Нобель неге үйленбеген?

Пятница, 12 Май 2017 06:39

Адамзат тарихында өз есімін өсиетімен өрнектеп кеткен осынау ерек тұлғаның жеке өмірі мен тағдыры қалай өрілді? Жұмыр басты әр пенденің басынан өтетін ғашықтық ғаламаты мен махаббат машаһаты ұлы адамның жүрегінде қандай із қалдырды?

ghasyqtyq

Французша махаббат

Ол орта бойлы, ашаң жүзді, қою қоңыр шашты, сымбатты жігіт болды. Сәнмен қойылған сақал-мұрты мен көзіне үнемі тағып жүретін қара баулы пенснесі де әдемі келбетіне ерекше рең беріп тұратын. Осындай көрік -келбетіне, ақыл-парасатына қарамастан Альфред Нобельдің әйелден жолы бола қоймады. Ол өмір бойы үйленген жоқ, баласы да болмады. Бір басын екеу етіп, жұбайлық жұп құруына не кедергі болды? Ол бар ғұмырын тынымсыз еңбекке, ізденіске арнады. Әлде осындай жұмысбастылығы бағын байлады ма екен? Әлде шатақтау, тіпті кейде төзгісіз мінезі тағдырына тосқауыл болды ма? Әрине аты аңызға айналған адамның өмір тарихында біз біле бермейтін құпия, жұмбақ жағдайлар аз емес. Әйтсе де, махаббат мәселесінде Нобельдің басынан сан қилы тарих өткені ақиқат.

Альфредтің алғашқы махаббаты оның жүрегіне ауыр жара салып кетті. Ол жан-тәнімен ғашық болған әдемі де сүйкімді ару дәріхана қызметкері еді. Алайда ауыр науқасқа шалдығып аяқ астынан қайтыс болған жап-жас сұлу швед қыздың қайғысы Нобельді есеңгіретіп жіберді. Осы бір оқыс оқиға оның жүрегіне жазылмас жара салғандай Нобель жиырма жылға жуық әйел затына деген сезімін оята алмады.

Арада өткен «өлі» тыныштықтың тұзағын Париж театры сахнасындағы сол бір күнгі сұлулық сиқыры үзіп, шер боп қатқан жүректі селт еткізген еді. «Комеди франсез» спектаклінің премьерасында даңқыменен дүрілдеген актриса Сара Бернардың талантына шын ықыласымен табынып, сахнаның сыртында оған гүл шоғын ұсына тұрып, оңаша отырып сырласу үшін ғаламат бір ресторанға шақырған. Содан кейінгі жиі-жиі жүздесулер, өзара әсерлі әңгімелер екеуінің арасын бірте-бірте жақындастыра түскен еді. Тіпті Сараның өзге біреуден кездейсоқ байланысып туған ұлы да бұларға кедергі келтірмегендей. Бірақ бұл байланыс қос жүректі жандырған шынайы махаббат па, жоқ бір-біріне бауыр басқан жақындық па, оны өзі де анық ажырата алмаған секілді. «Маған ошағымның басын жылылықпен тербеп, құстың ұясындай ұйытып отыратын әйел керек. Ал ұлы актриса ондай ерлікке бара ала ма?» Оның ішкі дауысы осылай деп үн қатқан. Нобель бұл сұраққа шешім таба алмай жүргенде Сара Солтүстік Америкаға үш айлық турнеге аттанып кетті. Бала күнінен анасына жақын өскен, қайсыбір қиын сәтте де онымен ақылдасып отыратын Альфред Швециядағы шешесіне хат жазып, кеңес беруін өтінген. Жауабын ұзақ күтті. Анасы да аз ойланбаса керек, бір күні зарықтырған хат та жетті. «Балам, сенің қандай көңіл -күйде жүргеніңді аналық жүрегіммен сезіп отырмын,– деп бастапты анасы. – Ол өзінің ғаламат талантымен мені өткен жылы біздің театрдағы қойылымда таң қалдырған... Егер саған сахнаның «құдайы» қажет болса – сен оны қолыңа түсіре аласың. Мен білемін, Францияда әйел үшін құрбандыққа барған адамға мүсіркеушілікпен қарайды. Ал оның кейіпкері (әйел) мұны мақтан көреді. Сенің еліңде, ұлым менің, ол еркекті есерсоққа балайды. Шведтерден үлгі ал...Эльф! (анасы оны осылай атайтын) Актерлардың тұлғасы оның сахнада сомдаған барлық ролдерінің жиынтығынан құралады. Ал ол тұлғаның болмысында қандай да бір тайғанақтық, тұрақсыздық тұнады, сондықтан оны кез келген қалыпқа салуға болады. Ертеде актерларды өзге жұртпен қатар зиратта жерлеуге рұқсат етпегені бекер деймісің?! Оларда жан, сезім болмайды, балам!» 

Альфред анасының ақылынан аттап кете алмады. Отбасындағы жанжалды да қаламады. Есін алған актрисамен арасы үнсіз үзіліп, сезімнің ауылы алшақтай берді..Бірақ олардың арасын сыйластық пен қимастық қабысқан хаттар жалғап тұрды.

 

Баронесса Берта

Өз кезінің іскер, «өзгеше» танымалдыларымен салыстырғанда Нобель мүлде бөлек адам еді. Ол ешқашан темекі шеккен емес, ішімдіктен аулақ болды, карта, өзге де құмар ойындарға жоламайтын. Шыққан тегі швед болғанымен оны еуропалық ортаның космополиті деуге болатын еді. Ол француз, неміс, ағылшын, орыс тілдерін еркін меңгерген, өз ана тіліндей кібіртіксіз көсілетін. Коммерциялық және өнеркәсіптік қыруар жұмысы оның әдебиетке деген құштарлығына да көлеңке түсірген емес. Ол мың сан шаруаның шаужайынан ұстай жүріп ғаламат ірі кітапхана жасақтауға да мұқият көңіл бөле білді. Дарвиннің зволюциялық ілімін жақтаушы ағылшын философы Герберт Спенсердің еңбектерін, Вольтердің, Шекспирдің шығармаларын сүйетін. Нобель бәрінен де француз әдебиетін ерекше бағалайтын, ол романист әрі ақын Виктор Гюгоның, қысқа әңгімелердің шебері Ги де Мопассанның, көрнекті романист Онеро де Бальзак пен Эмиль Золяның , ақын Альфонс Ламартиннің жазғандарын бас алмай оқитын. Оған орыс жазушысы Иван Тургеневтің туындылары ерекше әсер қалдыратын. Тоғыз жасынан 17 жасына дейін Ресейде есейген, кейіннен байлығының басы осы жерде құралған Нобель үшін де, оның отбасы үшін де олардың өміріндегі бұл елдің орны ерекше. Альфред кезінде «Ресей менің екінші отаным» деп текке айтқан жоқ, Өйткені Шведцияда шаруасы шатқаяқтап, күн көрісі қиындаған Эммануэл (Альфредтің әкесі) Санк-Петербургке отбасын көшіріп әкеліп, Альфред сауатын осы елде ашты. Ол орыстың атақты химигі Зининнен үйде жеке сабақ алды. Оның химия саласындағы білімінің түп қазығын осы ғұлама ғалым бекіткенін Нобель мақтанышпен айтып өтті. Ал 1879 жылы Эмануэлдің үш ұлы – Альберт, Роберт, Людвиг Бакуде «Ағайынды Нобельдердің мұнай өндірісі серіктестігін» (қысқаша «Бранобель») құрып, осы арқылы қаржы магнатына айналған. Сөз реті келгенде Нобельдер отбасы мұнай өндірісінен тапқан байлығы үшін Қазақстанға да елеулі дәрежеде қарыздар екенін, олардың тағдырының қазақ жерімен де тығыз байланысты болғанын айта кету керек, Өйткені «Бранобель» Батыс Қазақстандағы Ембі мұнай кенін де назарден тыс қалдырмай, отбасылық бизнесінің бір тармағына айналдырған еді. Әрине бұл кезде ағайынды үш Нобель мен олардың әкесі Эммануэл өмірден қайтқан-тұғын. «Бранобельдің» басында 1888-1917 жылдары Людвигтің баласы, атасымен аттас Эммануэл қалды. 

Өзін космополит-бизнесмен санаған Альфред: «Мен қай жерде жұмыс жүргізсем, сол жер менің Отаным, ал мен барлық жерде жұмыс істедім» деген екен. Ендеше Нобельдің есімі мен оның артында қалған байлығында Қазақстанның да елеулі үлесі бар. Бірақ, әттең, оның атындағы сыйлыққа біздің елден әлі күнге бір адамның ілікпей келе жатқаны өкінтеді.

Альберт Нобель дүниеден өтетін 1896 жылы әлемнің әртүрлі елінде оның 65,5 мың тоннаға жуық жарылғыш зат шығаратын 93 кәсіпорны болыпты. Ол өзінің жеке байлығындағы 33 млн швед кронының 31 млн-ын Нобель атындағы сыйлық қорына қалдырып кетті. Кім біледі, егер оның әйел, бала-шағасы, артында өмірін жалғастыратын ұрпағы болғанда ол бұл байлығын бүкіл әлемнің игілігіне тапсырар ма еді, әлем Нобель деген есімді, оның атындағы сыйлықты білер ме еді?.. 

Әйелден жолы болмаған ұлы тұлғаның тағдырын түрлі бұралаңға салған бикештер оның өмірінде түпкілікті тұрақ тауып қала алмады. Адамзат тарихында аты мәңгілік өшпейтін жасампаз жан тіршіліктегі жалғыздығы мен жан азабын өзі ғана сезген болар. Солай бола тұра ол жұмысқа жан-тәнімен берілген бейнеткеш еді. Нобель химиялық жеке зертханасында ғылыми жұмыстарын жүргізумен бірге өзінің өнеркәсіп империясының дүниенің төрт бұрышында бытырап жатқан түрлі компанияларын бір орталықтан басқарып отырды. Өнертапқыштық, коммерциялық тірліктерін былай қойғанда есеп-қисап жүргізу, қисапсыз корреспонденция, іскерлік қатынас қағаздар жазып,тіркеп отыру секілді сансыз шаруаға қаншама уақытын сарп ететін. Дәл осындай жұмысбастылық жағдайында тағы бір әйел оның жүрегін «тұсады».

Нобель қызмет орнына іс жүргізуші әр хатшы іздеп, австриялық газеттердің біріне: «Парижде тұратын қалталы әрі өте білімді егделеу сері (41 жаста) бірнеше тілді меңгерген, кез келген жастағы бикені іс жүргізуші әрі хатшы қызметіне шақырады» деген хабарландыру береді. Жарнамалық хабарға жауап берушілердің бірі 33 жастағы Берта Кенски болды. Графиня Берта австриялық фельдмаршалдың қызы еді. Әкесі қайтыс болған соң парасатсыз шешесі бар байлығын ойынханаларда ұтқызып, отбасы көк тиынсыз қалады. Осындай жағдайдан соң күнкөрістің қамымен Берта Венадағы фон Зуттердің үйінде губернантка болып істеуге мәжбүр болады. Алайда үй ханшасы ұлы Артурдың қызметші қызбен өзара байланысын сезіп қойып, Бертаны босағасынан қуып шығады. Дәл осы кездері газетте шыққан хабарландыруды оқыған Берта Парижге жол тартып, әңгімелесу сынағына қатысады. Білімді, ақылды, саясатқа да, өнер мен ғылымға да аса зерек әрі сұлу ару Альбертке ә дегеннен-ақ ұнайды. «Неткен биіктік!» деп тамсанады ол іштей. Бертадан тамаша қызметкер шығатынына күмән жоқ еді, бірақ Нобельдің оған деген ойы мүлдем басқа арнаға бұрылып жүре берді. Қыздың жұмыс кестесіне күнде екі мәселе ғана енді – Нобельмен Булонск бульварында серуендеу және бірге тамақтану. Бикеш өзіне «жүктелген» мұндай кәсіби өзгеше міндетке аса таңқалған жоқ, қарсылық та білдірмеді. Нобель мұны жақсылықтың белгісіне балаған. Ол жағдайды асықтырмай, араларындағы байланыс үйлесіммен, үлбіреген гүлдей боп жетілгенін жөн санаған. Сондай бір ғажайып күндердің бірінде Берта бір жапырақ қағазға «Нобель мырза, мені кешіріңіз. Мен Венаға, ғашығыма кеттім. Сізге бақыт тілейтінімдей маған да бақыт тілеңізші. Сізді шынайы құрметтейтін Берта Кенски» деген жазу қалдырып, ізім-қайым жоқ болды.

Ғашығы Артурмен қосылған Берта фон Зуттердің тағдыры тіпті ерекше. Ол тоғыз жыл күйеуімен бірге Грузияда тұрып, ерлі-зайыпты екеуі журналист ретінде орыс-түрік соғысының куәсі болды, осы қантөгіс майданның оқиғаларын газеттерде жариялап тұрды. Венаға қайтып оралған соң Берта бейбітшілікті жақтаушылар қозғалысына қатысып, осы жолдағы күрестің басты тұлғасына айналды. Ол бейбітшілікке үндеген көптеген кітаптар жазды, соның бірі – «Жойылсын қару» романы.
Күрескер әйел кейінірек Нобельмен қайта кездесіп, оның өмірінің соңына дейін достық байланысын үзген жоқ. Альфред тіпті Берта басқаратын қозғалысты қуаттап, оған қаржылық қолдау жасап та тұрды. Берта фон Зуттер «Жойылсын қару» романы мен бейбітшілік жолындағы еңбегі үшін 1905 жылы Нобель сыйлығына ие болды. Жалпы ғылыммен қатар бейбітшілікті нығайтуға үлес қосқан қайраткерлерге берілетін сыйлықты Нобель дәл осы Берта фон Зуттер үшін белгілеген деген де болжам бар.

 

«Мадам» Софи

Баронесса Бертадай бекзат әйелден кейін Альфред ешкімге ғашық бола алмаспын деп ойлаған. Себебі одан биік, одан асқақ аруды жолықтыру мүмкін емес деп түйген. Бірақ өмірдің қайшылығын қайтерсіз, сондай талғам-таразысына қарамастан ол өзіне мүлдем тең келмейтін бойжеткенмен тағдырын тағы байланыстырды. Нобель қайтыс болғаннан кейін 16 жылдан соң жазылған Бернард Шоудың атақты «Пигмалионе» комедиясы тура осы махаббат машақатына арналған.

...Қаншалықты жігерлі, жалынды болғанымен Альфред Нобельдің денсаулығы бала күнінен әлсіз еді.Ол минералды бұлақтардың суымен емдейтін курорттарға жиі баратын. 20 жастағы гүл сатушы Софи Гессті дәл осылай емделіп жерген кезінде Венаның жанындағы Баден-бай-Вин шипажайында гүл дүкенінде кездестірген. Бұл кезде Альфред 43 жаста еді. Кедей отбасынан шыққан австриялық еврей бойжеткен оны сыртқы сымбатымен арбап алды ма екен, кім білсін?! Көргеннен көңілі ауған сұлуды Нобель Францияға алып келіп, оған Париждің қақ ортасынан керемет пәтер сатып әперді. Қарабайыр тәрбиеде өскен қыздың тезірек тіл үйреніп, француздық мадамның мәнеріне машықтануы үшін француз тілі оқытушысын да жалдады. Әйткенмен білімі тайыз, жалқау, топастау қыздан нағыз француз ханшасын жасауға талпынған Нобельдің әрекеттерінен түк шықпады. Есесіне ол Альфредтің мәрттігін пайдаланып, ақшаны оңды-солды шашуға шеберленіп алды. Қымбат әшекейге, бағалы киімге малынды, күтуші ұстап, кергіп жүретін болды. Қалаған затын алып, тіпті қарызға батса, оны Альфредке төлетіп, оңай өмірдің олжасына кенелді. Тіпті Нобель онымен нақты некеге тұрмаса да өзін «мадам Нобель» деп таныстырудан тартынбады. Бәрінен де оның «мадам Нобель» деп қол қойып, Берта фон Зуттерге хат жазып жібергені Альфредті қатты ашындырды. Өйткені осыдан соң Бертадан Альфредке үйленгенімен құттықтаған хат келген еді. Ессіз қыздың «еркелігі» мен есерсоқтығынан шаршаған Альфред оған қыруар қаржы бөліп, Австрияға аттандырады. Әйткенмен өмірінің соңғы 19 жылын осы әпербақан әйелмен байланыстырған белгісіз сезімнің соңын хаттар жалғап тұрды. Күндердің күнінде, яғни 1891 жылы Софи өзінің әлдебір венгерлік офицерден жүкті екендігін, ал оның мұны тастап кеткенін айтып, мұңын шағып хат жазады. Нобель Софидің атына 150 мың австриялық флорин аударып, осымен оған жасаған қамқорлығы шектелген шығар деп ойлайды. Бірақ Софидің құлқыны мұнымен құрғамаған еді. Ол Нобель қайтыс болғаннан кейін де оның соңында қалған қаржысынан үлес талап етіп, «егер менің талабымды орындамасаңдар, мен Альфредтің маған сезімін ашық жазған хаттарын жария етемін» деген қоқан-лоққы жасайды. Атақты ғалымның репутациясына дақ түсірмеуді ойлаған Нобельдің өсиетін орындаушылар оның талабына көніп, Софиден Альфредтің 216 хатын 12 мың флорин қаржыға сатып алуға мәжбүр болады. Әрине бұл қаражат Нобель қорының есебінен алынған еді. Ғалымдардың «егер дүниеқоңыз сол әйел болмағанда ғылымның еншісіне бұдан да қомақты қаржы қалатын еді» деп қалжыңдайтыны да содан.

Нобель сыйлығынан математиктердің құралақан қалғанын да атақты ғалымның махаббат машақатымен байланыстыратындар бар. Бәлкім аңыз, бәлкім ақиқат болар, Альфред Нобель мен шведтік математик М. Г. Миттаг-Леффлер екеуі бір қызға ғашық болып, сұлу бойжеткен жастау математикті қалаған деседі. Осыған қатты қапа болған «динамит королі» бүкіл математиктерді сыйлықтан қағып, жазалапты-мыс.

Ал басқа бір жазбаларда Альфредтің жүрегін жаулаған Анна есімді датчандық аруды математик ғалым Франц Лумарж иеленіп кеткен деген де әңгіме бар. Әрине бұл болжамдардың қаншалықты қисынды-қисынсызын тарихтың еншісіне қалдырайық. Бірақ шындығы сол – талант та, ақыл мен парасат та, байлық та, түр-сымбат та бір басынан табылған осынау аңыз адамның өзі махаббат атты ұлы сезімнің алдында дәрменсіз болды. Жалғыздық – оның тағдырына жазылған қасіреті еді.Ол Жерорта теңізінің жағасындағы өзі ерекше жақсы көрген Сан-Ремодағы вилласында 1896 жылы 10 желтоқсанның түнінде миына қан кетіп қайтыс болды. Демі таусылар соңғы сәтте оның қасында жақын адамдарынан ешкім болған жоқ. Швед тілін білмейтін итальяндық қызметші Нобельдің соңғы сөзін түсінбей де қалды.

Оңтүстік Қазақстан облысында «Емханаға тіркел де МӘМС жүйесіндегі өз мәртебеңді анықта!» акциясы басталды.

Шара аясында соңғы бір аптаның ішінде 140 мыңнан астам азамат тіркелген. Сала мамандары осы соңғы екі аптада көше, аулаларды аралап, 500 мыңнан астам тұрғынды қамтыған кездесулер өткізген. Әрбір тұрғынға өзі таңдаған және тұрғылықты мекеніне мүмкіндігінше жақын орналасқан емханаға барып тіркелуі керектігін жеткізді. Түсіндіру жұмыстары бұдан әрі де жалғасын табады. Өйткені, осы жылдың 1 шілдесінен әрбір азамат сақтандыру қорына жарна төлеуге міндетті. Егер жарна төленбеген жағдайда мемлекет тегін медициналық көмектің кепілді түріне ғана кепілдік береді.

Осы акция барысында облыс әкімінің орынбасары Бауыржан Жамалов Шымкент қалалық №3 емханаға барып тіркеліп, мәртебесін анықтады. Сонымен қатар ол емхананың тыныс-тіршілігімен танысып, оңтүстікқазақстандықтарды 31 маусымға дейін емханаларына барып тіркеліп, мәртебелерін анықтауға шақырды. 

Елімізде келер жылдан бастап Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы заң күшіне ене бастайды. Соған байланысты әрбір қазақстандықтың мәртебесін анықтау маңызды. Сол мақсатта елімізде 5 сәуірден бастап, «Емханаға тіркел де МӘМС жүйесіндегі өз мәртебеңді анықта!» акциясы жүріп жатыр.

Наполеонның неше әйелi болған?

Пятница, 31 Март 2017 06:52

Бүкіл Францияны уысында ұстаған Наполеон Бонапарт қанша қаһарлы, айлалы, айбатты болғанымен, әйел затының алдында тым дәрменсіз еді. Әскери қызметті кіші лейтенант шенінен бастаған ол түрлі кезеңнен өтіп, император тағына көтерілгенде де, әйелге деген әлсіздігінен арыла алған жоқ. Сұлу сылқымдарға көңілі ауғанда Бонапарт бар дүниені ұмытып кететін. Ол, тіпті, мұндай кезде алдында тұрған асқақ жоспарлары мен қыруар шаруасын да ысырып қоюға бейіл еді. Көздеген көркемдерінің көңілін табу үшін миллиардтарды да мұң көрмей, ақшаны оңды-солды шашып, ғашықтық хаттарды майын тамыза жазатын.

Мұның мойнына өзі асылған Тюрро ханым болмаса (ол халық өкілі Конвенттің жас әйелі еді. авт.), өзге бикештер бойы аласа, өзі арық, өңі солғын, жүдеу киінетін бұл офицерге, тіпті, назар да салмайтын. Бірақ, бірде, Марселде ағасы Жозефтің балдызы, он алты жасар әп-әдемі Дезире-Евгения-Клараға көңілі ауып, үйленуге уәде береді. Қыз да бұл ұсынысқа қарсы болмаған. Әйткенмен, Парижге келгесін үлкен қаладағы үлбіреген бойжеткендердің бірінен соң біріне есі кетіп, жүрісінен жаңылды. Алдымен Пермон ханымға жүрегін ұсынды, одан соң де-ла Бушарди бикештің бағына қонғысы келді. Артынша де-Богарне сылқымның соңына түсті. Бонапарттың тұрақсыз сезіміне қатты ашынған Дезире оған ащы назалығын білдірген. Наполеон өзінің уәдесін бұзғаны үшін бұл арудың алдында өзін өмір бойы кінәлі санап, тіпті айыбын ақтау үшін император болған кезінде оның күйеуін империя маршалы етіп тағайындады.

Бонапарт Наполеонның нағыз махаббат машақаты Жозефинамен жүздескеннен кейін басталды. Он алты жасында виконт Богарнемен бас қосқан Жозефинаны көп ұзамай күйеуі тастап кетті. Басы бос, бойдақ келіншек бұл мүмкіндікті пайдаланып, өмірін саяхатпен өткізуге көшті. Тек революция күндерінде ғана күйеуімен қайта табысты. Бірақ, террор кезінде Богарне өлім жазасына кесіліп, Жозефина абақтыға жабылды. Ол түрмеден жетегіне екі баласын ертіп, отыз жасқа келгенде бір-ақ шықты.

Бонапарт париждіктердің қолда бар қаруларын өткізуге бұйрық шығарды. Осыдан кейін бір жолы оның штаб-пәтеріне жасөспірім бала келіп, әкесінің қылышын естелік ретінде өзінде қалдыруды өтініп сұранды. Наполеон оған рұқсат берді. Генералдың бұл мейірімділігіне алғысын айту үшін артынша оның анасы да бой көрсеткен. Нәзік, сұлу, сымбатты әйелмен бетпе-бет келген сол сәтте-ақ оның жүрегін белгісіз бір сезім шым еткізді. Арада аз күн өткенде Бонапарт виконтесса ханымды өзі іздеп барды.

Жозефина қарапайым ғана тұрады екен. Бірақ, жас генералдың бар назары шашы иығына толқындана төгілген, үлбіреген аққұба жүзінде қызғылт рең ойнаған, ұзын, қою кірпіктерін қағып-қағып қалғанда ұялы жанарынан ұшқын ойнаған, әдемі кішірек мұрыны мен сүйкімді бет пішіні өзіне жараса қалған, сиқырлы жымиысы жанды арбаған мына кербез әйелден өзге ештеңеге ауған жоқ. Қолмен құйғандай сымбатты, түп түзу денесі еркіндікпен, еркелікпен ырғала қозғалатындай. Осы әсемдік оны осында айналсоқтатып әкеле берген. Қылықты, қызуқанды, өзіне еріксіз ынтықтырып тұратын әккі әйел оны ес-түссіз еліктіріп, тағатсыз күйге салды. Бонапарт ғашықтықтың дертіне шалынды. Өзіне тұрмысқа шығуын сұрап, Жозефинаға жата кеп жалынды. Әйел келісімін берді. Шынын айтқанда, ол бұл қадамнан ұтпаса ұтылмайтынын білді. Жүрегін ұсынған жігіт жас, жігерлі, болашақта жоғары өрлей алатын қабілеті де бар.

1796 жылы 9 наурызда олардың үйлену тойы өтті. Тіркеу қағазына жігіттің жасы 28-де, ал қалыңдық 29-да деп жазылды. Ал шынтуайтына келгенде, Бонапарт 26-да, ал Жозефина 32-де еді. Үйленгеннен кейін екі күн өткен соң генерал Бонапарт Италия армиясына аттанды, ал жаңа қосылған жары Парижде қалды. Бірақ Наполеон әр почта стансасынан ғашығына үздіккен хаттарын үздіксіз жолдап: «Егер ертерек келмесең, мені сырқат күйде табасың», «Сен келесің ғой, жаным, айтшы» деумен болды. Әйткенмен, жорықтағы өмір Жозефинаны мүлде қызықтырған жоқ. Керісінше Париждегі көңілді күндер, мерекелік мезеттер оның көңілін басқа жаққа алаңдата қоймады. Наполеонның «кел» деп өтінгеніне де, жалынғанына да, бұйырғанына да былқ етпеді. Күйеуінің көкірегін қызғаныш, ынтызарлық, мазасыздық биледі. Ал Жозефина оның соңынан салпақтамас үшін «аяғым ауыр» деп жалған жауап қайтарып, көңілін жайлағандай еді. Әйткенмен, күйеуінің күйіп-жанған сезімін мұнымен баса алмаған ол амалсыз жолға шықты. Бонапарт оны Миланда күтіп алды. Екі күнге ғана мұрсат алып келген генерал үшін осы аз ғана уақыт бақыттан басы айналғандай сәттер болды. Ал оның армиясы бұл кезде күйреудің қауіпті қадамында тұрған еді. Зарығып жеткен кездесуден кейін араны тағы да сағыныш арқалаған хаттар легі жалғап жатты. Жиырма алты жасар жігіттің желік жеңген ынтызар көңілі әккі әйелді әлекке салды. Тіпті, оның тағатсыз талабы Жозефинаны жалықтыра бастады. Бірақ, сұлу ханым шалқып өмір сүріп жатты, ақшаны оңды-солды жұмсады.

Қырықтың қырқасына шықса да, қылықты келіншектің бетінің қызылы қайта қоймаған. Бонапарт үшін ол әлі де уылжып тұрғандай көрінетін. Египетке сапар шегер алдында Наполеон әйелімен уағдаласып алды. Ол елді қалай жаулап алады, солай әйелі де соңынан жетуі тиіс. Армияда еркекше киініп алып күйеулерінің соңынан келген офицерлердің әйелдері аз емес. Бірақ, Жозефинаның ондай ерлікке бармайтынына көзі жеткен Бонапарттың ыстық-суығы басыла бастады. Ол, тіпті, әйелімен ажырасуға шешім қабылдап, өзгеше қызықтан өзін қақпауға бекінді. Бұл ой оған жұмыртқадай жұтынған әппақ, жап-жас Маргарита Полина Белильге көзі түскенде келген. Ол ат егерлері полкінің лейтенанты Фуренің әйелі еді. Жас сұлуға қымбат сыйлықтар, жүрегін ұсынған хаттар жолдай жүріп, кездесуге иліктірген. Лейтенантты тапсырмамен аяқ астынан Италияға аттандырып жіберіп, Белильмен оңаша қалудың оңтайлы сәтін тапқан Бонапарт күйеуі келгенше оған бөлек үй дайындатып та үлгерді. Намыс пен ашуға булыққан Фуре келе сала әйелімен ажырасты. Лейтенантты Сирияға ауыстырып жіберген соң Бонапарт Белилот (енді оны осылай атады. авт.) ханымды ашықтан ашық нақсүйеріне айналдырып алды. Тіпті, ол бала туып берсе, Жозефинамен ажырасып, оған үйленбек те болған, алайда көңілдесінен ондай «сыйлық» болмады. Әскери жорығы Сирияға жалғасып, одан Парижге оралғанда Наполеон Жозефинамен айырылысуға берік бекініп келген. Күйеуінің күн санап өсіп бара жатқан мәртебесін білетін әйелі одан ажырамаудың бар амалын жасап, тәулік бойы оның есігінің алдында көз жасын көлдетіп отырып алды. Тіпті, болмаған соң қасына балаларын қосып алып, мүсәпір күйге түскенде Бонапарт қалай райынан қайтқанын өзі де білмей қалды. Бірақ, ол Белилотты да жерге қаратқан жоқ, ақшамен аптап, жеке үй әперіп, тіпті, өзі таңдап күйеуге де берді. 

Грассинидің дауысын тұңғыш рет Бонапарт Миланда жүргенінде естіген. 27 жастағы осы әнші арқылы ол вокалды музыкаға ғашық болған еді. Әйелдік әрінен гөрі талантына тәнті болған Францияның бірінші консулы онымен махаббат қызығын бөлісе жүріп, әншіні Келісім мерекесінде өнер көрсетуге де шақырды. Грассини Бонапартпен байланысын ашық білдіруге, сол арқылы өзінің есімі мен талантына назар аудартуға асық болды. Әйткенмен, Наполеон оның қоғамда көзге түсе бермесі үшін оған оңаша үй сайлап, содан шықпауын бұйырған. Қамаудағы мұндай көңілсіз өмірге қанағаттанбаған әнші әйел скрипкашы Роданы сүйіктісіне айналдырып алды. Мұны білген консул онымен атқұйрығын кесісіп тынды. Бірақ, кейін император кезінде бұрынғы көңілдесін Парижге шақырып, оған сыйлық пен зейнетақы тағайындауға бұйрық берді.

1803 жылы Бірінші консул өзі тұратын Мальмезонға итальян әртістерін шақырып, «Дорина түні» спектаклін көрсетуді сұрады. Жозефина бұл кезде бедеуліктен емделу үшін Пломбьер курортына кеткен болатын. Сүйкімді, жап-жас актриса Луиза Роландо Бонапарттың сезіміне шоқ салып, желігін тағы оятты. Ару әртіс те жалынын жасырған жоқ. Бірақ, екеуінің «ертегі сәттері» ұзаққа бармады. Курорттан ерте оралған Жозефинаның жанжалы бал шырын күндерінің шырқын бұзды. Әйткенмен, Грассини мен Луиза Наполеонның әртістерге деген тәбетін ашып кетті.

Арада алты ай өтпей жатып оның жүрегі мадмуазель Жоржға (шын аты-жөні – Веймер) тұсалды. Бұл актрисаның сұлулығы – салынған суретпен тең еді. Ғашығы туралы ол кейініректе : «Ол консул емес, сезімнің құрбаны еді. Оның сөзінің, әрекетінің ынтызарлығы сондай, сол күйге мені де еріксіз көшіретін. Ол мені тұтқынына түсіру үшін, тіпті, бала болып кететін» деп еске алған екен. Ал Александр Дюманың «Наполеон сізбен неге қоштасты?» дегеніне комедиялық актриса «Император болу үшін» депті тәккаппарлықпен.

Наполеонның құдіреті артқан сайын оған табынушылар, тіпті, көбейді. Ол ғашықтық қызықтарды енді өзі іздемейді, ондай қызықтар мұны іздейді. Франция билеушісінің назарын аудару үшін сарайдың статс-ханымы Водей де аз қылық танытқан жоқ. Сыртқы сымбатына ақылы сай, соған қоса керемет ән салатын, сөз өнеріне де жүйрік сұлу императорды өзіне иліктіріп алған соң қыруар қарызын төлетуге мүмкіндік тапты. Бірақ, мұндай тым қымбат ләззаттан Наполеон көп ұзамай бас тартты.

Бонапарт 36 жасында өзінен 16 жас кіші Анна Рош де ля Костқа көңілі кетті. Белі қылдай, қою қоңыр шашты бикеш лектриса (мәнерлеп оқушы) болатын. Сондықтан, оған императордың қонақ үйіне кіруге рұқсат берілетін және өзі де қызметші әйелдермен көрші тұратын. Наполеон оған деген сезімінің белгісі ретінде қымбат әшекей жіберген. Ал екеуі ғашықтық байланыста жүргенінде император сарай ішіндегілердің бәрінің көзінше қыздың қолына салмақты сақина салды. Жозефина бұл астамшылыққа төзе алмады. Лектриса бұл маңнан аластатылды. Бірақ, Бонапарт оны біршама уақыттан соң бай қаржыгерге күйеуге берді.

1805 жылы Наполеон император тәжін киген соң оны ұлықтауға Италияның кафедралды соборына халық көп жиналды. Осы салтанатқа келген қаланың ханшаларының ішінде Карлотта Гадзани да бар еді. Сұңғақ бойлы, тал шыбықтай бұралған, жәудіркөз, көркі көзді арбаған сұлуға сұқтана зер салған императордың ықыласына әрине қарсылық болған жоқ. Карлотта 500 франк айлықты місе тұтып,қарапайым тіршілігінің күрмеуін келтіре алмай жүрген әйел еді. Бірақ, ол өте ибалы, ізетті жан болатын. Сондықтан, көңілдесіне ешқандай талап қойған емес. Әйткенмен, император әдеттегі мәрттігінен жаңылмай, бұл әйелдің мәртебелі ортаға қосылуына жағдай жасап берді.

Наполеонның атақ-абыройы асқақтаған сайын Жозефинаның қадірі құлдырап бара жатты. Кезекті қызғаныш жанжалынан кейін Бонапарт әйеліне ажырасатынын мәлімдеді. Күйеуінен айырылып қалудан қорыққан Жозефина етегі жасқа толып, жазып-жаңылып, аяғына жығылып жалынды. Император тағы да райынын қайтты.Көп ұзамай ол әйеліне «императордың әйелі» тәжін киетін салтанатқа дайындалуын бұйырды. Бұл Жозефина үшін Бонапарттың басқа көңілдес әйелдерінің алдында өзінің мәртебесін биіктететін басымдық еді.

Консул сарайында жиырма жас шамасындағы, үлбіреген өңіне ақ қауырсындай үлпілдеген шашы жарасқан, имек мұрын, жымиғанда жүзі нұрланып сала беретін сымбатты әйел бар болатын. Кербез қимылы мен талғампаз болмысы оның дәулетті ортадан шыққандығын аңғартып тұратын. Ал күйеуі өзінен отыз жас үлкен екен. Мұндай сұлудың император қармағынан қағыс қалуы мүмкін емес... Жозефина күйеуін онымен «ұстап» алғаннан кейін тура тоғыз айдан соң шекесі торсықтай ұл туылды. Бірақ, нәрестенің түрінен өзіне ешбір ұқсастық таппаған соң император әкелігін мойындаудан бас тартты.

Бонапарт әйелқұмарлық әдетін жасырудан қалды. Ол, тіпті, өзі емес, өзіне сұқтанған сұлулардың да көңілін қалдыра қоймады. Жозефинамен спектакльге бірге барып жүріп-ақ қатарына «қимас құрбысын» ілестіріп алудың амалын оп-оңай тауып алатын. Жозефина күйеуінің күйігін көз жасымен жуып, күрсінумен күн өткізетін болды. Әйелінің күйзелісті күйіне жаны ашыған Наполеон мұндай бейсауыт байланыстарын үзуге бел буған. Әйткенмен, императордың көзіне түсуге өздері ұмтылатын бикештер оның тәбетін тоқтата алмады. Өзін солай арбаған Элеонора де ла Плэнь оған ұл туып берді. Леон деп атаған бұл сәбидің әкесі өзі екеніне ол күмән келтірген жоқ. Император заңсыз туған бұл баласын, тіпті, тақ мұрагері етуді де ойластырған. Бірақ, оның жөні келмеді. Көңілдестен туған ұлын ол, әрине, қамқорлықсыз қалдырған жоқ.

Польшаға келген кезінде Наполеонның Мария Валевскаямен ең ыстық махаббат романы басталды. Бай, егде еркектің жап-жас сұлу әйелі бұл ықыласқа ынтызарлық таныта қоймаған. Әйткенмен, Франция императорының сезімін саяси ойынды шешуге пайдаланып қалғысы келген поляктың ықпалды адамдары Марияға Бонапарттың меселін қайтармай, соның есесіне Польшаға азаттық әперуге үгіттеді. «Барша өзге жұрт үшін мен – еңселі еменмін, ал сен үшін – сол еменнің жаңқадай жаңғағымын» деп жалынған билеушіге біраз «бас бермей» жүріп, ақыры «ақылға» келген Мария сұлу Наполеонның ресми нақсүйері ретінде император сарайына көшіп алды. Ессіз сезімге еліткен Бонапарт ғашығына бар уәдені үйіп төккенімен, Польшаға тұтас тәуелсіздік берген жоқ. 1807 жылы шілдеде бұл елдің біраз бөлігіне, ұлы герцогтық Варшава аймағына ғана азаттық жариялады. Бұл да болса Марияға деген махаббатының белгісі еді.

Валевская нақсүйеріне ұл сыйлағанда ол қуаныштан жарыла жаздаған. Нәрестеге империя графына төленетін ақша белгіледі. Ал ержеткенінде жас граф Валевскийге Польшадан ауқымды жер берді.

Наполеон Жозефинамен ажырасуға шешім қабылдағанымен, бұл қадамға көп уақытқа дейін бара алмай жүрді. Ол оны аяды, бірақ, мұрагер мәселесін ойлағанда осылай етуге мәжбүр еді. Бұл жолы ол әйелінің көз жасына да, талып-құлағанына да қараған жоқ. Бірақ, Жозефинаның меншігіне Елисей Сарайы, Мальмезон, Наввар бекінісі, титулы, гербы, күзеті мен эскорты қалдырылып, жылына үш миллион ақша төлеп отыру белгіленді. Сөйтіп, олар 1809 жылы 15 желтоқсанда заңды түрде ажырасты.Айырылысқаннан кейін де Бонапарт оның жағдайын біліп тұрды. Бірақ, тек көпшіліктің арасында ғана жүздесетін. Өйткені оған деген отты, сиқырлы, соқыр сезім қайта тұтанып кете ме деп қорқатын еді.

Жозефинамен некесі ажыраған соң ол өзіне король қанынан қалыңдық іздей бастады. Соны білген Австрия императоры оған өзінің үлкен қызы Мария -Луизаны жар етуді ұсынды. Бұл неке оның діттегеніндей еді. Австриялық монархиямен туыстық байланыс оның дәрежесін олармен теңестіретіні анық-тын. Бонапарт болашақ жарының бейнесін тек портретінен ғана көрген. Ақторғын шашты, ұялы көгілдір көзді, жұқа қызғылтым өңді бұл бойжеткен дене сымбатымен ерекшеленбейтін. Ол толықша келген қыз еді. Әйтсе де, ең бастысы – оның мұрагер бала туып беруге денсаулығы мығым екені байқалады.

Австрия императорының қызы Бонапартты ә дегеннен-ақ өзіне бағындырып алды. Наполеонға бұл әйел өзін ақыл-парасатымен арбап алғандай көрінген. Ол бос уақытының бәрін жас әйелінің жанында өткізуге тырысып, оны атқа мінуге үйретті, аңға бірге алып шықты, театрда қасынан тастамады. Алайда, кез келген еркекті еріксіз ерітіп жіберетін Жозефинаның қылықтарын еске алғанда жас ханшаның қасына оңаша ешкімді қалдырмауды ойлады.

Мария-Луиза оған Евгения есімді тақ мұрагерін туып бергесін оны, тіпті, уысында ұстады. Наполеон енді Мария-Луизаны Империяның регентшасы (орынбасары авт.) деп салтанатты түрде жариялады. Бірақ, басқа қонған бақтың да мәңгілік еместігі айқын. Франция империясының да күні бітіп, күйреді. Қуғынға түсіп, басымен қайғы болған Бонапарт Эльба аралынан бір-ақ шықты. Мұнда келген бетте-ақ ол қасына әйелін шақырып алуды ойлаған. Ол Мария-Луизаның келетініне бек сенімді еді. Өйткені, оның өзі үнемі «Евангелия талап еткендей, жақсы әйел күйеуінің қасынан табылуы керек» дейтін.

Наполеон оған Эльбадан керемет аппартамент дайындатып, зарыға күтті. Бірақ, аңсап күткен жан жарының орнына баяғы ғашығы Мария Валевская келді төрт жасар ұлы Александрды алып. 

Бұл кезде Мария-Луиза да ай қарап жатқан жоқ еді. Ол күйеуінің орнын жоқтатпаған генерал Адам-Альберт-Нейппергпен өмірдің ләззатты шақтарын кешіп жүрген. Бонапарттың Венаға жазған хаттары жауапсыз қалды, әйелі оған келмек түгілі тырс еткен хабарын да берген жоқ.

...Наполеонның жұлдызы сөніп бара жатты.Одақтастар француздарды Ватерлоо маңындағы шайқаста біржола бүк түсірді. Император тағынан екінші рет айырылған Бонапарт 1815 жылы 7 тамызда кемемен Әулие Елена аралына бет алып бара жатты. Буырқанған өмірінің соңғы жылдарын осы аралда өткізген Наполеон 1821 жылы 6 мамырда жұмбақ аурудан көз жұмды. Ол әйелі Мария-Луизаның бұл кезде Нейппергтен аяғы ауыр екенін білген де жоқ.

Францияның ұлы билеушісі соңғы демі бітіп бара жатқанда «Жозефина...» деп сыбырлауға ғана шамасы жетті.

 

Болашақ жұлдыз жазушының бала махаббаты 14 жасында оянған екен.Оның жүрегіне тұңғыш шоқ салған ару өзінен төрт жас үлкен, 18-дегі бойжеткен Екатерина еді. Подмосковьеде бұлардың имениесімен көрші тұратын графиня Шаховскаяның қызына ынтықтығы екі отбасының жиі араласып тұратындығынан туындаған. Бұлаңдаған бойжеткеннің сымбаты мен сұлулығы, ерке қылығы жасөспірім Ваняның сезімін қытықтап, өзгеше бір күйге түсірді.

turgenev

Балаң шақтағы ессіз, көзсіз бұл махаббат олардың арасындағы жас айырмашылығына да, тәрбиесі мен ой-өрісіндегі ерекшелігіне де ерік бермеді. Ақылы мен тағатынан айырған алғашқы соқыр сезімнің соңы неге апарып соғарын кім біледі, егер кенеттен мынадай құпияның беті ашылмағанда... Бұл елітіп сүйген сұлу княжня Екатерина – әкесі Сергейдің көңілдесі екен. Ең сорақысы – Ваня ессіз ғашық болған ару Сергей Николаевич үшін көп көңілдестің бірі ғана еді. Ол о бастан-ақ әйеліне адалдықтан ада адам-тұғын. Ваняның анасы Варвара Петровна аса келбетті әйел емес еді және ол күйеуінен алты жас үлкен болатын. Бірақ әкесінің әйелді бағаламауына мұны себеп етуге болмайды.Ол жап-жас ашынасына да өте дөрекі мінез көрсететін. Мұнымен ол ұлына әйелге қандай қарым-қатынас жасау керектігі жөнінде сабақ үйреткісі келетін сыңайлы еді. Бірақ Ваня – Иван Тургенев мұндай сабақты ешқашан үйрене алмасы анық-тын. Ол әйелдің алдында тізерлеп тұрып сүюді серт санайтын.

Ащы өкінішпен аяқталған алғашқы махаббаттың мұңды елесі уақыт көшімен көмескіленіп кеткенімен бұл эпизод кейінірек – 1860 жылы жазушының «Алғашқы махаббат» повесіне өзек болған.

Бұл алғашқы кіршіксіз, аңғал сезім еді. Ал тұңғыш тән жақындығын Тургенев шаруа қыздың құшағында сезінген. Әйткенмен ол бойжеткеннің есімі ешбір естелігінде ескерілмейді. Ұлын бастапқы тән жақындығына баулуға тырысқан анасының күнделігінде де ол қыздың аты аталмайды. Тек жазушының өзі кейінірек мойындағанындай 15 жасқа толғанында анасы Варвара Петровна бақта серуендеп жүрген мұның соңынан Э.де Гонкуру есімді қызды жібереді. Ол оның қарамағындағы шаруа қызы еді. Содан былай бұл бойжеткен Ваняның тәніне «иелік» еткен «тәрбиешісіне» айналды. Айдаладағы кішкентай бір үйде құштарлықтың қызығын бірге кешетін олар жұлдыз жамыраған түнді еңсеріп қайтатын.

Арада жылдар жылжып, Иван Сергеевичтің сезіміне жалын жаққан тағы бір ару пайда болды. Ол да анасының шаруа қызы, түрі де, тұлғасы да келіскен керім Авдотья Ивановна еді. 1842 жылы сәуірде ол Тургеневке қыз туып берді. Оның есімін Пелагей деп қойды. Мүмкін базбіреулер Тургеневтің әйелге деген талғамына таңқалар. Ал ол үшін ғашықтарының шыққан тегі шаруа бола ма, аристократ бола ма, бәрібір еді. Өйткені, әйелдің бәрін кәдімгі әйел ретінде қабылдайтын. Дәл осы кезде ол өзінің «Параша» поэмасын жазды (кейіпкердің аты аристократтық емес екені көрініп тұр). Бұдан соң жазушы сол кездегі орыс әдебиеті үшін тосындау тақырыпты толғап, «Аңшының күнделігінде «орыс шаруа әйелдері образының галереясын жасады.

Балаң жігіт Ваняны ессіз күйімен тербеп есейткен сезім сиқыры оны шынайы ғашықтық ғаламатына жетелеп жеткізді. 1843 жылы Полина Виардоны жолықтырды да, бұл әйел оның өмірбойғы музасына айналып кетті. 22 жастағы әртіс әйелдің есімі сол кезде-ақ бүкіл Европаны еліктіретін. Оның дауысы мен орындаушылық шеберлігі тыңдаушысын еріксіз тұтқынға айналдыратын. 

Бірақ... Ия, бірақ Полина түрі өте сиықсыз, көріксіз адам еді. Иығы салбыраған, арқасы еңкіш, көзі тасырайған, бет-әлпеті еркекке тән ірі, кескінсіз, бойы аласа бұл әйелдің сыртқы кейпін немістің романтик жазушысы Генрих Гейне табиғаттың қандай да бір стихиялы, қорқынышты құбылысына балаған. Алайда Полина Виардо сахнаға шыққанда ғажайып күйге еніп, жайнап шыға келетін. Көздері жанып, жайшылықта тым үлкен көрінетін ауызы сиқырлы үн шығаруға арналғандай әсер қалдыратын. Бәрінен де публиканы оның құдіретті дауысы мен орындаушылық құпиясы еріксіз елітіп әкететін. 

Тургенев оны алғаш рет 1843 жылдың күзінде әнші Санкт-Петербургке гастрольдік сапармен келгенінде опера театрының сахнасынан көрді. Одан кейін аң аулауға шыққанында Полинаның күйеуі – Париждегі Италиялық театрдың директоры, белгілі сыншы әрі өнертанушы Луи Виардомен танысты. Ал 1843 жылдың 1 қарашасында Луи жазушыны Полинаға таныстырды. Әйткенмен әнші әйел өзіне табынушы толып жатқан жұрттың ішінен ол кезде әдебиетшілігімен емес, атақты аңшылығымен аты шыққан Тургеневке аса назар аудара қойған жоқ. Бұлардың гастрольдік сапары аяқталып, Францияға қайтқандарында Тургенев Виардоның отбасымен бірге ілесе кетті. Анасының қарсылығына да қараған жоқ, ақшасының жоқтығына да. Европаның беймәлімдігіне де қынжылмады. Содан 1845 жылы Ресейге қайтып оралғанымен Виардоның 1847 жылы гастрольдік сапармен Германияда болатынын біліп, тағы да көшпенді өмірін жалғастырды. Берлинге барды, одан, Лондон, Парижге, Франция бойынша турнеде жүріп, қайтадан Санкт-Петербургке оралды. «Ах, менің сізге деген сезімім шексіз де телегей. Мен сізден ұзақта өмір сүре алмаймын. Мен сіздің жанымда екеніңізді сезіне алуым, содан ләззат алуым керек. Сіздің жанарыңыздың ұшқынын көре алмаған күнім тастүнек күн». Ол осылай деп сүйгенінің көлеңкесіне ілесіп, Европаны кезіп жүруден жалықпады. 

Тургеневтің Полина Виардоға деген махаббаты ынтықтық сезім ғана болды дейтіндер көп. Әйткенмен оның хаттарындағы сезім күйі мен көңіл ырғағы өзгеше көрінетін. Сол жылдары ол Францияға жиі барып жүрді, олардың арасындағы хаттар да тым нәзік еді. «Сәлеметсің бе, менің сүйіктім, ең ардақты, ең қымбат бикешім... періштем менің... Жалғыз әрі жарығым...» деп келетін.

Францияға барғанында ол Виардолардың имениесіне тоқтайтын. Полинадан 21 жас үлкен күйеуі әйелінің ақылдылығына сенгендіктен бе, ешнәрседен күдіктенбейтін. Полина шын мәнінде ақылға кен әйел еді. Ал бұл кезде Тургеневтің атақ-даңқы Ресейде аспандап тұрған. Санкт-Петербургтің сахнасында өтетін өзінің «Провинциялкасының» премьерасы алдында ол қатты толқыды. Сол сәтте де Құдайдан бұрын өзінің жүрегінің патшасы Полинаға табынды. «Шымылдық түрілген кезде мен сыбырлап сіздің атыңызды атадым. Ол маған табыс әкелді. Менің бар күткенім осы еді» деп жазады ол кейінірек сүйіктісіне жазған хатында.

Ғашық жанның құрметіне Иван Сергеевич қызы Пелагейдің есімін Полинет деп өзгертеді. Қызының тағдыры оның шығармасына арқау болды. «Ася» повесіндегі Ася есімді қыз да Полинеті секілді дворянин мен шаруа әйелдің ортасынан туған. Бастапқыда, қызы туылғанда Тургенев оған аса қуанған жоқ. Бірақ кейіннен ол аса қамқор, қайырымды әкеге айналды. Шетелге кеткенінде қызын анасына қалдырып кететін. Бірақ шешесі бұл қызды ұлының перзенті деп емес, шаруа деп қарап, оған шектен тыс дөрекелік көрсететін. Анасының бұл қылығы жазушыны назаландырушы еді. Әйткенмен оны кімге айта алады? Әрине бар мұңын Полинаға төгетін. Құшағында балалары бар әртіс әйел жазушының жан азабын түсініп, оның қызын өз отбасының тәрбиесіне алуды ұйғарды. Сүйген адамына неғұрлым жақындай түсуге ынтық Тургенев бұл ұсынысты қуана қабыл алған. Виардо ол үшін сүйікті әйел ғана емес, тамаша отбасы мен аяулы ананың символы еді. «Сіз періштесіз...» деп жазады ол қызының Парижге келе жатқанын хабарлаған хатында.

1852-53 жылдары жазушы Спасскідегі имениесінде жергілдікті полицияның бақылауында болады. Оған сырт жаққа шығуға тиым салынады. Мұндай тиымға оның Гогольдің өліміне жазған қазанамасы себеп болған еді. Полиция бұл қазанама ресейлік империяның тыныштығына қауіп төндіреді деп түсінді. Алайда Полина Виардоның 1853 жылы Ресейге концертпен келетінін білген Тургенев «ақылынан адасты». Ол жазуын да, үй тұтқынында отырғанын да, полицияның бақылауында тұрғанын да, қуғындалуын да ұмытып, қалайда «періштесін» көруге асықты.

Жалған төлқұжат жасатып алған жазушы мещаниннің киімін киіп, Мәскеуге аттанады. Онда екі аптадай болады. Мұндай тәуекел тіпті қауіпті еді. Өйткені Тургеневтің есімі бұл кезде әдеби ортада ғана емес, ресейлік полицияға да аса танымал-тын. Бірақ осыншама тәуекелге бел буғандағы үміті ақталмады. Полина мүлде суып қалған сыңайлы. Арадағы бірнеше жылғы алшақтық оның сезімін сыпайы, ешқандай әсерсіз достық пейілге ауыстырып жібергендей. Тургенев бұған да шүкіршілік етіп, ғашығынан жауап болмаса да хат жазуын жалғастыра берді. 

Жеке өмірін тоқырау тұсағанымен әдебиет әлемінде оның абыройы асқақтап бара жатты. Жазушының шығармашылығына шабыт берген Полина Виардоны оның музасы деп айту жәй ғана нәрсе. Ол оның табынушысына айналды. Тағдырын тұсаған әйелдің жолына ол бәрін тәрк етті: туыстарын да, достарын да, отбасын да...

Жеке өміріндегі сергелдеңнен сергігісі келді ме, 1854 жылдың көктемінде ол өзімен тектес – Александр Тургеневке жиі барып жүріп, оның 18 жастағы қызы Ольгамен танысты. Сүйкімді, сымбатты бойжеткен жазушының көңілін селт еткізеді. Олар қыздың ата-анасының Петергофтағы саяжайында жиі жүздесіп жүрді. Қыз жазушыны сүйіп қалғандай... Уақыт өте келе Тургенев жанына жақын болып кеткен осы аруға үйленуді ойлайды. Алайда сол сәтте-ақ бойын әлдебір үркек сезім билеп алады. Екіұдай сезіммен арпалысқан шақта ол бәріне нүкте қоюға бекиді. Ольгаға жазған соңғы хатында Тургенев араларындағы жас алшақтығы оны сескендіретінін, сондықтан болашақтарын байланыстыруға тәуекел ете алмайтынын айтып, оған өзін айыпты санайды. Ольга күтпеген бұл айырыласуды өте ауыр қабылдады. Ал Тургенев үшін аяулы арудың бейнесі оның «Дым» романының кейіпкері Татьяна болып, әдебиетте мәңгі қалды.

Арада біршама уақыт өткенде Иван Сергеевич өмірінің тағы бір драмасына, ал шығармашылығының шедевріне айналған аруға кезікті. Ол Лев Толстойдың қарындасы – Мария еді. Жазушы жүрегі тағы да тұтқынға түсті. 1854 жылы Анненковқа жазған хатында «Ол сұлу, ақылды, қарапайым, мен одан көз айыра алмай қалдым. Қартайған шағымда (төрт күн бұрын 36-ға толдым) мен ғашық болып қала жаздадым. Сізден несін жасырайын, жүрегім жараланды» деп жазады.

Әйткенмен бұл сезім де таза, кіршіксіз күйде қалды. Тургенев ештеңеге тәуекел ете алмады. Бірақ «Фауст» әңгімесіндегі әдемі Верочканың образы Мария Толстаяның бейнесі еді. Осы әсерлерінің бәрінде ол өзін тылсым күшпен тұсаған Полинаны жүрегінен ығыстырып тастауға әрекеттенгендей ме еді!?. Жазушының бұл күйін нәзік болмысты Мария Толстая сезді. Тургенев өлген соң оның: «Егер ол өмірде бір рет сүйетін жан болмағанда, Полина Виардоны соншалық қатты сүймегенде біз екеуміз бақытты болар едік. Мен монахтық жолға кетпес едім. Біз Құдайдың құдіретімен айырылыстық» деп жазғаны бар. Сүйген адамына тағдыр қоспаған соң Мария Толстая көңілі қаламаған күйеуін тастап, монастырьға кетіп қалды.

Жазушының жүрегін жаулаған Полина Виардоға деген махаббаты 1856 жылы оны тағы да Францияға жетелейді. Олардың сағыныш пен толғанысқа толы бұл жүздесуінен кейін айы-күні жеткенде Полина ханым Поль есімді ұлды дүниеге әкелді. Дегенмен оның әкесінің кім екендігі әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр.. Өйткені сол кезеңде Виардоның суретін салған белгілі суретші Ари Шеффер әнші әйелдің көңілдесі болатын. Тургеневтің шығармашылығына ден қойған батыстың көптеген зерттеушілері оны орыс жазушысының баласы дейді. Полинаның ұрпақтары да осыған саяды. Мүмкін оған негіз де бар шығар.

Қалай дегенде де бұл жағдай екеуінің арасын жақындата түсетініне үміттенген жазушы өзін бақытты сезінген. Алайда жаңа туылған нәрестеге деген аналық сезіміне шомылған Полина өзіне табынушыларға көңіл аударуды ұмытты. Оның үстіне көп ұзамай ол үшін тағы бір өте маңызды проблема туындады: оның дауысы жоғала бастады, ол сахнаға сирек шығатын болды. Әртістік карьерасының шыңына жеткен әншінің жасы бұл кезде 40-қа келіп қалған. Ол енді әннен сабақ береді, үйінде атақты адамдарды қабылдайды. Ал оның қасынан өзінің өзгеше отбасы: төрт баласы мен ақылды күйеуі және өзіне мәңгі ғашық Тургенев табылатын. Бұл одақты олардың арасындағы 17 жылдан бергі байланыс жалғап тұратын. Тургенев бұл уақытта өзінің қаламымен Ресейді де, Европаны да таңқалдырған дәрежеге жеткен болатын. Ұлы жазушыны тұзағында ұстаған ұлы әртіс әйел оны сыртқа теуіп те тастамады, тым жақын жіберуге де құлшынбады.

Ал Тургенев одан ұзап кете алмады. Оның жолы Ресей-Германия-Франция-Ресей болып жалғасып жатты. Туған жерімен жазушыны перзенттік борыш байланыстырса, Франция сезіміне қанат, қаламына шабыт берген тылсым мекен болды. Ол өмір бойы осы екі сезімнің жетегімен өз үйін таба алмай, Виардоның шаңырағына келіп «тығылатын». 

1879 жылы ағасы қайтыс болып, Иван Сергеевич Ресейге қайтуға мәжбүр болды. Туған елі, әсіресе жас ұрпақ сүйікті жазушысын аса құрметпен қарсы алды. Театрда оның пьесалары қойылып жатты.Бұл қойылымдарға ол жас, талантты актриса Мария Савинаның жетелеуімен қатысып жүрді. Өзінің 62-ге қараған жасына қарамастан ол тағы да жастықтың, әйелдік әдеміліктің және үлкен таланттың тұтқынына түседі. Олардың арасын тұтас бір ұрпақтың дәуірі бөліп тұр, әйткенмен мұны екеуі де аңғарар емес. Нәзік те нұрлы сезім, өзінің махаббат жайлы жаңа туындысын оқыған Спаскідегі әдеби кештер, ынтызар көңілдің ынтықтығын жеткізген хаттар... Италияға бірге баруды арман еткен сырға толы сәттер – бәрі, бәрі екеуінің де көңілдерін көкке өрлеткен-ді. Тургенев Марияны Францияға шақырды. 1882 жылы ғашығын іздеп барған бойжеткен Виардоның үйіндегі, «бөтен ұядағы» жазушыны көріп, көкірегінде әлде аяушылық, әлде қызғаныш сезімі қылаң берді. Қыз ештеңеге түсіне алмай дал болды. Ол түгілі тіпті Тургеневтің өзі де өзін түсінбейтін, кейде өзін өзі керемет жек көретін, бірақ оған қарсы ештеңе істей алмайтын. Ол айналып келіп Полинадан жанына тыныштық табатын. Осынау ұлы адам өзінің ошағының отын жаға алмады, алайда тағдыр оған таңқаларлық, ештеңемен түсіндіре алмайтын ғажайып махаббат сыйлапты.

Қаламымен, талантымен тамам елді табындырған жазушы бүкіл ғұмырын бір әйелге табынумен өткерді. Ол неткен құдірет, қандай тылсым сезім!? Оны ешкім түсіндіріп бере алмас сірә!?.

Рафаэльдің Мадоннасы кім?

Пятница, 10 Февраль 2017 06:54

Атақты итальяндық суретші әрі архитектор Рафаэль Санти бар-жоғы 37 жыл ғана ғұмыр кешті. Осы аз ғана өмірінде ол кескіндеме өнерінің жаһандық жасампазы дәрежесіне жете білді.

madonna

Рафаэль суретшіліктің әліппесін өз әкесі Джаванниден үйренді. Ол кісі де қылқалам шебері болатын. Өсе келе жасөспірім жігіт белгілі суретші Пьетро Перуджиноның шеберханасына барып жүріп, бейнелеу өнерінің сыры мен сиқырына қаныға түсті. Кейіннен өзімен замандас итальяндық атақты суретшілер Леонардо да Винчимен, Фра Бартоломео және Микеланджеломен танысып, олардың туындылары арқылы адамның дене бітімін анатомиялық тұрғыда білгірлікпен бейнелеуге шеберленді. Талантты суретші теңдессіз шығармаларымен өзі де солардың биігіне жетіп, тарихқа есімін алтын әріппен жазып кетті.

Рафаэль бейнелеу өнерінде қаншама Мадонналардың картиналарын кескіндеді. Сұлулық оның қаламына шабыт, жүрегіне сезім болып құйылды. Ал «ол сұлулық суретші бейнелеген Мадонналарда өзі ғашық болған әйелдің жиынтық образына айналған» дейтіндердің сөзінде бәлкім шындық бар шығар, кім білсін?.. Бұл орайда Рафаэльдің өзі граф Кастильонға жазған хатында: «Сізге мынаны айтқым келеді: сұлу әйелдің бейнесін салу үшін мен көптеген аруларды көруім керек, сонда ғана тамаша таңдау жасауыма болады» дейді.

Әрине өлмес туындылары үшін ұлы суретшінің қанша әйелді көргенін кім білсін, бірақ оның махаббат хикаясы туралы алыпқашпа әңгіме көп. Рас, ол әңгіменің бәріне өзек болған кейіпкер – бір-ақ әйел. Ол суретші сүйген ару – Форнарина. Бірақ бұл бикештің Рафаэльге деген сезімі қандай болды? Ол оны адал сүйді ме, әлде кейбір жазбаларда айтылғандай суретшінің жүрегін жаралап, «көзіне шөп салумен» өтті ме? Бұл төңіректе бір – біріне кереғар әңгімелер жетерлік. Ал суретшінің өзі ғашықтық ғаламын жұрттан жасырын ұстап, құпиясын құндақтап қалған секілді. Өйткені Санти дүниеден өткеннен бергі бес ғасыр бойы зерттеушілер оның портреттеріндегі сұлу әйелдер бейнесінің басты прототипі кім екенін тек болжаммен ғана бағамдайды. 

...Рафаэльдің шығармашылық шабыты мен атақ-даңқының өрлеуі оның Римге келген кезінен бастау алады. 25 жасар жігіттің Ватикан сарайында қалдырған монументальдық қолтаңбаларының ішінде әсіресе «Афина мектебі» шебердің шедевр шығармасының бірі еді. Ол суретші ғана емес, талантты архитектор да болатын. Кезінде әулие Петр соборының құрылысына басшылық жасағаны соның айғағы. Сантидің салған картиналарын замандастары аса құнды дүниеге балап, оның атақ-абыройы аспандап бара жатты. Италияның небір атақтылары онымен туыстық байланыс орнатуға құмарта бастады. Тіпті мұндай ниеттен суретшінің жақын досы кардинал Биббиена да дәмелі еді. Сондықтан ол өзінің жиен қарындасы Мария Довациге үйленуін ұсынған. Досының көңілін қимай бұл ықыласқа қарсылық танытпағанымен Рафаэльдің Марияға деген ешқандай сезімі оянған жоқ. Үйлену уақытын кейінге шегерумен келген Санти тек 1514 жылы қалаусыз қалыңдығына атастыру рәсімін ғана жасады. Бірақ бұл кезде оның жүрегі басқа бір аруға тұсалып, сезім сергелдеңінде жүрген еді. Ал оның өзіне үйленуін күтумен жүрген Мария арада үш жыл өткенде кенеттен қайтыс болды.

Рафаэль өзінің болашақ музасын 1514 жылы Римде белгілі банкир Агостино Киджидің тапсырысын орындап жүргенінде жолықтырды. Банкир суретшіге өзінің «Форнезино» сарайының басты галереясын жасауды ұсынған болатын. Көп өтпей галерея қабырғаларын қылқалам шеберінің атақты «Үш грация» және «Галатея» кескіндемелері көмкеріп шыға келді. Енді «Амур мен Психеяны» бейнелеуі керек болғанда суретші Психеяға лайықты кескін – келбетті таба алмай қиналды. Қиялының жетегінде жүрген ол Киджидің ғаламат саябағында серуендеп келе жатып Тибридің жағалауынан бір-ақ шықты. Дәл осы жерде Рафаэль жанарын ғана емес, жүрегін де шоқтай жандырған керемет сұлуды кезіктірді. 17-18 жас шамасындағы ару бұл іздеген Мадоннаның нақ өзі еді. Ол – Римнің Транстевер аймағында тұратын наубайшы Франческо Лютидің қызы болатын. 

– Мен Психеяны таптым! – деп шаттықтан айқайлап жіберген Рафаэль қызға суретін салғызуды ұсынған. Әйткенмен бойжеткен әкесі мен жігітінің рұқсатынсыз суретшінің ұсынысын қабылдай алмайтынын айтты. Айдай арудың жігіті барын білгенде Сантидің жүрегін жайсыз бір ағын аралап өткендей болды. Бірақ қыз өзінің 17 жасында әлі тұрмыс құрмағандығы ұят саналатындықтан ғана күйеуге шыққалы жүргенін жеткізген.
Рафаэль сұлуды шеберханасына шақырды. Оған қарсылық танытпаған бойжеткенге ризалығы ретінде керемет әдемі алтын әшекей сыйлап еді, қыз тым қымбат мұндай сыйлықты ала салуға қымсынып, бас тартты. Сонда жігіт сұлу сылқымның өзін бар-жоғы он рет сүйіп, сыйлықты солай «сатып» алуын өтінген. Сол сол-ақ екен, бойжеткен 31 жасар сымбатты суретшінің құшағына қалай құлап түскенін өзі де сезбей қалды. Бұған дейін махаббат сезімін жүріп жүрген жігіті Томазо Чинеллимен бөлісіп үлгерген наубайшының қызы өзіне сұқтанған суретшіні әп-сәтте ессіз күйге салып, күйдіріп-жандырды.
Осы бір ләззатты шақтан кейін Рафаэль онымен кездесетін әрбір сағат, әрбір минутты тағатсыздана күтетін болды. Кездейсоқ кезіктірген аруды ол оның әкесінің кәсібімен Форнарина (наубайшы) деп атап кетті. Ал оның шын аты-жөні Маргерита Люти болатын.

Рафаэль суретін тікелей қарап отырып салатын (натурщица) бейнені ғана тауып қойған жоқ, жүрегін жандырған адамды да тапты. Алғашқы кездесуден кейін-ақ ол қыз әкесіне барып, суретіне лайықты жанды бейнені үш мың алтын төлеп, сатып алды. Мұндай ұтымды «сауда» наубайшы Франческоның да тақиясына тарлық етпегені анық. 

Алғашқы таныстық, тілсіз түсінісуден кейін суретші жігіт таңды қиялымен атқызып, айдай аруын көргенше асықты. Ал кербез сұлу келесі күні келісілген уақыттан кешікпей саябақ қақпасы алдында жүрегі атқақтай күткен жігітке жақындап келе жатты. Ол бейнебір кездесуге тұңғыш шыққан бейкүнә бойжеткендей тым пәк кейіп танытып тұрды. Маргарита суретші алдындағы алғашқы сеансын Психея бейнесін салуға арнады. Ұлы қылқалам шебері мүсіндеген сол бейне әлі күнге «Фарнезино» вилласын әйел сұлулығының сиқырымен сұқтандырып келеді. Қылқаламын әрбір көтерген сайын «О, сен неткен ғажап едің!» деп қайталаудан танбаған суретшінің таңданысынан туған ғажайып шығарма шын мәніндегі мінсіз дүние деңгейіне жеткен еді. «Сен білесің бе, суретші бар жүрегімен құлай сүйгенде яки дәл сондай сүйікті бола білгенде талантының тасқындай таситынын. Махаббат даналық пен дарындылықты үстемелей түседі. Оны маған Тәңірдің өзі жіберді!» деп шаттанған Рафаэль талай-талай туындысына түпқазық болған сол сұлуды өмірінің соңына дейін сүйіп өткен дейді. Ол оған керемет вилла алып беріп, басынан аяғына дейін алтынмен аптап, күміспен күптеп, бар жағдайын жасады. Оның ат жегілген жеке эпижажы болды. Қысқасы, кешегі наубайшының қызы ақсүйек ханымның қатарына қосылды. 

Ғашықтық сезімнің отына оранған бұл екеуі бір жылға дейін бір-бірінен бір сәтке де айырылған емес. Рафаэль тіпті жұмысы мен шәкірттеріне көңіл бөлуге де мұрсат таппай, махаббат қызығына малынды. Ал Агостина Чиги галереясындағы жұмыстың тоқтап қалғанына қобалжуға айналды. Оны жалғастыру үшін банкир Рафаэльге өзінің сүйген сұлуын «Фарнезиноға» алып келіп, сарай ішіндегі үйлердің бірінде бірге тұруға ұсыныс айтты. Бұл ұсыныс қос ғашықтың қалауына тура келді. 

Бірақ дәл осы жақсылық суретші үшін өмірінің ең үлкен қасіреті боларын білді ме екен?! Рафаэль жұмысымен қауырт айналысып кеткенде іші пысқан Форнарино галерея қожайынына қылымси көз тастаудан қымсынған жоқ. Мұны байқаған Агостина суретшінің жоғын пайдаланып сылқым сұлуды сынап көруді ойлаған. Вилла қожайынының келетінінен хабардар болғаннан-ақ наубайшының қызы оны күтіп алуға «дайындалды». Табалдырықтан аттаған бетте-ақ білегін мойнына ораған кербез әйелдің ыстық лебі Чилиді есінен айырып сала берген. Сол күннен бастап банкир суретшінің көңілдесімен көңіл қосып, сәтін тауып жиі-жиі кездесуге ынтығып тұратын болды. Ал бұл кездері Рафаэль галереяны көркемдеуден қолы босамай, жұмысқа бар ынтасымен жегіліп кеткен еді. Оның үстіне Рафаэльге өздерін оқушы ретінде қабылдауын өтініп, Италиядан жас суретшілер келіп жатқан. Осындай қым-қуыт шаруа мен көңілдесінің көңілін табу ұлы суретшіні зорықтырып, бірте-бірте денсаулығын дімкәс күйге жеткізді. 

Алғашқы таныстықтан бастап өмірінің соңына дейін араларын жалғаған алты жыл Рафаэль үшін сүйіспеншілік сезімнен туған жақындық болғанымен наубайшының қызы үшін дүниені шайқап өмір сүрудің сәтті мүмкіндігі ғана болған сияқты. Себебі Санти бар құлшынысын ғаламат туындылар жасауға жұмсап жатқанда Форнарино галерея қожайынымен ғана емес, Рафаэльдің жас суретші шәкірттерімен де көңіл көтеруге уақыт тауып, желік іздеген көңілінің жетегінде жүрді. Жүрегі дімкәс суретшінің соңғы демін үзген де наубайшы қызының нәпсіқұмарлығы деген әңгіме мүмкін рас та шығар. Себебі өлім төсегінде жатқан Рафаэльге римдік шіркеу басшысының батасын беру үшін келген папаның емшісі суретшінің аяғын құшып еңіреп жылап отырған әйелді бөлмеден шығып кетуге бұйырды. Өйткені ол күнаһар әйелдің көзінше папаның өсиетін айта алмады. Өмірден мезгілсіз өтіп бара жатқан ұлы суретшінің достары мен шәкірттері оның төсегін қоршап жылап тұрды.

Бар болғаны 37 жасында артында мәңгі өлмейтін ғажайып туындылар қалдырған суретшінің Фарнезино вилласы мен Ватикан лоджиясының сызбаларын және басқа да бітіруге үлгере алмай кеткен жұмыстарын оның эскиздері мен суреттері негізінде шәкірттері аяқтап шықты. Ал наубайшының қызы әйелдердің бекзат бейнесін таңғажайып шеберлікпен кескіндеген суретшінің «Форнарина», «Донна Велата», «Сикстандық Мадонна», «Мадонна делла Седия», сондай-ақ «д Элиодоро мен Психея» секілді ең ғаламат шығармаларының прототипіне айналып қалды. Бәлкім оның бүкіл күнәсін ұлы суретшінің қылқаламына шабыт беріп, теңдесіз туындылар тудыруға негіз болған керемет сұлулығы үшін кешіруге де болар. Ал бірақ оны адал сезімін аяқасты еткені үшін италияның ұлы перзенті кешіре алды ма екен? 

... Әлде бір кезде кіршіксіз көңілімен ұнатып, мұны күтумен көзін жұмған Мария Бибиенаның рухы алдында өзін кінәлі сезінді ме екен, әлде Форнариноға деген баянсыз махаббатына соңғы тойтарысының белгісі ме екен, кім білсін, әйтеуір өлер алдында Рафаэль Санти өзін бұрынғы қалыңдығының қасына жерлеуді өтініпті. Бірақ оның бұл тілегі орындалған жоқ. Дегенмен ұлы суретшінің Пантеондағы зиратының жанына Мария Бибиенаға ескірткіш орнатылды.
Ал Форнарина... Рафаэльдің өлімінен кейін шіркеуге кетіп, көп ұзамай қайтыс болған деседі. Зерттеуші Антонио Валеридің айтуынша Форнариноның шын аты – жөнінің Маргерита Люти екендігін ол флорентиялық кітапханадан тапқан. Осындағы шіркеулердің біріндегі монах әйелдердің тізімінде тіркелген Маргерита Люти өзін Рафаэльдің жесірімін деп көрсетіпті. Мүмкін бейбақ сұлу өзінің сезіміне кеш баға берген шығар...

Бақыт деген осы емес пе?

Пятница, 03 Февраль 2017 06:15

baqyt 10Адамның өмір жолының, азаматтық келбетінің қалыптасуына ізгі із қалдыратын, ерекше әсер беріп, ықпал ететін тұлғалар болады. Мұқан аға үшін тағдырының сыйындай болып жолында жолыққан адам – Жұмабек Тәшенов еді.

Жастайынан еңбекке шыңдалып өскен Мұқан Омаров ағамыздың бойындағы дархандық пен тазалық, сергектік пен сезімталдық өзі сұлулығын сезініп өскен Отырардың маңғаз даласынан дарыған секілді. Бала күнінен әкісіне көмекші болып, мал бағумен айналысқан еңбекқор жігіт абырой мен мәртебенің ащы термен келетінін ерте ұғынды. Озат шопан атанып, омырауына Қазақ ҚСР Ауыл шаруашылығы Министрлігінің «Ауыл шаруашылығының үздігі» төсбелгісін таққанда ол жап-жас жігіт еді. Алғыр да адал, белсенді де беделді жігіттің жұмысқа жауапкершілігін, тапсырмаға тиянақтылығын бағалаған кеңшар басшылығы оны жолдамамен Қазақ химия-технология институтына оқуға жіберді. Жоғары білім алды. Әскер қатарында азаматтық борышын да өтеп қайтты. Маман ретінде «Етсүтсауда» тоңазытқыш мекемесінде товаровед болып жұмыс істеді. Жігерлі жігіт мұнда да іскерлігімен, алғырлығымен көзге түсіп, облыстық халық депутаттары Кеңесі атқару комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы қызметіне тағайындалды.

Мұқан ағаның болашақ тағдырының белесті биіктері міне, осы қызметке келген кезден басталды. Оның өміріндегі басты тұлға, болашағына бағдаршам болған ұлағатты ұстазы 

Жұмабек Тәшеновпен аға-інілік қарым-қатынасы осы қызмет барысында өрістеді. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметін атқарып жүрген Жұмабек Тәшенов бұл кезде орталықтың озбыр саясатының салдарынан қызметі төмендетіліп, 1974 жылы Шымкент облыстық халық депутаттары Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметіне ауыстырылған еді. Қызметтік лауазымды емес, халыққа адал қызмет етуді басты адамдық парызы санайтын Тәшеновтің тазалығы мен талантты басқарушылық қабілеті, ұлтын сүйген, елін ардақ тұтқан қайраткерлік қасиеті Мұқан аға үшін ең үлкен мектеп болды. Адамдардың бойындағы қастерлі қасиеттерін тап басып тани білетін Жұмабек аға жұмысына тап-тұйнақтай, жастық жігері жалындап тұрған жас маман Мұқан Омаровты өзіне көмекші етіп алды. Қайраткер ұстазымен қоян-қолтық қызметтес бола жүріп, ол одан адами қасиеттің де, азаматтық үлгінің де, тұлғалық тұрпаттың да терең де мағыналы сабағын үйренді. 

Қызметтік лауазымды емес, халыққа адал қызмет етуді басты адамдық парызы санайтын Тәшеновтің тазалығы мен талантты басқарушылық қабілеті, ұлтын сүйген, елін ардақ тұтқан қайраткерлік қасиеті Мұқан аға үшін ең үлкен мектеп болды.

– Егер менің бойымда қандай да бір жақсы қасиет болса, ол сөз жоқ, мен үшін мәртебелі мектеп болған Жұмабек ағадан алған үлгім,– дейтіні де сондықтан. 

Үйренген үлгісін өміріне өзек ете білген Мұқан Омаров ағамыз талай-талай беделді қызметтерді абыроймен атқарды. Кеңес органындағы қызмет барысында сіңірген тәжірибесінен кейін "Қазетсүтсауда» өндірістік бірлестігі бас директорының орынбасары, бас директоры, президенті сатысына көтерілді. 1997 жылы «Шөмен» өндірістік кооперативінің басқарма төрағасы, одан соң «Мұғраж» АҚ-ның бас директоры қызметтерін атқарды. Қай салада жүрсе де ұстазы айтқан тазалық, адалдық принциптерінен айныған емес. 

Бүгінде 75 жастың жотасына шыққан Мұқан Омаров ағамыз сол қанына сіңген қоғамшылдық қасиетінен танбай, әлі де қатардан қалмай қызметке араласып келеді. Ол қаладағы ардагер ата-апаларымыздың басын іріктіріп отырған Әл-Фараби аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы. Қоғамдағы келелі мәселелерге белсене атсалысып, ел бірлігін сақтау, ұлттық құндылықтарды қастерлеу, ұрпақ тәрбиесіне көңіл бөлу секілді тәлімді талай шаруаға ұйытқы болып келеді.

Кеудесінде мемлекеттің көптеген наградалары жарқыраған ағамыз үшін өмірдің басты құндылығы да сол – елге, жерге адал қызмет ету. Ол әлі де сол мұрат жолында тынбай келеді. Соған қоса абыз қариялықтың өнегесін танытқан ағамыз өмірсерігі Дариха апай екеуі тәрбиелі ұл-қыз өсіріп, немерелерінің тәтті қылығымен шаңырақтың шаттығына шомылып отыр.
...Адам үшін бұдан артық қандай бақыт болмақ!

Шоқан жүрегіндегі шоқ

Пятница, 03 Февраль 2017 05:51

немесе Мұхамедханапияның махаббат машақаттары

Шыңғыс сұлтан тұңғыш ұлы Шоқан шыр етіп жарық дүниеге келісімен оған болашақта жар болар қалыңдық таңдауды өзіне үлкен бір мақсат етіп қояды. Сол таңдау өзімен бақталас болған төре тұқымы Ахмет Жантуриннің сүйікті қызына түседі. Солайша қазақ дәстүрімен бесіккертті дәстүріне жүгініп, періште балғынды атастырып та қояды. Шыңғыстың бұл шешімінде ішкі есеп те бар болатын. Олар жер дауы, барымта құны секілді мәселелерде өзара келісе алмай, ата-бабасынан бері қарай бір-бірімен байырғы дұшпанға айналған жандар еді. Бәтуа тауып, бітіспесе қалың бұқара алдында беделінен айырылатынын түсінген екеуі ежелгі қазақ салтымен бесікқұдалыққа бел буады. Солай етіп, періште екі перзенттерінің болашақтағы некесімен өзара татулықтарын нығайтпақ ниетті көздейді.

shokhan

Шоқан сүндетке отырғызылып, атқа отыруға жараған соң бірде әкесі Шыңғыс пен анасы Зейнеп сүйкімді ұлдарын еркелете басынан сипап: «Сен міне, атқа мінуге жараған жігіт болдың. Ержетті деген осы. Құдай қаласа келіншек алып, бізді қуантатын күнге де жетерміз. Атастырған қалыңдығың да бар» дегенде, ерке, еркін өскен балақай: «Мен әлі кішкентаймын, үйленбеймін» деп шалт бұрылып, ойынның қызығымен далаға жүгіріп кеткен. Балдырған ұлдарының тәтті тіліне елжіреген әкесі «Е, ұлым, біз тұрғанда үйленбей қайда барасың?» деп күлген де қойған. Ол кезде қайран ата-ана болашақта қазақ халқының маңдайындағы жарық жұлдызы болып қалар ұлдарының тағдырының өзгеше өрілерін, оның жүрегін баураған махаббат машақаты мүлде басқа арнаға бұрылып кетерін қайдан болжасын?!.

Өз кезеңінің алдыңғы қатарлы адамы болған, елдің қоғамдық-саяси өміріне белсене араласа білген, шығыстың бірнеше тілін меңгерген Айғаным әжесінің тәрбиесі арқасында болашақ ұлы ғалым – Шоқан бала күнінен-ақ орысша сауат ашты. Шыңғыс та беделді анасының айтқанына қарсы келе алмады. Сөйтіп Омскідегі кадет корпусын аяқтаған дарынды жігіт корнеттікке тағайындалған соң әке-шешесінің дәулетіне сүйеніп, мырзалық күн кеше бастады. Ол қолдан зерленген әсем киім киіп, бұлғын жағалы тонымен маңғаздана жүргенде ерекше салтанатты көрінетін. Бұлғақтап өскен бозбала орыс аристократтарына еліктеп, бір саусағының тырнағын ұзын етіп өсірді. Оның Омскідегі Мокрый көшесіде орналасқан жекеменшік үйі сыртынан қарағанда қарапайым көрінетін. Алайда ішіне кірген қонақтар сәнді жиһаз бен мүлікке таңданбай көз салмасы мүмкін емес еді. Орта жүзге аса беделді сұлтан әкесі оған қолдан тоқылған қымбат кілемдер мен бағалы аң терілерін жіберетін. Мұның үстіне қаржыдан тапшылық көрмеген Шоқан піл сүйегінен жасалған бұйымдарды жинауға құмартты. Француз иіссуын пайдаланды. Гаваналық шылым шекті. Бозбалалықтың балдәуренінде балқыды. 

Көп ұзамай сән-салтанаты келіскен Уәлихановты генерал-губернатор өзіне адьютанттық қызметке шақырды. Оның Еуропаға еліктеуі осылай басталды. Карта ойнады. Шараптан ұрттады. Гвардиялық екпінде сөйлеуді үйренді. Кескін-келбеті келіскен корнет сол кезде зиялы санатындағы орыс пен татардың талайының қадірлі қонағы болды. Сондай ортада кейде ол даланың серілік мінезін де байқатып қоятын. Әне-міне тұрмысқа шығамын деп қалыңдық аталып қалған қыздарға да білімділігімен, сымбаттылығымен, шығыс пен еуропалық мәдениетті қатар үйлестірген талғампаз тектілігімен ұнап та қалатын. Ол Лермонтов пен Полонскийдің өлеңдерін жатқа айтып, қазақтың «Қозы Көрпеш – Баян сұлуын» қара сөзбен жырлап бергенде жастар жағы қолпаштап қол соғатын. Еуропалық бикештердің арасында Шоқанның етегінен ұстап, еріп кеткісі келгендер де көп еді. 

1852 жылы Шоқан Омбыда кадет корпусында оқып жүргенінде хан тұқымынан шыққан, жүріс-тұрысы да, өзін ұстауы да ақсүйектігін танытып тұратын сымбатты азиатқа Батыс-Сібір губерниясының губернаторы Густав Хрестианович Гасфордтың жап-жас үлбіреген әйелі Любовь Федоровна есі кете ғашық болған деген әңгіме де бар. Жасы 60-ты алқымдаған губернатордың айдай сұлу әйелінің сезімі Шоқанды да бей-жай қалдырмаған. «Оның аты да, заты да – махаббатқа тұнып тұр» деген сөзді Шоқан осы әйелге арнап айтқан деседі. Бір-біріне ынтыққан қос жүректің ыстық сезімі жайлы өсек Гасфорттың құлағына да жеткен. Әйткенмен сабырлы губернатор, генерал-лейтенант Густав қызбалыққа салынбай, әрі сенімді қызметкерімен арадағы сыйластыққа сызат түсірмей, екі ғашықты екі жаққа бөліп жіберумен шектелген. Олардың осы махаббат хикаясы жайлы Ресейдің халық әртісі Георгий Котов пьеса жазып, соның негізінде әйгілі режиссер Владислав Казенин Омбы мемлекеттік музыкалық театрында «Любина роща» деген спектаклін сахналаған. Әр жылы аталған театр жаңа маусымын осы қойылыммен ашуды дәстүрге айналдырыпты. 

«Любина роща» деген тіркестің өзі Шоқанның сөзі екен. Кешке қарай ғайып болып кететін одан достары қайда болғанын сұрағанда ол сүйіктісімен кездесетін тоғайды солай атаған. Ол тоғай кейіннен «Любина роща» деп аталса, қазір Любинский даңғылына айналған. Онда Любаның әдемі орындықта жалғызсырап отырған мүсіні бар. Онымен түйісетін даңғыл Шоқан Уәлихановтың атында. Тірлікте тағдырлары табыспаған ғашықтардың жолын бүгінде қос көше түйістіріп тұр. 

Бір қызығы өмірбаяншылар Шоқанның, Омбыда, Петерборда жүрген кезіндегі «хикаялары» жөнінде мардымды ештеңе айтпайды. Оның қызмет бабымен орыс астанасының сол дәуірдегі танымал ақындарымен, олардың жұбайларымен, ірі шенеуніктерімен қарым-қатынаста болғанын ғана жазады. Айтқандары оның Қашқарға жасаған саяхаты, сол туралы жазған теңдессіз жазбалары төңірегінде ғана өрбиді. 

Су жағасындағы тасты қалада жүріп, көк жөтелге шалдыққан ол елге келіп, науқасын қымызбен емдеуге мәжбүр болады. Міне, осы кезеңдерде бүкіл еуропа саулығына тілекші болған аса дарынды ғалым ғашықтықтың дертіне ұшырайды. Кімге дейсіз ғой? Анасы Зейнептің қызметші әйеліне.
Тар құрсағын жарып шыққан перзентінің амандығын тілеуге келгенде қай ана алдына жан салушы еді?! Зейнеп ханша ұлы Шоқанға сегіз қанат үй тіктіріп, сенімді деген жас қызметші келіншек арқылы күнделікті үш мезгіл тамағы мен әбден бапталған қымызын жіберіп тұрады. Бұл кезде оның жасы жиырма алтыға келіп қалған-тын. Атастырылған қалыңдығы оның жолына қарап, «отырған қыз» атанды. Сондықтан Шыңғыс сұлтан ұлын үйлендіру мәселесін жеделдетуге кіріседі. Мұнысына Шоқан үзілді-кесілді қарсы болады. «Денсаулығымды түзеп алайын» деген желеу айтады. Өйткені ол үлбіреген жас қызметші әйелге біржола көңілі құлап, ғашықтық отына шарпылған-тын. Қырсыққанда қылықты келіншектің күйеуі бар. Бірақ ол екеуінің махаббат сезіміне бөленуіне Шоқанға арналып тігілген үйде ешкім кедергі жасай алмайтын. Оның рұқсатынсыз бұл табалдырықтан тек қана қызметшілер ғана аттай алатын-ды. Онда да оларды қажет шағында өзі шақыртатын. 

Күтпеген жағдайға тап болған Шыңғыс пен Зейнеп балаларын орысша оқытқанына өкінетінін ағайындарына айтып, перзентіне өкпелеп жүрді.

– Жарығым, Шоқаным, – деді Зейнеп ұлына жалынып. – Біздің төрдегі басымызды есікке сүйреме. Менің ақ сүтімнің ақталмай текке кеткені ме? – деп оны райынан қайтарғысы да келді. 
Ол анасына шындықты айтты. Өйткені Ахмет Жантуриннің қызы мұның інісі Жақыпты сүйетінін білетін. Бойжеткенді Жақып та ұнататын. Мұны естіген әкесі мен шешесі қатты таңырқайды. Сонымен не керек, мемлекеттік қызметтегі адам, кавалерия штабс-ротмистрі Шоқанға сөздері өте қоймайтын болғандықтан Шыңғыс пен Зейнеп қоластындағы қызметші әйелді оған жолатпаудың шараларын жасайды. Әйел мен оның күйеуін Шыңғыстың бауырларының бірі – Жебенің ауылына аттандырмақ болады. Мұны естіген Шоқан қызметші келіншекті қайтаруға әрекет етеді. Себебі махаббат буына мас бақытсыз жанды уландырып өлтіру амалы ойластырылып жатқанын біреу оған сыбырлап қойған еді. Сұлтан ойлана келе әйел мен күйеуін Мұса Шормановтың қарамағына жіберуге шешім қабылдайды. Ұлы оған да қарсылық білдіріп, әке-шешесіне ойын ашық жеткізеді.

– Мен ол әйелдің алғашқы некесін дала заңы бойынша күйеуіне талақ айтқызып, бұзып, қайта некелеп үйленемін,– дейді тік мінез төре жігіт алған бетінен қайтпай. Ол ашық аспан астында, қалың жұрттың алдында билер төрелігіне жүгініп, өз әрекетінің дұрыстығын дәлелдей алатынына бек сенімді-тін. 
Бұл кезде әйел үй тұтқынында отырған. Шоқан оны күштеп босатып алмақ болады. Осы әрекетті сезіп, Шыңғыстың қаны қатты қараяды. Бұл сұлтан тегіне басылатын қара таңба еді. «Ұлық Абылайдың шөбересі бұзылған қатынға үйленбек. Бұған жол бергенше орыстанған ұлын өлімге қиғаны артық». Сөйтіп, ең сенімді нөкерін жіберіп, шайтан азғырған үлкен перзентінің үйін мықты күзетке алдырады. Шоқанды ерекше құрметтейтін нөкер жігіт шындықты жайып салады.

– Аға сұлтан сізді ауылдан тірі шығармауға сөз берді. Желігіңізді басыңыз, мырза.
...Үрейлі хабар. Қазақтың салты бойынша ата-анасының абыройына таңба салып, олардың еркінен тыс шығу ең ауыр қылмыс саналып, тіпті өлім жазасына дейін кесілген. Ырың-жырың шиеленіскен тұста бәрінен бұрын Жақып шыр-пыр болды. Әкесінен бауырына, бауырының алдынан әкесіне күн-түн демей шапқылап, бәтуаға келулерін тіледі. Ол қайткенде де қантөгісті болдармауды ойлады. Өйткені ағасы Ахмет Жантуриннің қызын күштеп некелесуден босатып, сүйгені Жақыпқа қосылуына мүмкіндік жасады ғой. Шындығында Шоқан болмағанда ол өжеттік танытып, ағасына атастырылған қызға үйлене алмайтыны ақиқат-тын. Сөйтіп ағасына атастырылған қалыңдық інісіне бұйырып, екі ғашық бас қосып, екі төре кетіспей, бесікқұдалығын сақтап қалды. Оның үстіне ағасын жанындай жақсы көретін бауырлық сезімі де ерек еді.

Жақып Шыңғыстың барлық шаруасын үйлестіріп ұстайтындықтан әкесіне сөзі өтімді еді. Сондықтан екі жақтың татулығына тұтқа бола білді. Мәміле бойынша әйелді Жақып Сырымбеттен Көкшетауға алып кететін болып шешілді. Шоқанға да керегі сол еді. Ол Көкшедегі таныс молданың көмегімен, қадірлі билердің төрелігіне жүгініп, әйелді күйеуінен ажыратты. Оған құн ретінде 200 мың ақша мен бір жылқы берді. Бұл заңды ажырасу туралы Шоқан петерборлық досы Гутковскийге хат жазыпты. Ал ғашығына некелескені туралы ешқандай жазбаларда айтылмапты. 

Солайша Шоқан Көкшетауға қоныс тебеді. Келіншек (есімі ешқандай жазбаларда айтылмайды) ғалымның үйінде біраз уақыт өмір сүреді. Шыңғыс ұлына қызметші әйелмен арадағы байланысын сырт жұртқа білдірмеуді қатаң талап етеді. Солай болады да. Сұлтанның тақ таласындағы бақталасы Ерден Сандыбаев бәрібір бұл жағдайды сыпсыңы көп сырт құлақтан есітіп, орайы келгенде оңтайлы пайдалануға кіріседі.
Аға сұлтандыққа сайлау науқаны 1862-ші жылы өтуі керек болды. Бұл кезде әскери губернатор Густав Карлович Кури еді. Ол пара алып, « Аға сұлтандық лауазымын алып беремін» деп Ерденге сөз берді. Дәл осы кезде Петербордан келген зиялы 

Уәлихановтың Атбасарға аға сұлтандыққа өзін-өзі ұсынғаны белгілі болды. Ерден Сандыбаев дереу іске кірісті. Олар әйелінен айырылған күйеуді тауып алып, оның атынан «Әйелімді тартып алды» дегізіп, Омскіге арыз жазып апартқызды. Шоқан мен 

Шыңғыс та қарап жатпады. «Ол әйел – қызметшіміз» деп жалтарды. Сөйтіп оны көз қылып, Зейнептің қарамағына Сырымбетке қайтарып жіберді. Мұса Шорманов та Сандыбаевқа қарсы әрекет етіп, бұларды қолдады. Үшеуі қосылған соң үлкен күшке айналып шыға келді. Шоқан әкесімен татуласқанын білдіріп, аға сұлтандықтан бас тартып, әкесінің сайлануына мүмкіндік жасады. 

Қандай ресми дерекке сүйенсек те, Шоқан Уәлиханов ата-баба салт-дәстүрімен үйленіп, той жасап некелеспегені айтылады. Тезек төренің қызына қырындап жүргенде науқасы меңдеп, қайтыс болғандығы туралы кейбір жазбаларда айтылған. Ал қызметші әйел жөніндегі болмашы дерек тек біз жоғарыда айтып өткен досы Гутковскийге жазған хатында ғана кездеседі. Онда онымен дала заңы бойынша некелескені айтылмайды. Әйтсе де сол әйелмен ұлы Шоқанның махаббат машақатына малынғаны ақиқат секілді. Өйткені ел арасына сол кезде осы бір оқиғаның сыбысы білініп қалмаса, 

Ерден Сандыбаевтың кеу-кеулеуімен әйелдің күйеуі губернаторға арыздана алмас еді. Өзі үлкен үміт күткен ұлының қия басып, желіккенін білмесе, Шыңғыс сұлтан да онымен араздасып, тартысып несі бар?
Әйтеуір не десек те, мұнда мұңды бір шындық бар. Әйел алдында ұлы да ұлылығын ұмытатынын өмір талай дәлелдеген. 

Ия, солай... Бар-жоғы 29 жыл ғана ғұмыр кешкен ұлы ғалым махаббат атты ұлы сезімнің алдында дәрменсіз күйде кетті.

Жыр дүлдүлі Жамбыл атамыздың «Менің өмірім» деген өлеңіндегі:
«Қақаған қар аралас соғып боран,
Ел үрей – көк найзалы жау торыған.
Байғара, Жамбыл, Ханда мен туыппын,
Жамбыл деп қойылыпты атым содан», – деген жолдарынан оның Жамбыл тауының етегінде ақ түтегі бораған ақпанда туылғанын білеміз. Жамбыл жоқшылықтың жұтаң тұрмысын кешіп өсті. Әкесі Жапа кедей болғанымен ел ішінде сөз ұстаған, дау-дамайда бітімгерлік шешімін айта білген адам екен. Шешесі Ұлдан мінезі салмақты, төңірегіне тәлімді, қисыны келгенде қиыстырып өлең шығара беретін, отырған жерінде әдемі дауысымен сызылтып ән салатын, өнерге жақын жан болыпты. Жамбылдың арғы аталарынан ділмар шешендер, өнерпаз серілер шыққан екен. Содан болар Жәкеңнің тегі – Екей руы туралы ел ішінде: «Екейде елу бақсы, сексен ақын, Жаратып мінеді екен ерттеп атын. Қобызы, домбырасы үнін қосып, Гулейді жын қаққандай кешке жақын» деп шындықты әзіл араластыра айтатын көрінеді.
Ес білген соң әкесі оны ауыл молдасына оқуға береді. Бірақ дүмше молданың ұрып-соққан қорлығына шыдай алмаған бала Жамбыл «дүмшеден дәріс емес, дүре алғанша, қолыма домбыра алып, жыр айтайын» деп өлеңге бетбұрады. 13 жасынан бастап-ақ ақындыққа аңсары ауып, өлеңнен өрнек тоқи бастаған бала бірде үйге әкесінің үстіне кіріп келіп:
«Батаңды маған бер, әке,
Тіліме менің ер, әке.
Жапаның ұлы ақын боп,
Жақсы істепті – дер,әке!» – деп батыл тұрып бата сұрапты.
Молданың алдын тастап кеткен баласының бағытын құптай қоймаған әкесі «Екейде елу бақсы, сексен ақын» деген сөз де жетер, Сен сексен бірінші болмай-ақ қой. Ақынның түбі – қайыршылық, бақсының түбі – жын. Жын, бақсы болып ел кезгенше, мал бақ» деп теріс аунап түсіпті. Бірақ өр мінезді, тентектеу болып өскен бірбеткей бала айтқанынан қайтпай Жетісу бойына атағы шыққан Сүйінбай ақынға барып, сөзін сынатып, батасын алады. Жамбылдың:
«Менің пірім – Сүйінбай,
Сөз сөйлемен сыйынбай.
Сырлы, сұлу сөздері
Маған тартқан сыйындай
Сүйінбай деп жырласам,
Сөз келеді бұрқырап,
Қара дауыл құйындай», – деп ұстазын ардақ тұтып өткені де сондықтан. Байдың қойын бағып жүргенде далада ұйықтап қалып, түсінен ақын болып оянған Сүйінбай ұстазы секілді Жамбылға да ақындық өнер түсінде қонады. Мұны ақынның өзі: «Бір күні Жетісай жайлауында жылқы бағып жүріп, түс көріппін.Түсімде ақсақалды қария келіп: «өлең аласың ба, көген аласың ба?» деді. Мен: «Өлең!» деппін. Оянып кетсем, көкірегімді бір толқын кернеп, алқымыма тығылғандай болып жатыр екенмін. Дереу үйге жетіп, домбыраны ала салдым да оңды-солды төгіп-төгіп жіберіп едім, кеудем ашылып, жан-сарайым кеңіп сала бергендей болды» деп еске алғанын білеміз. Сол өрекпіген жыр толқынның екпінімен 17-18 жасында-ақ топ жарып, айтыстың ақберен жүйрігі болып таныла бастаған Жамбыл Жабаевтың есімі Жетісу өңіріне түгел тарайды. Жамбылдың осы өңірдегі аузымен құс тістеген небір шешендермен сөз додасына түскен шақтарында жүрегіне шоқ түсіріп, махаббаттың машаһатына салған ақын қыздар Бұрым мен Сараға деген сезімі оның тағдырының мұңды бір бөлшегі болып қалды.
Жамбыл жиырма жеті жасында Айқым еліндегі бір тойда Қыдырма қызы Бұрым сұлумен танысады. Талшыбықтай бұралған бойжеткен ажарымен ғана емес, ақындығымен де, әншілігімен де жүрегін бірден жаулайды. Жәудір көз, ақша маңдай, алма мойын арудың көркіне өнері, сөзіне ақылы сай екенін аңғарған ақын жігіт қайымдасып, жөн сұраса келе айтыстың қызығын сезімінің қызуымен қабыстыра термелей жөнеледі. Қыз да осал қарсылас емес еді. Әйткенмен сан рет кездесіп, жұрттың да желігін қоздырып, өздері де желе қатар тақымдасқан қос ақын бірін бірі жеңе алмай тарқасатын. «Жамбыл-ау, бұл қызбен ұзақ, қызу айтысып, не жеңбедің, не жеңілмедің» дегендерге: «Мен Бұрыммен жеңу үшін айтысып жүр дейсің бе?» деп көңіл көкжиегіндегі сырдың ұштығын шығара жауап беріп қояды. Қыз да Жамбылдың жан- жүрегіндегі ынтық сезімге ыстық ықыласымен жауап беріп, қос ғашықтың арманы бір арнаға тоғысады. Әттең, бірақ Бұрымның айттырылып қойған жері бар.Ал жүректің қалауы – Жамбылда.. Шешуші сәт тақап, айттырылған жаққа ұзатылар шақ жақындағанда қыз ғашығымен кетуді ұйғарып, Жамбылға шешімін білдіреді. Жамбыл сүйгенін алып қашып, ағайындарына барып паналайды. Бұл оқиға екі елдің арасында үлкен дау туғызып, жауласуға әкелетін жағдайға жетеді. Ел іші бұзылатын болғандықтан Жамбылды өзіне жақын тұтатын осы аймақтың беделді болысы Сарыбай ақын жігітті зорлықпен көндіріп, Бұрымды төркініне қайтарады. Заманның зауалы, қоғамның әділетсіз қағидасы ақын жүрегін қатты жаралап, еңсесін езеді. Кіршіксіз сұлу сезімінің тұнығын мұң шайқап, жаны жабырқаған Жәкеңнің «Бұрымға» деген өлеңі осындай нала мен арманнан туған еді.
«Сен лашын болғанда, мен ақ сұңқар,
Бір көріп, дидарыңды болдым іңкәр.
Көркің бар көрген адам таң қалғандай,
Шыққандай жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар.
Жасымнан жақсыларды жағаладым,
Алатау, Қаратауды араладым.
Қай тұсқа аттың басын тіресем де,
Өзіңнен басқа сұлу таба алмадым.
Жарқ еткен оқтан ұшқыр бота көзің,
Балқытар қорғасындай айтқан сөзің.
Сыртыңнан атыңды естіп жүруші едім,
Қаңбақтай жел аударған келді-ау кезім.
Айрылдым айжарықта Бұрымымнан, 
Азаптың кім құтылған құрығынан.
Жастықтың желігімен жүргенімде
Келмейтін Сырдың суы жұлығымнан.
Есімнен еш кетпейді қайран, Бұрым,
Мүшелі байланбаған ол бір құлын.
Қайтесің өткен істі еске салып,
Жүрегім қасіреттен жырым-жырым», –
деп келетін жырынан ақын жанының ащы запыранын сезгендей боласың. Өкінгенмен өктем заман өткелінен өтер жол жоқ. Айкүміс ақынмен бір айтысында Жамбыл «әуелден-ақ болдың ойда», «құмары басылмаған албырт едім» деп ақын қызға жігіттік желігін білдіре тіл қата отырып, «жасшылық ұрындырды талай жарға» деген өкінішін де астарлап аңғартады. Сөз орайында қиянатшыл қоғамның қыз тағдырына тұсау салар қысастығына қынжыла келіп:
«...Сол үшін жатсам, тұрсам арманым көп,
Қор болып кете ме деп бір жаманға», – деп қайырады. Сонда Айкүміс адамның ерік шеңберін заманның шеңгелімен шегендеп:
«Жамбыл-ау, күпсінесің неге сонша,
Құтқарып қыз біткенді қалған жанша.
Қолдағы қаршығаңнан неге айрылдың,
Тұтқасы дүниенің сенде болса?!» – деп астарлай ой тастайды. Айкүмістің «қолдағы қаршығаңнан неге айрылдың?» дегендегі меңзеп отырғаны—Бұрым болатын. Әрине, ақын қыз бұл жерде дәрменсіз жігітті кінәлап та, күстаналап та отырған жоқ. Ол уақыттың уысындағы тағдырдың тар жолына нала көңілін білдіріп отыр.
Бұрыммен тағдырын табыстыра алмаған Жамбыл ақынның өмірлік жолына ескіліктің солақай салтының тосқауыл болғаны бір бұл ғана емес еді..Жастық дәуренінің қимас күндерін сырлы сезімге шомылдырып, тағы бір сұлу жолыққан. Ол – Албан Бөлек батырдың қызы – Сара ақын болатын. 1875 жылдың қоңыр күзінде Қарқара жайлауындағы әсем бір кеште алтыбақан басында тамылжыта ән салған әппақ арудың айдай жүзі, тана көзі жасы отызға ойысқан ақын жігіттің жүрегіне шоқ салды. Ерке қыздың есті алған назды үні Жамбылдың жүрегінде жыр толқытты. Ақын жігіт көкірегін кернеген арман отын ару бойжеткеннің балбыраған өңі мен балдай үні еріксіз үрлеп, аңсаған бақытын осынау жайлауда тапқанын өлеңмен өріп, әуенмен әрлеген. Сара қыз да сырттай атына қанық, санасы өзімен теңдес замандасының зерделі сөздеріне зейінмен ынта қойып, ішкі сезімін тұспалмен жеткізген. Бір-бірінің сырын алысқан Жамбыл мен Сара бұдан кейін де осындай сауық кештерде бірнеше рет жолығып, қыз бен жігіт болып айтысып, сезімдерін сұлу сөзбен қағыстыра, көңіл түкпіріндегі тілектерін қабыстыра бір-біріне өлең арнайтын. Сараның «Угай-угай-әй-угай» деп сызылта салатын әні жігіт жанының толқындарын дөп басып жататындай еді. Өнермен танысып, өлеңмен табысқан қос өнерпаз бір-бірінің жүрек сырын қапысыз ұғысқан. Сол сезімнің жетегімен екеуі бас қоспаққа уәде байласқан. Бірақ ғашықтардың жүрек әміріне жүген салған қыз әкесі Сараны айттырылған жеріне ұзатып жібереді. Жамбыл сүйгенінің соңынан іздеп барып, ебін тауып кездеседі де. Мұңлық ғашығы сонда көз жасын көлдете тұрып қалаусыз құшақта қор болып өтетін өміріне өксіп, арманын аңсаумен күн кешетініне налып, шерлі көңілінің күйін ақтарған. Көңілдің қалауын сезім-балға емес, қалыңмалға бағалаған әңгүдік күйеу әйелінің салқын пейілін сезіп, бейшараны жәбірлеп, ұрып-соғумен болады. Қорлық пен зорлықты, қасірет пен қайғыны көтере алмаған қайран Сара құсалықтан қайысып, қайтыс болады.
Жанына жазылмас мұң салып кеткен ғашығының қасіретіне езілген Жәкең өткен күндердің өзекті өртеген өкініші еске түскенде «Сара десе дегендей еді-ау, шіркін!» деп күрсініп, өз-өзінен күбірлеп отырады екен. Терең ойға түскен ондай шақтарда Сараның «Угай-айына» салып, ыңылдап ән салатынын сырт көз талай байқаған. Кейініректе жұрт Жамбылдың әні деп айтып жүрген «Угай, угай, әй-угай» расында Жәкеңнің емес, Сараның әні еді.
Жамбыл атамыз жас күнінде Құлмамбет, Сарбас, Нұрмағанбет, тағы басқа әйгілі ақындарды айтпағанда сөзбен зер тоқыған Айкүміс, Сайқал қыз, Бөлектің қызы секілді ақын қыздармен де айтысқа түсіп, оларға жігіттік желдірме көңілмен сылқым сөзін арнағаны анық. Бірақ Бұрым мен Сара қыздың ақын тағдырындағы жөні бөлек. Бұл екі ару да жыр дүлділінің өнер жолындағы ғана емес, өмір жолындағы да қимас, қымбат жауһарлары еді.
Сүйген жүректі қайта-қайта сүріндірген қиянатшыл заманның зұлымдығы мен әділетсіздігінен жаны жүдеп, көңілі жабырқап жүрген шағында әкесі Жамбылға Орынбек дегеннің қызы Момынды құда түсіп, алып береді. Бірақ Қожаш, Қожамберді, Қожақ атты үш ұл тұған Момын өмірден ерте озады. Қырыққа таяған жасында Жамбыл өзі қалап Тілеуқабыл қызы Қанымжанды айттырып, бас қосады. Жамбыл жар қызығы мен шаңырақ шаттығын осы Қанымжаннан көреді. Одан Алғадай, Шымбай, !зтілеу, Тезекбай туылады.
...Ия, жасы жүзге таяп өмірден өтсе де Жәкеңнің жүрегін жаралаған жауһарлар оның жанының мәңгі сағынышы мен аяулы арманы болып қалғаны ақиқат.

Страница 3 из 4