабақ барысында оқушылардың бір-бірінен 2 метр арақашықтықта отыруын қадағалау керек. Маска кию де аса маңызды әрі қажетті. Бұл әсіресе белсенді қарым-қатынас жасайтын жоғарғы сынып оқушыларына қатысты.
Мектеп ғимараттарын жиі желдетіп, оқушылар мен ұстаздардың дене қызуын өлшеп, симптомдарын тексеріп отыру керек болады. Қолды дұрыс жуу мен өзге де гигиеналық қағидаларға баса назар аудару қажет. Кіші жастағы оқушылар мен мүмкіндігі шектеулі балаларға мұның барлығын тәптіштеп түсіндіру керек.
Сонымен қатар мектеп ғимараттарында жақсы желдеткіштер орнату да аса маңызды. Оқушыларды кең ауқымды ғимаратқа орналастырумен бірге бұл да айтарлықтай қаражатты талап етеді.
Коронавирус жұғу, жұқтыру қаупі 12 жасқа дейінгі балаларда өте төмен болғандықтан, мектептерде ең алдымен бастауыш сыныптарды оқытып, жоғарғы сыныптар сабағын уақытша online режимде жалғастыра берсе ше? Бұны будандық үлгі десе де болады. Инфрақұрылым дайын болғаннан кейін барлық оқушыларға рұқсат беруге болады.
Қазіргі пандемия кезіндегі мектепте оқу жөнінде шешімді әлбетте ата-аналар да қабылдайды. Олардың кейбірі өз баласының денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатты алаңдаушылық білдірері сөзсіз. Егер баласын мектепке жібергісі келмесе, онда online режимде оқуға мүмкіндік қарастыру қажет.
Біздің әрқайсымыз қалыптасқан жағдайға орай жеке-дара таңдау жасай аламыз. Бұл қалыпты құбылыс. Ең бастысы балалар мен олардың жақындарының қауіпсіздігін қарастыратын ойлы шешімдер болса болғаны.

 

2020040616340755045 img-20200406-wa0100



400 мың компьютердің 40 % ғана жарамды

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында әкімдіктерді жаңа оқу жылына дайын болуға шақырды.
– 1 қыркүйекте жаңа оқу жылы басталады. Менде министрліктің бұл жағдайға дайын екендігіне күмән бар. Балалар қалай оқиды? Мектепте немесе қашықтан? Жаңа оқу жылына мұғалімдердің дайындығы қандай? - деді ол.
Сонымен қатар, Тоқаев қашықтықтан оқытуға қатысты өз ойын білдірді.
«Қашықтан оқыту әдісіне көшу ісі инфрақұрылым мен интернет сапасына қатысты елеулі мәселелердің бар екенін көрсетті. Мұғалімдердің 20 пайыздан астамы үйлерінде толыққанды интернет пен компьютер жоқ болғандықтан, қашықтан тиімді оқыта алмады», – деді Мемлекет басшысы.
Президент осы мәселеге байланысты Үкіметке тапсырма берді.
– Үкіметке жыл соңына дейін 250 мыңнан астам тұрғыны бар елді мекендерді сапалы интернетпен қамтамасыз етуді тапсырамын. Бұл халқымыздың 99,3 пайызын қамтиды, – деді Қасым-Жомарт Кемелұлы.
Тоқаевтың сөзінше, әкімдіктер жаңа оқу жылына тез арада дайын болуы керек.
– Мектептердің балансындағы 400 мыңнан астам компьютердің тек 40 пайызы ғана іске жарады. Бұл – әкімдіктер мен министрліктің жұмысының нәтижесі. Әкімдіктер жаңа оқу жылына дереу дайындалып, мектептер мен жекелеген мұқтаж отбасыларды қажетті техникамен жабдықтауға тиіс, – деді Президент.

БАЛАЛАР ҚАЙТАДАН ПАРТАҒА ОТЫРА МА?

Президенттің сынынан кейін Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов елімізде биылғы оқу жылына қатысты үш нұсқаны жариялады.
«Білім және ғылым министрлігінде елдегі эпидемиологиялық жағдайды ескере отырып әзірлеген үш негізгі нұсқасы бар», - деді Асхат Аймағамбетов Білім және ғылым министрлігінің онлайн форматтағы тілшілермен кездесуінде.
Министрдің айтуынша, бірінші нұсқа – қашықтан оқыту.
«Бұл нұсқа таңдалған жағдайда алыстағы елдімекендерді есептемегенде қалғанының бәрі қашықтан оқытылады», - деді ол.
Екінші нұсқа – іштей және қашықтан оқыту.
«Бұл жағдайда шектеу болуы керек: мектепте міндетті түрде термометрия, санитайзерлер болуы тиіс. Әлеуметтік қашықтық сақталып, сабақтар қысқартылуы керек. Яғни, кабинеттік жүйелер алынуы тиіс», - деді министр.
Асхат Аймағамбетов үшінші нұсқа - штаттық режимде қатаң санитарлық шектеу шараларын сақтай отырып, сабақты жалғастыру екенін жеткізді.
«Яғни балалар іштей оқиды да, қоңырау, сыныптардың толымдылығы, ауысым, кабинеттік жүйелерді алудан бастап асханаға баруға дейінгі шектеу шаралары күшінде болады», - деді министр.
Осы орайда Шымкент қаласының жаңа оқу жылына дайындығы қандай екенін білмек болып қалалық білім басқармасының басшысы Жанат Тәжиеваға хабарластық. Жанат Арысбекқызы дәл қазіргі кезеңде министр айтқан үш нұсқаның екеуін қарастырып жатқанын айтады.
–Бірінші нұсқа – қашықтан оқыту. Бүгін ғана осы мақсатқа 11 мың компьютер сатып алдық. Оларды әлеуметтік жағдайы төмен және көпбалалы, әлеуметтік аз қамтылған отбасылардың балаларына береміз бе деп отырмыз. Бір жағынан, мектептің бұйымы болғандықтан, затты күтіп ұстамай ма деген де күмәніміз бар. Бірақ, бала денсаулығы бәрінен де маңызды.
Екінші нұсқа – бастауыш сыныптарын 20 баладан асырмай, арақашықтықты сақтап мектепте оқыту. Балаларға ауру жұқпайды дегенмен, ересек мұғалімдерінен жұғып қалса, не істейміз деген де қорқыныш жоқ емес. Сондықтан, әлі нақты шешім қабылданған жоқ. Министрліктің бұйрығы шыққаннан кейін әрекет ететін боламыз, - дейді басқарма басшысы.

МЕКТЕП ФОРМАСЫН КИМЕУГЕ РҰҚСАТ!

Жаңа оқу жылында Қазақстан оқушыларына сабаққа мектеп формасын кимей қатысуға рұқсат беріледі. Шешім елде коронавирус індеті мен пневмония өршіп, әлеуметтік-экономикалық жағдай қиындаған тұста қабылданды.
«Ата-ананың мектеп формасын сатып алуға шамасы келмесе, олар балаларын классикалық немесе іскерлік үлгідегі қарапайым киіммен қамтамасыз етуі керек. Біз осындай шешім қабылдадық. Қазіргі жағдай үшін осы шешім маңызды деп санаймыз» деді министр мектеп формасын сатып алу көптеген ата-ана үшін қосымша салмақ екенін айтып.
Аймағамбетовтың мәлімдеуінше, министрдің мектеп формасы туралы бұйрығына төтенше жағдай, карантин және форс-мажор жағдайларында жұмыс істейтін арнайы тармақ енгізіледі.
«Мейлі дәстүрлі болсын, мейлі қашықтан болсын, бұл шешім күшінде қалады. Егер басын қашықтан бастап, жыл ортасында дәстүрлі білім беруге көшсек, мұғалім оқушыдан мектеп формасын киіп келуді талап етпейді. Бұл шешім бүкіл оқу жылында күшінде болады. Егер оқушыда мектеп формасы болса – аға-әпкесінен қалса немесе ата-анасы алдын ала сатып алған болса – әрине, соны киіп келуге де болады» деді министр.
Мектеп оқулықтары да оқу режимінің қандай болатынына қарамастан оқушыларға түгел таратылмақ.

БІРІНШІ СЫНЫПҚА – ЖАҢА ПӘН

«Ең маңызды сұрақтардың бірі – педагогтердің қазіргі жаңа жағдайға дайындығы. Қандай нұсқа қабылданса да, педагогтерге жаңа дағды керек. Оны төртінші тоқсанда айқын байқадық.
Сондықтан, бес модульден тұратын осы курстар – ІТ-дағды, цифрлық педагогика мәселелерін қамтиды. Қандай нұсқа қабылданса да – осы курстарды жүргіземіз. Сондай-ақ компьютер мен серверлер, интернет мәселесі.
Қашықтан оқысақ та, қалыпты оқысақ та – мектептерге компьютер керек. Әкімдіктер осы мәселеге жіті назар аударып отыр. Егер мектепте бір компьютерге 20-25 баладан келсе, онда олардың ІТ-дағдысын дамытамыз деген сөз бекер», - деді ол.
Министр өз сөзінде ерекше қажеттілігі бар балаларға берілетін білім сапасы мәселесі де ұмытылмайтынын жеткізді.

Тірі энциклопедия

Пятница, 10 Июль 2020 03:43

7b1c6a93-dccd-445f-a20c-75b340f26e84

Қазақ өте балажан халық. Дүниеге сәби келсе, шаңырағы үшін одан асқан қуаныш жоқ. Халқымыз балаға әрдайым болмыстың бастауындай қарайды. Сондықтан кім-кім де баласына жақсы, мағыналы, ешкімде жоқ, көп қайталана бермейтін ат қойғысы келеді. Сіз де балаңызға не жақыныңызға қоятын ерекше есім таппай жүрсіз бе? Онда Бердалы Оспанның «Есімдер: сақтардан қазақтарға дейін» кітабын парақтап шығыңыз. Ерінбеңіз, себебі бұл кітапта келтірілген есімдер – сақ-скиф, ғұн, байырғы түркілер және қазақтардың, бір сөзбен айтқанда сонау сақ патшайымы Томирис өмір сүрген кезден бүгінгі күнге дейінгі қазақ халқының жүріп өткен тарихи дәуір жолдары қамтиды.

«Қазақ есімдері аспандағы жұлдыздардан да көп» деп жазады кітап авторы. Сенесіз бе, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында 550-ден аса адам есімдері келтіріліпті. Оның басым көпшілігі ер адамдардың аттары да, 65-і әйел есімдері. Бұл арқылы Абай өмір сүрген кезде қазақ есімдерінің қандайы қолданыста болғанын білуге болады.
Ал Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұясында» 90 есім бар. Кеңес Одағы батырының осы бір шығармасы арқылы жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның оңтүстік өңірінде қандай есімдердің болғанын біле аламыз. Осындай жолмен еліміздің басқа аймақтарында жиі қолданылатын есімдерді жинауға мүмкіндік мол.
Баласына туғанда берілген есімімен қатар еркелетіп қойған есімдері бұрынғы есімін мүлде ұмыттырып жіберген кездер де тарихта баршылық. Мысалы, Қаныш, Шоқан, Абай, тағы басқа есімдер – осы бір құбылыстың дәлелі. Шоқан Уәлихановтың шын аты – Мұхаммед-Ханафия, Абай Құнанбайұлының шын аты – Ибраһим,
Қаныш Сәтбаевтың шын аты – Ғабдұлғани, Ғабит Мүсіреповтің шын аты – Ғабдұлғабит. Атақты кино және театр режиссері Шәкен Аймановтың шын есімі Шахкәрім екенін біреу білсе, біреу біле бермейді. Бұндай мысалдар қазақтарда көптеп кездеседі. Баласы болмағандықтан, інісі Оспанның атына жазылған ақын Абайдың шөбересі Алпаштың толық есімі Алыпарыстан.
Біз қазақ ұлтының мәдени мұрасының шексіз ғарышын зерттеушілердің бірі мәдениеттанушы Бердалы Оспанмен сұхбаттасқанда көп нәрсенің байыбына бардық. Кейіпкеріміз өзін есімтанушымын деп атайды. Қазақ есімдерін зерттеуде автордың өзіндік қайталанбас зерттеушілік жолы бар.
...Оның әкесі Әсілхан Оспанұлы ұлы ғалым әрі жазушы Мұхтар Әуезұлы өзі таңдап алған соңғы аспиранты, Қазақстанның оңтүстік аймағы ақындары Майлықожа, Құлыншақ, Мәделі, Ергөбек, Молда Мұса және басқалардың шығармаларын зерттеп жинап, жарыққа шығарған ғалым. 1972 жылы атақты генерал, Ұлы Отан соғысының батыры Сабыр Рақымовтың этникалық қазақ екенін, бауырлас – қазақ және өзбек халықтарының ортақ перзенті екенін дәлелдеген бірден-бір зерттеуші.
Ғалымның отбасында әрдайым білім мен кітап басты құндылық саналатын. Әсілхан Оспанұлының балалары жастайынан ғалымның инемен құдық қазғандай әдеби зерттеушілік жұмыстарының куәсі еді. Әкесінің осындай еңбекқорлығы балаларына үлкен үлгі болды.

– «Бір бала бар әкеден өте туады, бір бала бар, әкеден кете туады» демекші, сіз әкеңізден өте тудыңыз ба, кете тудыңыз ба? – дейміз ғой Әсілхан Оспанұлының баласы деген атты көтеріп жүрудің қаншалықты салмақты екенін білмек болып.

– Әкеміз тәрбиеге өте жомарт кісі болды. Бізді ұрып-соққан жоқ. Дауыс көтермеді деп айтпаймын, бәріміз де бала болдық қой. Отбасымызда шахматтан чемпионат болатын. Әкем екеуміз ойыннан бірден шығып қалатынбыз. Нұралы ағам мен Ералы інім шахматты өте жақсы ойнайтын. Әкем мен алтыншы-жетінші сынып оқып жүрген кезімде: «Осы Бердалы сөйлеген кезінде Карл Маркстың ойларын тыңдағандай боламын, жүйелі сөйлейді» деді. Біздің сабағымызды тексермейтін де. Кейде үш алып қалсам, әкеме айтпайтынмын. Шығарма жазуға келгенде алдыма жан салмайтын едім.
Әкеміз бен анамыз Оразкүл Батырбекқызы екеуі «Бала әбден ойынға қанып, сүйегі қату керек деген» принципті ұстанған болуы керек, мектепке 8 жасымда берді. Бірақ, оған еш өкінбеймін.

 

b1384dde-8136-4d73-b953-fafb9e266ab6


Ертеректе әкеме: «Бізге сіздердей болу қайда?» дедім. Әкем: «Жоқ, сендер бізден асып түсулерің керек» деді. Көп нәрсені түсінбедім. Жалпы, мен әкеме жақсы көмекші болатын кезде ол кісі өмірден озып кетті. Кубаның басшысы Фидель Кастро тарихшы Нуньес Хименес Кубаның тарихын жазған кезде көмекшілікке пәленбай аспирант берген екен. Қазақта, өкінішке қарай, М.Әуезұлына да, Өзбекәлі Жәнібекұлына да ешқандай көмекші берілмеді.
Жалпы, Бердалы Оспанмен әңгіме тиегін ағытқанда оның М.Әуезұлына деген айрықша құрметін байқау қиын емес. Екі сөзінің бірінде әкесінің ұстазын өзіне де ұстаз тұтып, мәртебесін көтеріп отырғаны. Мұхтар Әуезов деген сөздің аузымыздан шыққаны сол екен, Мұхтар Әуезұлы деп айтайық деп ескерту жасады.
–1932 жылы 10-маусым күні «Социалистік Қазақстан» газетінде «Мұхтар Әуезұлының хаты» жарық көрген. Қайым Мұхамедханұлының айтуы бойынша «Ахмет Байтұрсынұлы: «Бізді енді түрме-тамұқтан жібермейді. Сен билікпен тіл табысуға тырыс. Кешірім сұра!» деген. Бұны Қ.Мұхамедханұлына жазушының өзі айтқан. Демек М.Әуезұлы өз тегін «ОВ» деп жазуға КСРО билігінің қысымына байланысты мәжбүр болған.
Мұхтар ағамыз өз заманындағы барлық ауыртпалықты қара нардай көтерді. Елге қанша еңбегі сіңсе де, өзінің 50 жылдығын атап өткен жоқ. Себебі, ол кезде ағасы Раззақты «Ініңді ұлтшыл деп айт!» деп түрмеде әбден қинап жатқан еді.
Біз Алаш ардақтыларының басынан не өткенінен хабарымыз жоқ. Бердалы Оспанның айтуынша, Мұхтар Әуезұлы билікке ашық қарсы шыққан жоқ. Ол сол заманның мемлекеттік жүйесіне тікелей текетіреспей қарсы шықты. Халықты ағартты. ХХ ғасырға дейін қазақтың қазақ болуына еңбек етті. «М.Әуезұлы қағаз бен қаламның тапшы кезінде өндіріп жазған. Ал біз үйде отырып, жарытып жаза алмай отырмыз», – дегенде Бердалы Оспанның өзіне деген талапшылдығының жоғары екенін бағамдадық. Қалай болғанда да М.Әуезұлы бастаған қазақты таныту жұмысының бір шеті ендігі Б.Әсілханұлына жүктелген сияқты.
...Мен де Мұхтар ағаларымыз сияқты ұлт мәдениетіне әсер етуді армандағанмын. Өнердің әр алуан бағытына бой ұрған соң, өнерім шашырап кетті. Мәселен, мен сурет саламын. Суреттің бірнеше саласын меңгерген адаммын. Майлы бояумен, қарындаш, тушпен, ағашқа күйдіріп сурет cаламын. Көп қылқалам шеберлері Леонардо да Винчидің «Джокондасын» қарындашпен көшіре алмайды. Мен ағашқа күйдіріп көшіре аламын. Кезінде «Менің Джокондам» деген картина салғанмын. Алматыға келгенде көрмеден алынып тасталды. Мен атақты суретші болсам дедім. Ал Суретшілер одағына мүше болу үшін бүкілодақтық көрмеге қатысу керек екен. Әлем мойындаған Леонарда до Винчи де Суретшілер одағына мүше болмаған. Сондықтан мен де мүше болмасам ештеңе етпейді дедім. Бірақ, қазақ бейнелеу өнеріне ең кемі бір суретіммен үлес қостым деп ұялмай айта аламын.

– Бұл өнердің соңына түскен жоқсыз ғой?

– Түскен жоқпын, себебі, мен бұл өнердің құпиясын бір адамдай білдім.
Күніге ет жей берген маған қызық емес. Кезінде оюдың да аттарымен айналысқанмын. Құдай маған суретшілікті де, жазу өнерін де берген. Сурет салумен қатар музыкант болғанды жаным қалады. Сахнада өнер көрсеткенді жақсы көремін. Музыка саласында да айтарлықтай нәтижеге жеттім деуіме болатын шығар. Нота білмеймін, гитарада ойнай алмаймын. Бірақ, «Битлзға» деген қызығушылығымның арқасында музыка әлеміне де біраз саяхаттадым. Ұлтымның музыкасын битлздар арқылы таныдым. Әуенді ойнап, айтып, ести алатын дәрежеге жеттім. 60-тан асқанда ұстаздың алдына барып домбыра үйрендім. Мен үшін домбырадан асқан аспап жоқ.
1994 жылы ешкім шетелге шыға алмайтын уақытта Англияға барып Дүниежүзілік фестивалге қатыстық. Бірақ, бізді ешкім елеген жоқ.
Иә, өнерсүйер ортада оның «Қазақтың Джон Ленноны» деген лақап аты бар. Өйткені, Бердалы Әсілханұлы британдық әйгілі Beatles тобының адал жанкүйері. 1987 жылы «Музей» деген топ ұйымдастырып, 1994 жылы Егемен Қазақстанның атынан алғашқы болып Англия мемлекетінің Ливерпуль қаласында өткен аты әлемге әйгілі Beatles тобы музыкасының Бүкілдүниежүзілік фестиваліне қатысқан. Айта кету керек, КСРО тұсында бұл ән додасына ешкім қатыса алмаған. Осы өнер көрсету нәтижесінде еліміздің Тұңғыш Президентінің атына фестиваль ұйымдастырушылары атынан хат жолданған. Ол хатта: «Құрметті Президент! «Музей» тобы сіздің еліңіздің атын әлемдік музыкалық картаға енгізді» деп жазылған. Неге екені белгісіз, осындай ірі жетістік көрсеткен «Музей» тобы сол уақыттары еленбей қалды. Бәлкім, бұған ол кезде Қазақстанда шоу-бизнестің дамымауы да әсер еткен болар. Сөйтіп, өкінішке қарай, 2007 жылы Б.Оспан құрған музыкалық топ өз шығармашылық жолын тоқтатты.

– «Есімдер сақтардан қазақтарға дейін» деген еңбегіңізді жазуға аттай 15 жылыңызды арнапсыз. Жинаған есімдеріңіздің бұрынғы және қазіргі замандағы нақты иелері туралы мәліметтерді көптеп ұсынасыз. Өзіңіз автор ретінде аталған кітаптың қалай жазылғанына тоқталып өтсеңіз.

– Бірде інім Ералының ұсынуымен бір журналға есімдер туралы мақала жаздым. Сол мақалам бірден ағылшын тіліне аударылып басылды. Содан қайда қарасам да есімдер көзіме түсе бастады. Тельман Жанұзақұлының есімдер жайлы кітаптарын оқығанмын. Басқа да басылымдар бар. Ол кітаптарда қазақ есімдері бар, бірақ толыққанды емес. Қай есімді қай жерден алғаны белгісіз. Дегенмен ол ғалымдарды кіналауға болмайды. Сол кезгі зерттеу үрдісі солай болған. Ал мен қай есімді қай кітаптың қай бетінен алғанымды нақты көрсетіп отырдым. Біздің елімізде араб-парсы есімдері жиі қойылады деген жаңсақ пікір қалыптасқан. Ал шын мәнінде бізде нағыз қазақ есімдері көп. Мен не жазсам да дәлелдеп жазғанды жақсы көремін. Есім теруді әуелі «Абай жолынан» бастадым. Қазір қазақтар белгілі «16 қыз» әніндегі Бипыл қыздың есімі екенін, Қанжығалы Бөгенбай батырдың қызының аты Борсылдақ екенін, Бәтес француздың есімі екенін, Жамбылдың нағашысының атын білмейді.
Менің кітабымның маңыздылығы – қазақ тарихында тұңғыш рет сақ есімдері, ғұн, байырғы түркі, мәмлүктердің есімдері бар. Мен былайша айтқанда құрылымы әмбебап сауда орталығына ұқсас кітап жаздым. Менің кітабымда бірінші рет қазақтың пірлерінің тізімі дәлел-дәйектерімен жасалды. Ол да бір зерттеу. Мен осы кітапты жазғанда, алғашында, шынымды айтсам, не істеп жатқанымды да түсінбедім. Бірақ, менде әкемнің атын аласартып алмайын деген сезім болды. «Кімнің баласысың?» дегенде «Әсілхан Оспанұлының» аты аталғанда бірнәрсе тындыруым тиіс деп есептедім. Бір жағы, «Әсілхан Оспанұлының ұлдары ұсақталып кетіпті» деп айтпасын деген талпыныс қой. Бір есім жазу үшін пәленбай кітап ақтару керек. Бір білгенім, бұл кітап мені жайыма қоймайды екен. Бұл бірнеше том болатын кітап. Әлі жалғасы жазыла береді,- дейді Б.Оспан.
«Кітабыңыздан басқа жазған мақалаларыңыздың қайсысын ерекше атар едіңіз?» деген сұрағымызға Бердалы аға былай деді: «Иә, ондай мақалаларым бар. Мысалы, 1922 жылы жарық көрген «Шолпан» журналы туралы «Ғасыр таңында туған «Шолпан», «Тәңір қазақ поэзиясында», «Қазақ пірлері», «Мұғамила Әуезованың аналары», «Генерал Сабыр Рақымов – Отанға оралу» (ағылшын тілінде), «Ғани Іләйұлымен екі кездесу», «Жазушы Бердібек Соқпақбайұлымен жүздесу». Қазақтың ұлы тұлғалары туралы «Ұлылар да түс көреді», «Ұлылар да көзіне жас алады», «Ұлылар да әзілдейді», «Ұлылар да өкінеді», «Ұлылар да соңғы сөзін айтады» т.б. Менің мақтанып айта алатын бір мақалам «Құдайберген Жұбанұлының домбырасының ізімен» деп аталады. Мен үшін 18 тіл білген, 39 жасында халық жауы деп жала жабылып, ату жазасына бұйырылған ұлы әдебиетші ғалымның домбырасын табу өмірімдегі ерекше бір оқиға болды. Екі тілде бірдей жазатын болғандықтан уақыт та көбірек керек».
Ал қазір жазылып жатқан қазақ салттары үлкен бір, ұшы-қиыры шексіз ғарыш іспетті тақырып. Бердалы Оспан бірнеше жылдан бері қазақ салттары туралы мақалалар жазумен айналысып келеді. Қазір әр салтты зерттеп зерделеп, нақты деректі мәліметтермен дәлелдеп жазған мақалаларының саны 150-ге таяп қалыпты.
...Өнер адамы қалыпқа сыймайтыны кәнігі құбылыс. «Ұлы адамдар ауылда туады да, Парижде көз жұмады» деген сөз бар ғой. Сөйтсек, бұл сөздің астары «орта керек» дегенге саяды екен. Бердалы ағамыз да Шымкенттен Алматыға өкпелеп кеткен жоқ. Орта іздеп кетті. Мәселен, ол қазір Мұрат Әуез ағасына, басқа да жасы үлкен белгілі танымал тұлғаларға қалаған уақытында қоңырау шала алады, жүздеседі.
Бердалы Оспан туралы ізденгенде оның жан-жақты дарын иесі, музыкант, суретші, этно және мәдениет еріктісі, есімтанушы, арасында ертегі жазып, әндер де шығаратынын білдік. Әлемге әйгілі Beatles тобының әндерін қазақ тіліне аударып, қазіргі кезде альбом жазуда. Мыңдаған оқырманы бар интернет сайттары мен порталдарда, түрлі газет-журналдарда қазақ мәдениеті жайында көптеген мақалалары жарық көрген. Өзі: «Егер менің бөлмемде үлкен дөңгелек айналма үстел мен ортасында ыңғайлы креслом болса, оның бір шетінде ноутбук, бір шетінде қылқалам, екінші жағында ноталар, көркем шығарма жатар еді. Сонда айналып жан-жақты жұмыс істеп отыра берер едім» дегеніне таң қалмадық. Себебі, сұхбат барысында оның өз ісіне қандай құштарлықпен берілгенін сезіндік. Бердалы Оспан сияқты тұлғаның қазақ халқына өлшеусіз үлес қосып келе жатқанын тағы бір түйсіндік. Біз оны «тірі энциклопедия» дер едік. Өйткені, оның білмейтіні жоқ. Қазақты қазаққа таныту үшін аянбай еңбек етіп келеді. Оның мәдени-тарихи тақырыпта жазған еңбектері, мақалалары келешектің мұрағатында көздің қарашығындай сақталары сөзсіз.

НӘПСІ ТЫНСА, ПЕЙІЛ КЕҢІР

Пятница, 10 Июль 2020 03:34

11429371

Пейіл... Осы бір ауыз сөзде қазақтың жаны жатыр екен ғой. Кеңге – кең дүние, тарға–тар дүние деген рас па дерсің!?.

Шынын айту керек, басында біздің көбіміз бұл індеттің зауалына сенімсіздік таныттық. «Қайсы, кім бар ауырып жатқан, көрсетіңдерші, атын атап, түсін түстеңдерші, кәні?» деп күпіршілікке ұрындық. Енді міне, «көрсет!» деген ауруымыз көзімізді шығарып барады. Дерт ел арасын кезіп бастағанда тағы біріміз «Жүдә, жақсы болды. Той деген тоқтады, жиын-той болмаса, ысыраптан арыламыз» деп астамшыл әңгімені арындаттық. Япырай, бұл сөзіміз де артық айтылып кетпеді ме осы? Сол пейілімізден тауып алған жоқпыз ба мына жамандықты деген де ой келеді. Той-тойламақ түгілі көршінің үйіне кіріп, емен-жарқын қауқылдасып,бір-біріміздің дастарханымыздан бір шынаяқ шәй ішудің өзі арман болып қалған жоқ па?!
Ал карантинді қу құлқынының кәдесіне асырып, қымбатшылықты қолдан туғызғандардың құлқын айтсаңызшы?.. Кімге керек?! Әрине, елдің еңсесі езіліп, онсыз да халық қиналып жатқанда алыпсатарлар дейтін айлакештердің айы оңынан туа қалатыны бар. Карантин басталмай жатып-ақ бір күннің ішінде базарларда адыраспан, імбір мен лимон, чесноктан бастап барлық азық-түліктің бағасы аспандап шыға келді. Бір бумасы 100-150 теңгенің адыраспанын 500-700 теңгеге, бір келісі 500-600 теңге тұратын імбірді 5-6 мың теңгеге саудалағандардың жүзі тіпті шімірікпеді. Бұл баға қайдан шықты демеді, бір күнде-ақ сауданың сатысын космостық жылдамдықпен аспанға бір-ақ шығарды.
Ал дәрі-дәрмек ше? Ол туралы айтсақ, еңірегенде етегі жасқа толатындар аз емес. Аурудың жақсысы жоқ, дәрінің тәттісі жоқ. Мұқтаж болған соң, амалсыздан «Дексаметазонның» 2300 теңге тұратын қорабын 25 000 теңгеге, яғни, он есе қымбат бағаға сатып алғандар бар. Дәті қатты, нәпсісі ащы кейбір дәріханашылар аузына сыйған бағаны айылын жимай айтып тұрып алды. Оларды аз десеңіз, дәрі тапшылығын қолдан жасап, қолайлы сәтті тиімді пайдаланып қалуға қам жасаған тоғышарлар тобы да туындай қалды. «Керек боп қалар» деген пасық пиғылмен сұранысқа түскен дәрі-дәрмекті үйіп сатып алып, үйіне тығып қою да пейілдің тарлығынан емес пе?!
Президент Қ.Тоқаев халқымызға үндеу жасады. Ел ішіндегі жөнсіздіктерді сөз етті. «Сол сияқты дәрі-дәрмектің бағасын бірнеше есе өсіріп, қалыптасқан жағдайды өз мақсатына пайдаланғысы келген алыпсатарларды да құқық қорғау органдары менің тапсырмама сәйкес жауапқа тарта бастады. Қазір мемлекеттік органдар елдімекендерді қажетті дәрі дәрмекпен толық қамтамасыз етуде. Осыған орай, тиісті қор жасақталған. Төсек орындары да, медициналық қызмет көрсету ісі де толығымен қамтамасыз етіледі», - деді.
Иә, қалада арнайы құрылған мониторингтік топ екі күннің ішінде дәрі-дәрмектерді заңсыз сатудың 50-ден астам жағдайын анықтапты. Бұл екі күннің ішіндегі жағдай. Оған дейінгі және кейінгі орын алып жатқан заңсыздықтар, удай қымбат дәрі-дәрмек, базардағы бетімен кеткен баға айналайын кеңқолтық қазақтың пейілін неге сонша тарылтып барады деп налуымызға негіз болып тұр.
Қазір бар ғой, құдай сақтасын, мәйітті жерлейтін жердің бағасы да удай қымбат дейді. Көр қазушылар да қолыңнан келсе, қонышыңнан бас дегендей, иманын жұтып, тәубесінен жаңылып, әдеттегі «қызметін» тым қымбатқа бағалауға арланбайтын болыпты деседі. Адамдардың о дүниелік болғаны олар үшін өкініш емес, керісінше қып-қызыл ақшаға айналып тұр. Күніне қазатын көр көбейгеніне алақандарын ысқылап, күректерін сайлап отырғандардың қураған құлқынынан қорқынышты не бар? Осындай-осындай жаман ниет-пейілден құдайдың қаһарына ұшырап жатқан жоқпыз ба осы?
Қазақ қайтыс болған адамды соңғы сапарға қастерлеп шығарып салатын халық еді. Ал қазір ше? Мынадай жұрттың жылап-сықтауы көбейген тұста өлген адамның денесін саудалайтын сұмдықты да көз көріп, көңіл күңіреніп тұр. Олай дейтініміз, қайтыс болған адамның денесін мәйітханадан алып кетудің өзін базарға айналдырған құдайдан қайтқандардың қылығын немен түсіндіресіз?? Бір мәйітті алып шығуға – 25 000 теңге төлем сұрап, біреудің қайғысынан қайыр тілеп тұрғандардың тәзірін тартып жатырмыз ба?
Журналист Жанат Бақыт фэйсбук әлеуметтік желісінде былай деп жазады: «Бірнеше ай жұмыссыз отырған, дәріге ақша таппай жүргенде жақыны өлген ел қалай жерлерін білмей мәйітхана алдында сансырап жүр. Егер 5-10 теңге жинаған ақшаңыз болса, ұстап отырыңыз. «Әппақ ақшаң қаралы күнге қажет болады» деуші еді ғой баяғыда, міне, сол күн жетті...».
Қазақтың пейілі неге мұнша тарылды? Қазақы даналық «пейіліңе қарай – пейішің», «пейілі кең кемімес, пейілі тар кеңімес», «нәпсі тынса, пейіл кеңір» демеуші ме еді?!
Уақыттың жаманы кетіп, жақсысы келер. Мына күннің де қиыны өтіп, қызығы жетер. Тек қазағымның пейілін алмашы. Пейілі жаманға пәле жолығар деп атам қазақ бекер айтпаған болар. Пейіліңді тарылтпа, арыңды жоғалтпа, айналайын адамдар!

Открытие 2402 1 Страница 01

«Шымкент-2020 – Тәуелсіз мемлекеттер достастығының мәдени астанасы» жылының ашылу салтанатын сәтімен жоғарғы деңгейде өткізіп алдық. Үйден шықпай, онлайн тамашаласақ та, туған қаламыздың төрінде шалқып жүргендей марқайып отырдық. Ең бастысы, Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасы мейманасы тасыған Шымқаланың шырайын арттыратын айтулы тұлғалар мен көрікті жерлерімізді кереметтей көрсете біліпті.

Бағдарлама  «Интро», «Ұлы мұраның бастауы», «Ұлы Жібек жолы – Шығыс пен Батыс арасында» және «Шымкент – аңыздар қаласы», «Қазақ халқының ағартушылары», «Менің Елiм» деген бөлімдерден тұрады.

Көрсетілім алдында Шымкент қаласының әкімі Мұрат Әйтеновтің бейнеүндеуі көрсетілді.
–Қазақстандағы мегаполистер қатарындағы шырайлы Шымкент мәдени астана ретінде бекер таңдалған жоқ. Шымкент еліміздегі ең үлкен үш қаланың бірі. Сондай-ақ ірі өнеркәсіптік және экономикалық орталық. 2018 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Елбасы Нұрсұлтан
Назарбаевтың Жарлығымен Шымкент республикалық маңызы бар қала мәртебесіне ие болды. Сол сәттен бастап, жаңа мүмкіндіктер ашылып, биік белестердің дәуіріне жол салынды. Бұл тұрғыда қаламыздың көне Жібек жолының бойында орналасуы және географиялық ыңғайлылығы сауда мен бизнесті, мәдениетті өркендетуге үлкен мүмкіндіктер беруде. Бұл туралы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев: «Шымкенттің келешегі жарқын, жергілікті тұрғындардың үштен бір бөлігі жас буын өкілдері. Сондықтан шаһарды жастар қаласы деуге болады. Ерекше мәртебеге ие болған Шымкент еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуында айрықша рөл атқарады» деп атап өтті. Біз миллионды мегаполис тұрғындарымен бірге, сүйікті қаламыздың баянды болашағы үшін жұмыла жұмыс істейтін боламыз.
Шымкенттің тарихы тым тереңде жатыр. ЮНЕСКО-ның Бас конференциясының шешіміне сәйкес шаһардың көне ғасырлар қойнауында жатқан 2200 жылдық тарихы анықталды. Шымқала меймандостығымен, салт-дәстүрге беріктігімен тартымды. Енді қонақжай, мәдени астанада күн сайын маңызды іс-шаралар мен түрлі форумдар өткізілетін болады,- деді ашылу салтанатында сөз алған қала әкімі Мұрат
Дүйсенбекұлы.
Көрсетілімдегі басты кейіпкер – Қыз, Шымкент қаласының тұрғыны, таңертеңгі күн сәулесімен далаға қарай жүгіріп, қолында іс-шара логотипі бар батпырауықты ұстап тұрады. Осылайша, өңірдің табиғи сұлулығы – оның жайлауы бар ландшафты, қар басқан таулар мен қаланың көрікті жерлерінің суреті Мәдениет астананың көркін ашты. Шығармада елдің ұлттық және мәдени ерекшеліктерінің шығу тегі, тамыры туралы айтылады. Ұлы тарих пен аңыздардан тұратын қазақ даласы басты образға айналады.
Оның ішінде 2014 жылдан бастап Шымкент тұрғын алабы болған, қазіргі уақытта Сайрам, ежелгі Исфиджаб - халықаралық магистральдағы ірі сауда және мәдени орталықтың тарихы көрсетілді. Сондай-ақ, қаланың 2200-жылдығы ЮНЕСКО-ның 2020 жылғы атаулы күндер халықаралық күнтізбесіне енгізілген Шымкенттің тарихы да көрсетілді.
Телевизиялық жобада ТМД Атқарушы комитетінің төрағасы Сергей Лебедев те Шымкенттің ТМД елдерінің мәдени астанасы мерекесінің салтанатты рәсімінде қуанышымызға ортақтасып, бейнеүндеу жолдапты.
–Қала тұрғындарын осынау айтулы мерекемен және негізі қаланғанына 2200 жыл толуымен шын жүректен құттықтаймын. Бұл мерейтой ЮНЕСКО-ның атаулы мерекелер тізіміне енген. ТМД елдерінің мәдени астанасы ретінде бұған дейін де Қазақстанның екі қаласы, 2012 жылы – Нұр-Сұлтан, 2014 жылы – Алматы қалалары жарияланған еді. Бүгінде бұл құрметті эстафетаны Қазақ елінің тағы бір шуақты, жомарт Шымкент қаласы қабылдап алуда. Бұл көне қалада дала көшпенділері мен Шығыстың жергілікті отырықшы тұрғындарының өркениеті бағаланып келеді. Ұлы Жібек жолы бойындағы көне қаланың тарихы архитектуралық қасиетті жерлерде көрініс тапқан. Ғажайып қала айтулы тұлғалар мен көрнекті орындарды көше аттары арқылы көздің қарашығындай сақтауда. Сондай-ақ туристерді өзінің табиғатының таңғажайып сұлулығымен, саялы саябақтарымен, табиғи қорықтарымен, арайлы аумағымен, жануарлар мен өсімдіктер әлемінің алуандығымен таңғалдырып келеді. Қала қонақтарына театралды және опералық өнер конкурстары мен «Шымкент – қызғалдақтар отаны» атты суретшілер және фотографтар байқауы, «Ұлы Жібек жолы» қолөнершілер байқауы, эстрадалық орындаушылардың бірінші халықаралық «Душа Евразии» концерті және т.б. көптеген іс-шаралар ұсынылмақ. Мәдени астанаға орай өткізілетін іс-шаралардың барлығы да Қазақстанның мәдени деңгейінің өсуіне үлкен септігін тигізетініне күмәнім жоқ. Барлығыңызға денсаулық, жақсылық пен сәттілік тілеймін, - деп ағынан жарылды.
Жобаның теленұсқасында көрермендердің назарына ежелгі ұлы ойшылдар мен тұлғалар шықты: Әбу Насыр әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Яссауи, Мұхамед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалаири, Әйтеке би, Ұмай ана, Домалақ ана, Абай Құнанбаев, Шәмші Қалдаяқов. Сонымен қатар, Шымкенттің ең әдемі орындары мен көрікті жерлері көрсетілді.
«Байтақ ел, жазира көк аспан, бастары қар жамылған асқар таулар – бәрі де бабамыздан қалған ұлы аманат. Ұлы дала – біздің ұлы дастанымыз. Осындай ұлы өлкеде туып, өмір сүру – бізге берілген бақ. Ата-баба дәстүр-салтын сақтаған мәңгі елдің ұландарына туған жерден артық қандай саябақ болсын?! Сол туған жердің мейірімін саялап, ғибратпен шежіресін ардақтап, жүрегімізде мәңгі аялап өтсек не арман?! Біздің басқан әрбір қадамымыз Шымқалаға аян. Жаңа дәуір, жаңа заман, жаңа күн туғанда, ғаламға даңқы кеткен анамыз да, панамыз да өзіңсің, Шымкент! Өзіңнен туған ұл-қыздарың аманда дидарыңа қылаудай мұң түсірмес». Түсіруші топ кішкентай қыздың образы арқылы жүректен шыққан осы шынайы лебізді жеткізгісі келіпті. Ойдағыдай жеткізіпті де.
Одан кейін Абыз ақсақалдың қобыз үні Көк Тәңірі мен Күн нұры боп таралады. «Қара қобыз Тәңірменен тілдескен, қара қобыз тіршілікпен үндескен.
Көк Түріктің көкжал туған ұлдары, Көк Тәңірдің алғауымен күн кешкен. Қожахмет, Қадырғали, Жалаири, Әл-Фараби, Баласағұн, Қашғари. Һәм данышпан дара тұлға Дулати, Алаш туған асыл ұлдар аспани. Ұрпақ үшін құрбан болған жандары. Қасиетті қайта тумас нар бәрі. Бәйдібек би, Төле, Қазыбек, Әйтеке, Әруақты қазағымның хандары. Арман қуып ақ қанатын талдырған, Ақ қанатын азап-мұңға малдырған. Ұлы дала ұлдарына мың рахмет. Ұрпақ үшін ұлы мұра қалдырған».
Ұлт беделін, ел намысын көтерген,
Шымкенттің биік әркез шоқтығы.
Басты кейіпкер – кішкентай қыз сценарий бойынша Ұлы Жібек жолының бойындағы көне қалаға келеді. «Шымкент Ұлы Жібек жолындағы, адами парасаттың шаңырағы. Айта алмас бұл шаһардың нарқын адам, еңбекпен бой көтерген халқы әман. Шымкент Ұлы Жібек жолындағы, секілді гаухар жүзік жарқыраған».
Марғұлан атындағы Археология институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы Бауыржан Байтанаев Шымкенттің 2200 жылдығын тойлау Мәдени астанамен тұспа-тұс келгендігін, көне қаланың б.з.д. ІІ ғасырда Ұлы Жібек жолының бойында пайда болғанын, археологтардың Қазақстандағы облыс орталығында тарихи өзегін сақтап қалған жалғыз қаладағы Цитадельді зерттеу барысында қайталанбайтын құнды материалдар тапқанын тілге тиек етті.
–2003 жылы қалашықты аршу жұмыстарынан кейін тарихшылар «Шымкенттің тарихи жасы 2200 жыл» деген байламға келді. Шымкенттің көне қала деген дәрежесі бар. Ол Ташкенттің құрдасы саналады. Ол кезде шекара болмаған, қос халық қоян-қолтық араласып тұрған. 2020 жылғы ТМД елдерінің мәдени астанасы, бұл да – заңды құбылыс. Шымкент мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан өзіндік мәдениеті бар, қайталанбайтын дара қала.
Шаһар Нуджикент немесе Навчекак деп те аталған қытайлық жазба әдебиеттерде Нуджицзян делінеді. Мұсылман әлемінің шығыс бастауында қорғаныс бекінісі болған. Бұл жерде сенім үшін соғыс жүрген. 1300 жыл бұрын қалыптасқан экономикалық зона болған. Шымкент отандық тарихымызда сипатталған, сипатталып үлгермеген қалалардың бірі, - деп 2200 жылдық тарихи жылнамамыздың қалай жазылғанына тоқталды.
...Ана – Жер бетіндегі ұрпақты таратушы. Ана – ұрпақ тәрбиесіндегі тәлімгер. Шығармашылық топ «Әр қазақ анасын ардақтасын!» деген ойды әсем әнмен ақ жаулықты ананың кейпінде береді.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, айтыс ақыны Ақмарал Леубаева ақ жаулығын жамылып, шұрайлы, шырайлы елдің шаттығына айналған мекеніне ыстық ықыласын былайша білдірді.
– Шымкенттің Мәдени астана боп аталуының өзіндік астары бар. Тарихының тереңдігі бір басқа, тұрғындарының, Шымшаһар жұртының ерекшелігі бір басқа. Қазақ елінің қай бұрышында да қайманалы қазақилық, ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып сақталған. Ал біздің Шымкентте ол шынайы көрініс тапқан. Бұл қала ата-баба өсиетін, ақ жаулықты аналардың қасиетін жоғалтпаған жер дер едім. Қасиетті аналарымыздың осы көне шаһарда мекендеуінің өзі үлкен мән-мағына бермей ме?! Шымкент қаласының әрбір кірпішімен мақтанамыз. Оңтүстік өңірінің жұрты мәңгі жасай берсін!
ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің Гуманитарлық ынтымақтастық жөніндегі кеңесіндегі Әзірбайжан республикасының өкілі Полад Бюльбюльоглы өзінің видеожолдауында мұндай жобалар мәдениет саласындағы мәселелерге назар аударуға, жергілікті билік пен тұрғындардың, жалпы ТМД елдері халықтарының өзара байланысуына мүмкіндік беретінін алға тартты.
–Мәдениеттің үлкен мерекесімен құттықтаймын. «ТМД елдерінің мәдени астанасы» атты тамаша жоба ел астанасы болып табылмайтын қалаларға арнап ойлап табылған. Себебі, жоба өткізілген ТМД елдерінің барлық дерлік қалаларында бұл тәжірибе оң нәтиже көрсеткен. Мәселен, Шымкент сияқты көне де жаңа, ірі инфрақұрылымы бар қала өзінің ежелгі тарихын, бүгінгі келісті келбетін, мәдени мәйегін осы жоба арқылы кеңінен көрсете алады.
Бұл айтулы мерекенің қазақ жеріне жеткеніне бек қуаныштымын. Қалыптасқан пандемиялық ахуалға орай сіздерді алыстан видеоконференция арқылы құттықтауға мәжбүрміз. Біз осындай аса оңай емес кезеңде өмір сүріп жатырмыз. Мәдени жобалардың бәрі де жалғасуы тиіс. Мен сіздерге үлкен жетістіктер мен армандарыңыздың орындалуын тілеймін. Жылдың соңына дейін коронавирус дерті жойылып, шырайлы Шымкентке ат басын бұрармыз деп үміттенеміз. Біздің жүрегіміз сіздермен бірге! – деп ыстық лебізін ақтарып жатты.
Ал ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің Гуманитарлық ынтымақтастық жөніндегі кеңесіндегі Ресей Федерациясының өкілі Михаил Швыдкой Еуразия кеңістігінде үлкен рөл атқаратын, Қазақстандағы үшінші мегаполистің ірі инфраструктурасы мен экономикасының дамуына тоқталып өтті.
«Ұлы Отан соғысы кезінде майдан даласына жіберілген оқ-дәрілердің үштен екісі Шымкент қорғасын зауытынан жөнелтілгені баршамызға мәлім. Фашизммен соғыста жеткен жеңісімізде сіздің қалаларыңыздың алар орны орасан. Шымқаланың бай тарихымен қатар сәулетті бүгіні де бар. Мәдениет саласында ғана емес, басқа бағыттарда да қадамдарыңыздың қарышты болатынына сенемін! - деді.
Абайдың «Көзімнің қарасы», Шәмшінің «Қайықта» әндері Шымкенттің мерейлі мерекесінің мәртебесін асқақтатып тұрды.
«Бұл қалада бүткіл балалығым өтті. Осы жерде спорттағы кәсіби қадамдарым басталды. Мен екі рет олимпиада ойындарында өнер көрсеткенімде, туған елімнің көк байрағын биік ұстауға тырыстым. Барлық көрермендер, әсіресе балалар Шымкентте де көркем гимнастиканың мықты мектебін қалыптастыруға болатынын білсін дедім. Дәл менің туған қаламда көркем гимнастикаға мамандандырылған бірден-бір мектептің бар екенін мақтан тұтамын». Көркем гимнастикадан Қазақстан Ұлттық құрамасының бас бапкері, спорт шебері Әлия Юсупова Шымкентте туғанын мақтан тұтып, ойын осылай кестелепті.
Осы ауқымды іс-шаралардың бәрінің басы-қасында жаны тынбай шапқылап жүрген Шымкент қаласы Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының басшысы Рашид
Мыңбаев тележобаның «Мир-24» халықаралық, республикалық, жергілікті телеарналарда және интернет желілерінде көрсетілгенін айтады.
–Бұл теленұсқа басқарманың жанынан құрылған комиссияның шешімімен іріктелген шығармашылық топтың біраз уақыттан бергі жанкешті жұмысының нәтижесі. Тау-тауды аралап, апталап киіз үй тігіп, сонда қонып қалған күндері де болды. Тележобадан бөлек, ТМД елдерінің және Қазақ елінің өнер жұлдыздары ақ жүректі видеоқұттықтауларын жолдады. 25-ке жуық бейнеүзікті әлеуметтік желілер мен жергілікті телеарналарда көрсеттік.
Сонымен қатар, қала күні мерекесі аясында жергілікті телеарналар мен әлеуметтік желілерде онлайн форматта көптеген танымдық, мәдени-сауықтық шаралар, поэзиялық сағаттар, фестиваль-байқаулар, көрмелер өтті. Атап айтқанда, Шымкент Мәдениет үйі өнерпаздарының ұйымдастыруымен ТМД және еліміздің өнерпаздарының қатысуымен «Шуақ шашқан, Шымқалам!» атты мерекелік концерттік бағдарлама, «Shymkent-Fest» онлайн өнер фестивалі аясында «2200 жылдық шежірелі Шымкент» республикалық онлайн ақындар айтысы, жазба ақындар арасында «Ғажайып қала - Шымкент» онлайн мүшайра, фотографтар арасында «Ертегі қала - Шымкент» онлайн байқауы, жас суретшілер арасында «Балалар көзімен - Шымкент» сайыс, оқырмандар арасында «Қайырымды қала - Шымкент» онлайн оқулары өз мәресіне жетіп, жеңімпаздары анықталды. Оларға қаржылай сыйақы берілді, - дейді Рашид Мамытұлы.

 

Тобықтай түйін.

Шымкент – мен үшін анамның ыстық алақаны. Қуат алатын киелі мекен. Бұл ыстық тандыр нан мен көк шәй. Шымкент, ол – менің ең қонақжай достарым. Бала кезден естіп келе жатқан бесік жыры. Бұл – бақытты балалық шақ. Бұл – менің жүрегімнің көктемі. Көктемнің бастауы – Шымкентте Мәдени астана жылына орай 34 маңызды мәдени іс-шара өтуі жоспарланған еді. Бәрі де онлайн өтіп жатыр. Ең басты маңызды шара, ол – Шымкенттің ТМД елдерінің мәдени астанасы атану шарасының салтанатты ашылу рәсімі еді. Оны да ойдағыдай өткізіп алдық. Қалғанын уақыт көрсетер...

22658735669776280 67ed

Шымкенттегі «Отырар» кітпханасының атауы шаһар басшылығы мен мәслихатының шешімімен Әл-Фараби атындағы кітапхана болып өзгерді. Қоғам белсенділері әлеуметтік желілерде осы мәселеге орай алуан-алуан пікір білдіруде. Байқағанымыз, солардың басым көпшілігі кітапхана атауының бұрынғысынша «Отырар» болып қалуына ниеттес. Осы орайда Шымқалаға Нұр-Сұлтаннан іс-сапармен келген Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының басшысы, педагогика ғылымдарының докторы, профессор Үмітхан Мұңалбаеваның пікірін білуді жөн санадық.

45ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің қолдауымен

Үмітхан Дәуренбекқызының бастамасымен әлемнің 33 мемлекетінің төрінде Қазақстан әдебиеті мен мәдениетінің орталығы ашылды. Қазіргі таңда осы орталықтар айрықша қатты қарқынмен жұмыс істеп тұр. Сонымен қатар халықаралық ынтымақтастықта және ғаламдық кітапхана кеңістігінде кітапханалық жобалардың жүзеге асырылуына септігін тигізуде. Шет елдерге іс-сапармен барған қазақ қаламгерлері мен мәдениет қайраткерлерінің барлығы дерлік осы орталықтарға ат басын бұруда.
Биыл хакім Абайдың туғанына 175 жыл! Осы орайда Үмітхан Мұңалбаеваның ұлы ақынның мерейтойына орай Еуропаның Чехия, Словакия, Венгрия, және Германия мемлекеттерінде Абай орталығын ашқанын көбіміз білмеуіміз мүмкін. Қазақстан Республикасының Чехиядағы Төтенше және Өкілетті елшісі Марат Тәжиннің қолдауымен Чехияның астанасы Прага қаласындағы Клементинум кітапханасының басшылығы орталыққа арнап үлкен ғимарат бөліпті. Орталықты ашуға Қазақстан кітапханашылары, зиялы қауым, белгілі ғалымдар, елшілік өкілдері ат салысқан.
Аталмыш орталық қазақ әдебиеті мен руханиятының дамуына үлес қосу, Абай шығармаларын оқу мәдениетін қалыптастыру, сонымен қатар ақын мұраларын шет елдердегі ғалымдардың зерттеуіне және ғылыми еңбектердің көптеп жазылуына әсер ету міндеттерін жүктейді. ҚР Ұлттық академиялық кітапханасымен тікелей байланыс орнататын жетекші рухани орда ретінде қазақ әдебиетінің оң имиджін қалыптастыру, ақын шығармаларына деген сұраныс пен ақпарат ағындарын бағыттау және реттеу, орталықтың ғылыми және мәдени қызметіне байланысты өткізілетін іс-шараларды бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау және ақпараттық қолдау көрсету болып табылады.
Сөйтіп, Еуропаның төрінде Абай шығармашылығын, мұраларын насихаттау қазақ рухын аспандатқаны кәдік. Ал, Германияның ең ірі кітапханасына Абайдың 1909 жылы шыққан кітабының көшірмесін тапсыру да ұлт әдебиетінің үлкен жетістігі дер едік. Яғни, Абай атын шығару үрдісі Қазақстанның әрбір қаласында, мектептер мен кітапханалардан бөлек, шетелде де жаңғырып жатыр.
- Қазақтың рухани атасы Абай болса, Әл-Фараби бабамыз да қазақ халқының руханиятына өлшеусіз үлес қосқан ірі тарихи тұлға. Аристотель мен Сократпен тең түсетін Әл-Фарабиді қалай көтереміз? Жалпы, менің жеке пікірім, ұлттың атын сол ұлттың перзенті шығарады. Мәселен, Отырар ол - қала. Ал, ол қалада кіндік қаны тамған ұлы перзент кім? Соған да баса мән беруіміз керек. Елдің атын қала аты емес, сол елге еңбек сіңірген тұлғалар шығарады, - дейді Үмітхан Дәуренбекқызы.

«Китаб әл-мусики әл-кабир» трактатының түпнұсқасы –Шымкентте

Кітапхананың Әл-Фараби атын иемденуіне нұр-сұлтандық кітапханашылардың қатысы қанша деген заңды сауал туындайды.
«Біз Әл-Фарабидің «Китаб әл-мусики әл-кабир» деген кітабын шетел қорларынан екі жыл көлемінде келіссөздер жүргізіп, сіздердің кітапханаға жеткіздік. Бұл, біріншіден, қала әкімі М.Әйтеновтың тапсырмасы. Аталмыш басылым дүние жүзіндегі ең толық қолжазба болып саналады. Мекеме Әл-Фараби атын иеленгеннен кейін түпнұсқасы бұдан былай сіздерде болады. Бұл жерде басқа да құнды кітаптар мен қолжазбалар сақталуы тиіс. Ғалымның басқа тілге аударылған кітаптары мен қоры жиналуы керек. Әлемдік стандартқа сай сайт ашу қажет. Мәселен, оқырман Италияда отырып көргісі келсе, электрондық кітаптар сол жерде де қолжетімді болуы тиіс».
Республикалық кітапханашылар қауымдастығын басқаратын Үмітхан ханымның ұсыныс, ой-пікірі мұнымен шектелмейді. Оқу залдарын жасақтауға негіз ретінде Әл-Фараби еңбектерінің классификациясы алынды. Әрбір залдарда оның түрлі ғылым салалары бойынша тақырыптық еңбектері қамтылмақшы. Алматыдағы Ұлттық кітапханада сақталған 20 мың, Нұр-Сұлтандағы Ұлттық академиялық кітапханада сақталған 13 мың қолжазба, басқа да сирек кітаптар көшірмесі осында жеткізілмекші екен. Мәселен, Италияның кітапханасынан алынған VII ғасырдан бері сақталған Құран кітабының көшірмесі әлем бойынша үш-ақ адамға берілген. Оның бірі – АҚШ-тың экс-президенті Б.Обамаға, екіншісі – Елбасы Н.Назарбаевқа, үшіншісі – Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасында сақталыпты.
Жалпы, кітапхана атауын ауыстыру бір күнде қабылданған шешім емес. Бұл ұсынысты жергілікті Мекемтас Мырзахметов, Әбсаттар қажы Дербісәлі және басқа да зиялы қауым өкілдері білдіріпті.
– Бұл зиялы қауымның қалауы, елдің шешімі. Бұл іске «оң болсын!» деп айтамыз. Әл-Фарабидің еңбектері, кітаптары өскелең ұрпаққа жетсін. Ұлы бабамыздың туған жерге оралу деген бір ғана арманы болыпты. Сол арманын бүгінгі ұрпақ туған жерінің төрінде іске асырып жатыр. Фараби бабамызды бүкіл әлем мойындаған, біз ғана бағасын білмей жатырмыз», - дейді Ү.Дәуренбекқызы.
Ал, кітапхананың сыртқы логотипін, құжат мәселелеріне кететін және нысан алдына қойылатын ескерткіш-мүсіннің шығындарына жергілікті кәсіпкерлер қолдау көрсетпек.
Үмітхан Дәуренбекқызының сөзінше, ең бастысы адами ресурс – кітапханашылар Әл-Фараби кітапханасында қызмет етуге, оны оқырманға тиісті деңгейде жеткізуге дайын.
Сөз соңында Үмітхан ханым Шымшаһарға келіп, көптеген оңды өзгерістер орын алғанын көріп, көңілінің шарықтағанын айтты. Бірақ, мұндағы Балалар кітапханасының жағдайы аянышты халде екенін көріп, ұнжырғасы түсіп кетіпті.
– Шымкентте не көп, мейрамхана көп. Ал, кітапхана саусақпен санарлықтай ғана. Сіздердегі Балалар кітапханасының жағдайы көңіл көншітпейді. Ал, ресторандардың жағдайы керемет. Неге соның бірін Балалар кітапханасы етпеске?! Жергілікті билік мейрамхана көбейткенше, кітапхана көбейтсе ғанибет қой. Бір өжеттік жасап сол той-думан орталығының біреуін кітапханаға берсе, тамаша болар еді. Әсіресе, қазіргідей карантин кезінде балалар баратын кітапхананың жағдайын қарастыру толғағы жетіп тұрған өзекті мәселе», - деген де пікірін білдірді.

 

DSC 3349

2020+2200. Қандай сәйкестік десеңізші. Бұл жыл Ұлы Жібек жолының бойындағы көне қала Шымкент үшін 2 және 0 сандарымен қиюласқан керемет жыл болды. Біріншіден, біз, шымкенттіктер, ақ түйенің қарны жарылып, Самарқанның көк тасы еріп, 2020 жылы ғасырдың ғаламат белесі – көне шаһардың 2200 жылдық мерейлі кезеңіне куә болып отырмыз. Екіншіден, ТМД елдерінің 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесін иеленіп, қаламызда әр алуан қызықты халықаралық іс-шаралар өткізілуде.

Иә, көкдөнен көңілге салсақ, қиял қанатына ерік берсек, биылғы Наурыз мерекесінде ертегілерде сипатталатын 30 күн ойын, 40 күн тойымен жалғасқан дүбірлі думан өтуі тиіс еді. Ооо, ол уақытта күнгейдегі Күнқаланы танымай қаларыңыз сөзсіз еді. Көңілді көкке өрлеткен қаншама әсерлі жиындар өткен болар еді. Әлемде қалыптасқан пандемиялық ахуалға орай барлық іс-шараларды кейінге шегеруге мәжбүр болдық. Бірақ, іс-шаралар кейінге ысырылғанмен, Мәдени астана мәртебесін ешкім еншілеп кеткен жоқ. Мерейі асып, қайта түлеген шырайлы шаһардың 2200-ші туған күні – Қала күнін жоғарғы деңгейде өткізу үшін қызу дайындық жүріп жатыр. Төрткүл дүниедегі жаңаша өмір сүру үрдістеріне сәйкес, «Шымкент – Достастықтың 2020 жылғы мәдени астанасы» атты айтулы шараның салтанатты ашылу рәсімі қала күні мерекесімен бірге онлайн өткізілмек.
Сонымен қала күні мерекесіне орай 1-19 маусым аралығында «Shymkent-Fest» онлайн өнер фестивалі өтіп жатқанын қаперлеріңізге ілгіміз келеді. Қанша дегенмен жүзбе-жүз дидарласып, думанның ортасында жүрмеген соң, көптеген маңызды іс-шаралар мен өнерпаздарымыздың тасқынды өнері тасада көрінбей қалуы мүмкін. Сондықтан бірлік пен береке бастауы, ұлттық дәстүріміздің ұясы саналатын Шымкент қаласының бүгіні мен болашағын өнер өрісіне айналдыру өзіміздің, яғни сіз бен біздің қолымызда. Дарынды жастардың даралығын дәріптеу, олардың шығармашылығын насихаттау, жергілікті таланттарға қолдау көрсету, халықтың бос уақытын тиімді пайдалану мақсатында «Shymkent-Fest» онлайн өнер фестивалі 6 (алты) бағыт бойынша өткізіліп жатыр.

 

 DSC4005 DSC4988

 

«2200 жылдық шежірелі Шымкент» республикалық онлайн ақындар айтысында қарағандылық Дидар Қамиев пен шымкенттік Нұрғали Әнапия додаға түсіп, жырдан шашу шашты. Ақтаңкер қос ақын аға мен ініге тән мағыналы айтыс жасап, көрермен алғысына бөленді. Бұдан бөлек, басқа айтыскерлер де шуағын шашқан шұғылалы шаһардың туған күніне орай өнерін ортаға салатын болады.

«Ғажайып қала – Шымкент» атты жазба ақындар арасында онлайн мүшәйраға қатысып, ынта танытқандар жетерлік. Байқауда бақ сынаған үміткерлер арасында Шымкент қаласы Төтенше жағдайлар департаментінің дағдарыс жағдайларды басқару басқармасының жедел кезекшісі, азаматтық қорғау аға лейтенанты Есалиев Нұржан Талғатұлы да бар. Яғни, туған қалаңа деген риясыз көңіл, ыстық ықылас мамандық не орта таңдамайды. Сөз өнері саласының сардарлары ғана емес, қорғаныс саласының «сарбаздары» да Шымкентке махаббатпен өлең арнауда.
«Ертегі қала – Шымкент» фотосуретшілер арасындағы онлайн байқауға тіршіліктің түрлі бояу, тынысын объектив көзіне сыйғызған тамаша туындылар ұсынылып жатыр.

«Балалар көзімен – Шымкент» жас суретшілер арасындағы сайыс та қыза түсуде.

 

3017db0ab-f713-4407-b1c2-738dcfdf4e4a

 

«Қайырымды қала – Шымкент» оқырмандар арасындағы онлайн оқуға атсалысушылардың қарасы аздау болып тұр. Сондықтан кез келген қала тұрғынының аталған бәйгеге қатысып, бағын сынауына әбден болады.
«Туған күніңмен, Шымкент!» айдарымен ТМД өнерпаздарының құттықтаулары әлеуметтік желіде көп талқыланып жатыр. Өзбекстан Республикасының эстрада жұлдыздары тарихы терең, халқының пейілі кенен, жатырқап, жатсынбайтын, асқар арманға жетелейтін, ымырт жабылса түрленген, жұлдыздар жымыңдасқанда жадыраған Шымкенттің туған күнімен құттықтау легін бастады. Қашанда қаламыздың өсіп-өркендеуіне тілеулес тату көршілеріміз ыстық сәлемін «Шымкент салам, Ташкенттен салам» деп әнге қосып, жолдапты.
Қырғыз ағайындар да жүрекжарды ықыласын онлайн жолдаған екен. Қырғызстан Республикасының эстрада жұлдызы, әнші Жанар Тұратов: «Қазақ-қырғыз бір туған деп текке айтылмаған. Сол достығымыз нығая берсін! Туған күнің құтты болсын!» деп Шымшаһарға деген игі тілегін жеткізді.
Соңғы уақытта Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы өткізіп жүрген «Дәстүр дәрістері» атты онлайн дәрісі, бейнепоэзия, ONLINE кітап оқу, әлеуметтік желі арқылы көрсетілетін түрлі концерттер, бейнежазбалар, кешкі online кітапхана, т.с.с. бәрі де Шымқаланың мәдениеті мен әдебиетінен сыр шертетін, жалықтырмайтын, көрермен мен өнерпазды бір-біріне асықтыратын іс-шаралар.
Келген қонағын төредей күтіп алатын, түңлігін күн сүйген, шаңырағы шаттықпен тербелген қонақжай Шымкенттің туған күні осылай аталып жатыр. Мереке тек мұнымен шектеледі десеңіз, қателесесіз. Шынайы сезімдердің мекені Шымқаланың жарқын шамдары мен әсем субұрқағы атқылаған Арбатында серуендеудің өзі бір ғанибет. Сәнді де саялы ағаштарымен аты әйгілі Асанбай Асқаров атындағы Дендросаябақ – шырайлы шаһардың жап-жасыл жұмағы. Қазақстанның ең дәмді кәуабы қайда? Әрине, Шымкентте! Ендеше, туған қаламызбен қалай мақтансақ та жарасады. Мерекеңмен, тегеуріні тасты да ерітетін, тірлігі мығым, сөзі шырын, бар қазақтың қазығы мен қазынасына айналған ару қала – Шымкентім!

 DSC2984

Қазіргі таңда археологтар, реставраторлар мен құрылысшылар – ұзын саны 100-ге жуық адам Шымқалада Ескі қалашықтағы аспан асты музейінің құрылысына атсалысып жатыр. ТМД елдерінің мәдени астанасы жылына орай көне шаһардың 2200 жылдығын мерекелеу қарсаңында бұл музей мегаполистегі көзге көрінерлік көрнекі жерге айналмақ.

Тарихи сарын

Заманауи мегаполистің атымен аттас 4,5 гектар аумақты алып жатқан Ескі қалашық Шымшаһардың орталығында орын тепкен. Өткен ғасырдың ортасынан бастап археологтар бұл жерде Көне қалашықтың пайда болуы мен дамуына қатысты сауалдарға жауап табу үшін қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.

maxresdefault2002-2003 жылдары Ә.Марғұлан атындағы археология институты мен М.Әуезов атындағы ОҚМУ-дың бірлескен экспедициясының көмбе заттарды қазып шығару жұмыстарының нәтижесі Шымкенттің тарихи жасы 2200 жыл деген қорытынды жасауға себеп болды. Зерттеулер қаланың біздің заманымызға дейінгі екінші мыңжылдықтан бастау алатын тарихы тым тереңде екенін дәлелдеп берді. Ескі қалашықтағы мәдени қабаттардың тереңдігі орта есеппен 14 метрге дейін барады. Археологтар ең төменгі қабатынан б.з.д. ІІ ғасырдың басы мен ІІІ ғасырдың аяғы деп көрсетілген керамика бұйымдарының бөліктерін тапқан.
Аз сөзбен айтар болсақ, Шымкент – Қазақстандағы өзінің тарихи өзегін сақтап қалған жалғыз қала. Ескі қалашықта аспан асты музейін салу арқылы еліміздің тарихи мақтаныштарының біріне айналдыру туралы шешім қабылданғаннан кейін бұл жерде жұмыс қыз-қыз қайнай түсті. Археологтардың бірлесе күш салуының арқасында келешек көрнекі жердің сегіз мың шаршы метр аумағында аршу жұмыстары жүргізілуі керек-тін. Сол аралықта ХІХ ғасырдағы қалалық цитаделдің тарихи тұрпатын қалпына келтіру үшін реставраторлар да қосылды. Құжат қабырғалар мен мұнараны, қырғын кезіндегі және бақылау алаңшаларын, кіру есіктерін қайта қалпына келтіруге жол ашты. Ал 2019 жылдың күзінде тарихи жердегі қазба жұмыстарына құрылысшылар да кірісті.

Көне қорғанның құпиялары

Бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде Ескі қалашықта адам сенгісіз өзгерістер орын алыпты. Бұрындары бір уақытта бірнеше жерде қазу жұмыстарына күш салып жатқан үш жасақ археолог бұл жердегі басты күш болса, енді тарихты зерттеушілерге реставраторлардың ойын жүзеге асыратын құрылысшылар да қосылды.
Ә.Марғұлан атындағы археология институтының директоры Бауыржан Байтанаев ескі қалашықтың жұмбағын шешумен студент кезінен айналысып келеді. Елімізге белгілі археологтың 2002-2003 жылдары қалашықта жүргізілген экспедицияны басқарғаны мәлім. Сол кезде Шымкенттің 2200 жылдық тарихы бар екені айғақталды. Соңынан экспедиция материалдары ғалымның докторлық диссертациясында көрініс тауып, Шымкенттің тарихы туралы жазған кітаптарының да негізгі мазмұнына айналды. Қазір Б.Байтанаев қалашықтағы музей ісі жобасының ғылыми кеңесшісі.
– Шымкент қалашығында көптен күткен музей салу ісі басталғанына қуаныштымын, - деді өз ойымен бөліскен тарихшы. – Бұл – менің балам. Осы тақырыпты зерттеп, зерделеуге өмірімнің көптеген онжылдығын арнадым. ЮНЕСКО-ның шешімімен қаланың 2200 жылдық тарихи жасының мойындалуы – мен үшін де, мегаполис үшін де өте маңызды қуантарлық оқиға.
2200 жылдық мерейтойымызды тойлау әлемдік пандемияға байланысты биылғы күзге жоспарлануда. Оған дейін қалашықтағы жұмыстар толығымен аяқталуға тиіс. Үш гектардай аумақтың аяқталмаған қазба жұмыстарын жалғастыру тек археологтарға ғана рұқсат етілмек. Мерейтойға келетін көптеген туристер мен қала қонақтары қалашықты аралай жүріп, шығыс бөлігінде жалғасып жатқан қазба жұмыстарын көзімен көре алады. Археологтардың тарихқа қызығушылық танытқандарға дайындаған қызықтары көп.
Цитадельдің ең биік нүктесінен жаңа мегаполис алақандағыдай көрінеді. Бұл жерде XVIII ғасырда бой көтерген қорғанның айналасындағы тіреуіш қабырғалардың құрылыс жұмыстары жүріп жатыр. Осы күнге дейін жақсы сақталған цитадельдің жалпы келбеті бір кездері қорғаныс қабырғалары мен бекініс айналасындағы шұңқырлармен қоршалған екен.
– Қорғанды аршу жұмыстары кезінде археологтарды тосын сый күтіп тұрды, - дейді Бауыржан Байтанаев. –Тарихи орынның анағұрлым ертеректе пайда болғаны мен төбе түріндегі археологиялық ескерткіштер қатарына жатқызылатынына меңзейтін қабат табылды. Бұл қабат осыдан 2000 жыл бұрын осы жерде елдімекен болғанын айғақтайды. Қазба жұмыстары кезінде осы елдімекеннің ең төменгі қабаттарынан жуан қабырғалы діни орталықтың үлкен залы анықталды. Ал оның ар жағында сүйекхана орын тепкен. Одан 30-ға жуық сүйегі бар хум (құмыра) табылған. ІІ ғасырда бұл өңірде ауытқымалы қалыпсыз құбылыстар орын алады да, адамдар сүйектердің басым бөлігін алып қаладан кетуге мәжбүр болады. Кетпес бұрын тұрғындар барлық есіктерді өңделмеген шикі кірпіштермен бекітіп кетеді. Бұл қараханидтердің дәуірінде-ақ орын алған оқиға еді. Одан кейін бұл жерге тимуридтер келеді де, өздерінің құрылыстарын бастайды. Ал XIX ғасырда қоқандықтар бекіністі алғаннан кейін төбе аумағы цитадельге айналдырылады. 1864 жылы патша генералы Черняевтің әскері цитадельді басып алған соң қыраттың айналасына қорған тұрғызыла бастады.
Қазір қорғанның айналасында тіреуіш қабырғалардың құрылысы жүріп жатыр. Оған тек оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс қос мұнаралы кіреберіс биік қақпа арқылы кіруге болады. Келушілер жоғарыға жаяу жүргіншілердің пандусымен көтеріле алады. Заманауи құрылыс қақпаның жақын маңынан бой көтереді. Археологтар бұл ғимараттың сүйегі жұмыр тас пен шіріген бөренелерден тұратынын қазба жұмыстары кезінде анықтаған.
Тарихшылар мен реставраторлардың айтуынша, көне көтергіш арнайы шатырмен жабылатын болады. Бұл, біріншіден, жайсыз ауа-райынан қорғайды, екіншіден, қалашықтың сәніне сән қосады. Әрі бірнеше ғасыр бұрын кешеннің бұл бөлігі қандай болғанын елестетуге мүмкіндік бермек.
Бекіністің өзінде алғашқы көрме павильоны дап-дайын тұр. Бұл жерге келген туристер қару-жарақ, тиын, киім мен тұрмыстық заттар экспозициясымен таныса алады. Экспонаттардың қатарында қалашықтағы қазба жұмыстары кезінде табылған артефактар: әр түрлі кезеңдік ақшалар, қару-жарақтар, ағылшын және француздық оқ-дәрілер, әшекей бұйымдары, сарбаздар мен офицерлердің әскери киімдерінің түймелері, қыш-керамика бұйымдары бар.
Сондай-ақ цитадельден табылған зеңбіректер мен пулемет оқтары да келушілердің назарына ұсынылмақшы. Бұдан бөлек, бұл жәдігерлерді тек экспозиция залынан ғана емес, қорғаныс қабырғалары мен мұнаралардан да тамашалауға болады.

 

 DSC2973

 

Ежелгі шахристан

Бекіністі бойлай төмен түскенде пандустың оң жақ қапталында қалашықтың шығыс бөлігі менмұндалайды. Бұрын бұл жерде шахристан тұрғын үйлері, сондай-ақ барлық өлшемге сай қорғаныс қабырғалары болған. Олардың қалдықтарын археологтар қазба жұмыстары кезінде тауыпты. Шахристанның тұрғынүйлері арнайы жабынмен жабылып үлгерген. Бұл шатыр құрылысты жайсыз ауа-райынан қорғайды және жылдың кез келген маусымында археологиялық жұмыс жүргізуге жағдай жасайды.
Шахристанның тіреуіш қабырғасының арқасында қазір амфитеатрдың құрылысы жүріп жатыр. Ол табиғи шұңқырдың орнынан бой көтереді. Дәл осы жерде Шымкенттің 2200 жылдығына арналған мерекелік іс-шаралардың салтанатты ашылуы болады деп күтілуде. Қалашыққа экскурсия жасап келе жатқанда Оңтүстік қақпаның алдына табан тірейсіз. Ескі қалашыққа қорғаныс қабырғаның бір бөлігі болып табылатын екі мұнара арқылы кіресіз. Мұндай мұнаралардың жалпы саны 10 болмақ. Қалашықтың келбеті мұрағатта сақталған суреттер арқылы қалпына келтірілуде. Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенцияға сәйкес, тарихи орынды тұрғызу немесе қалпына келтіруде міндетті түрде тарихи нақтылық сақталуға тиіс. Сондықтан да археологтар мен реставраторлар Ресей әскери-тарихи архивінде сақталған цитадель сызбалары мен Вележев пен Верещагин сияқты суретшілердің мөрі басылып, 1967 жыл деп көрсетілген суреттері тәрізді тарихи құжаттарға қарап әрекет етуде.
Жоба авторларының ойынша, қалашықтағы жеті метрлік қорғаныс қабырғалары эстетикалық мақсаттан бөлек, серуен алаңқайы бар айналма галереяның қызметін де атқаратын тәжірибелік мақсатқа қызмет етпек. Цитадельге Әйтеке би көшесі жағынан және құрылысы аяқталған Оңтүстік қақпадан, сондай-ақ Ескі шаһар жақтан да кіруге болады. 120 құрылысшы қазан айынан бері осында еңбек етуде, бірақ, әлі де атқарылар жұмыс шаш етектен.

Дәуірлер тоғысы

Археологтарда да бұрынғысынша жұмыс жетіп артылады. «Археологиялық сараптама» ЖШС-нің өкілі, тарихшы Владимир Бычков шығыс қорғаныс қамалы аумағында бір жарым жылдан бері жұмыс істеп келеді. Қазба жұмыстарының бас кезінде оның жұмыс тобы цитадельде тер төкті. Іздеу жұмыстары барысында шымды қатпарды ашқан уақытта археологтар казармалық бөлімшенің іздерін тапқан. Қазындылар ақырындап бірігіп, бүгінгі күні шахристанның шығыс бөлігі мен цитадель толығымен аршылды. Тарихи жердің басты құндылығы оның көпқабаттылығында.
– Бұл жерде біз бірнеше мәдени қабатты көреміз, - деді Владимир Бычков. – Жоғарғы қабырға – бұл XVIII ғасыр аяғы – XIX ғасыр басы. Ал сәл төменіректе XVI ғасыр. Мегаполис үшін – бұл қайталанбайтын дара құбылыс, өйткені, келуші туристер архитектуралық нысандар арқылы дәуірлер айырмашылығын көре алады. Біз әр түрлі құрылыс көкжиегін зерттеудеміз. Қазір олардың саны екеу, бәлкім, одан да көп болуы мүмкін. Бұл жерге келген адам тек тарихты ғана түгендемейді, сәулет пен құрылыстың түр-түрімен танысады.
Әр мәдени қабаттың құрылысы әр алуан. Бір-біріне ұқсамайды. Егер мына бір жері кірпіштен қаланса, басқа жерінде сұйық саз кәсегімен құйылған. Мұндай түрлі-түрлі кезеңді қамтитын мәдени қатпар ескерткіштің өзінде айрықша қызығушылық туғызары сөзсіз. Бірнеше мәдени қатпардың болғаны табылған артефактар арқылы да расталып отыр.
– Бізде әр алуан кезеңді қамтитын ақшалар көп, - деді сырымен бөліскен археолог. – Әр түрлі уақытта қоқан және бұхар кезеңінің, Қазақ хандығының тиындары табылды. Қатпарларды аршу кезінде, тіпті, Алтын Орда империясы уақытындағы тиындар қолға түсті. Бұл жерде әр түрлі кезеңді қамтитын барлығы екі жүзден астам бақыр табылды. Сондай-ақ ағылшын және француз оқтары, мергендердің ұштығы, түрлі керамикалар да шығып жатты.
Бычковтың жұмыс тобы түрлі құрылыс қабатттарын зерттеу жұмыстарын әлі де жалғастыруда. Арнайы жасалған бастырманың арқасында ол жұмыс қыстыгүні де тоқтаған емес. Әлбетте, ол кезде археологтар үштен немесе алтыдан бөлініп, қазындыларды өте мұқият аршыған-ды. Ежелгі құрылыстарға зиян келтірмес үшін зерттеушілерге бар болғаны екі-үш сантиметр топырақты қыстырғышпен өте сақтықпен абайлап қана қазуға тура келді.
–Мұндай көпқабатты ескерткіш – музей саласында қайталанбас орын, - деп есептейді Владимир Бычков.– Оның жақын және алыс шетелдерден келген туристерге қызықты болатынына сенімдімін.
Қазақстанда мұндай тарихи жерлер көп емес, біздің жағдайымызда Шымкенттегі Ескі қалашық мегаполистің көрнекті жерлерінің бірегейі болмақ.

Страница 1 из 29