«Парасат» орденімен марапатталды

Пятница, 21 Декабрь 2018 05:14

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің ректоры Оңалбай Аяшев Тәуелсіздік мерекесіне орай Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Жарлығымен «Парасат» орденімен наградталды. Бұл мәртебелі награданы Астанада, Үкімет үйінде ҚР Білім және ғылым министрі Е. Сағадиев табыс етті.

7b1cfb6a-efec-4bb0-8314-5b12471dbd6c 1

«Парасат» орденімен ғылым мен мәдениет, әдебиет пен өнер қайраткерлері, сондай-ақ республиканың рухани және интелектуалдық әлуетін дамыту мен молайтуға зор үлес қосқан немесе адам құқықтарын және оның әлеуметтік мүдделерін қорғауға белсенді атсалысқан азаматтар марапатталады.
Оңалбай Аяшұлының да білім мен ғылым саласына қосқан үлесі аз емес. Ол басшылық жасайтын оқу орны республикадағы іргелі де ең озық білім ордасының бірі. Өткен жылы 80 жылдық мерейтойын атап өткен қарашаңырақ оқу орны Үкімет қаулысымен 2017 жылы Университет мәртебесіне ие болды. Университет статусын иелену үшін білім бағытынан бөлек өнер, гуманитарлық, жаратылыстану бағытында 4 мамандыққа лицензия алды. Бұл білім ордасының еліміздегі ЖОО орындары арасында алғашқылардың бірі болып қосарланған 6 мамандыққа лицензия алуы да үлкен жетістік.
ОҚМПУ республикадағы педагогикалық бағытта мамандар дайындайтын 59 жетекші жоғары оқу орны арасында рейтинг бойынша 9 орынға көтерілді. Университеттің 3 профессор-оқытушысы – Н. Иманбаев, Г. Исатаева және Г. Бахрамова «ЖОО үздік оқытушысы атанды.
«Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру бағытында да атқарылған игі жұмыстар жетерлік. Университетте «Рухани жаңғыру орталығы, студенттерге арналған «100 жаңа оқулық» орталығы ашылды. IT мамандарының дағдыларын үйрету мақсатында ақысыз алты «IT- SYNYP» жұмыс істеуде.
Өңірдегі ордалы оқу орнының жеткен осынау жетістіктері әрине оның басшысы Оңалбай Аяшевтің іскерлік, ұйымдастырушылық қабілеті мен біліктілігінің жемісі десек асыра айтқандық емес.

Ақылына ақы сұрамайтын орда

Среда, 12 Декабрь 2018 05:06

«Адамды адам еткен—кітап, адамзат еткен – кітапхана» деген екен қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Әбіш Кекілбаев. Ал мемлекет және қоғам қайраткері Дінмұхамед Қонаев «Кітапханаға барған кісі мешітке барғандай тазарып шығады» деген тамаша тәмсіл айтқан.

IMG 9666

Шымкенттегі сондай киелі шаңырақтың бірі –қалалық жасөспірімдер кітапханасы таяуда өзінің 40 жылдық мерейлі мерекесін атап өтті. Кітапхана залында өткен іс-шараға ақын, жазушылар, кітапхана қызметінің ардагерлері мен оқырмандар, БАҚ өкілдері қатысты.
Шымкент қаласы мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы басшысының міндетін атқарушы Ә. Шалхарова кітапхана ұжымын мерейтоймен құттықтап, кітапхана қызметінің адам тәрбиесіндегі рухани маңызын атап өтті және кітапхана қорына кітап топтамасын тапсырды. Жиынға қатысқан Түркістан облыстық мәдениет, спорт және ақпарат кәсіподағы комитетінің төрағасы Б. Пірімбетов, «Нұр Отан партиясы Әл-Фараби аудандық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Б. Есімова мерекелік ізгі тілектерін білдірсе, ақын-әнші Нышан Төлегенов арнау өлеңімен шашу шашты.
Қалалық жасөспірімдер кітапханасы өзінің 40 жылдық тарихында руханият саласының дамуына үлкен үлес қосқан қасиетті орда. Өз оқырмандарын кітаптың құдіреті арқылы отансүйгіштікке, адамгершілік асыл қасиеттерге тәрбиелей білген кітапхана қызметінің өткен белестері туралы арнайы дайындалған слайд көрсетіліп, осы кітапхананың директоры З. Пәрімбекова ұжымның жеткен жетістіктері туралы баяндады.
Ақылына ақы сұрамайтын киелі ордадан өмірлеріне үлкен азық алып, бүгінде сол білімдерінің арқасында шетелде қызмет етіп жүрген кітапхананың оқырмандары Шәкен Орынбаев Дубайдан, Біржан Әлімбетов Канададан, Мария Матвиенко Санкт-Петербургтен, Әлмади Асылхан Астанадан skype арқылы сәлем жолдап, кітапхана ұжымын мерейлі тойларымен құттықтады.

IMG 9657

Белгілі ақын, жазушылар Нармахан Бегалы, Шойбек Орынбай, Сәрсенбек Сахабат, кітапхана саласының ардагері Сәуле Рүстемова да «рухани жаңғырудың» жаршысы мен білім мен тәрбиенің тамыршысына айналған қастерлі шаңырақтың қызметін толғамды ойларымен талдап, ұжымға толайым табыстар тіледі.
Кітапханашылар – бесаспап мамандар. Олар әнші де, биші де,кеш жүргізуші де, әртіс те, мәнерлеп оқушы да бола біледі. Кеш қызығын ұжымның қыздары мен жігіттері осы өнерлерімен өздері-ақ әрледі.

Абырой деген осы емес пе?

Пятница, 07 Сентябрь 2018 05:00

Ол – екі дәуірдің адамы. Кеңестік кезең мен бүгінгі тәуелсіз еліміздің идеологиялық майданының сабағы мен тәрбиесін алған, екі кезеңнің де жақсы жақтарын саралап, қажет кезінде өз қызметінде сабақтастыра білген тәжірибелі де тәлімді маман.

24

Ол – қос дипломның иегері. Жоғары білім алып, қос мамандықты меңгерген, тарих пен педагогика саласымен қатар, шаруашылық саласының да жөн-жосығын жан-жақты білетін білікті агроном.
Ол — қос тілді қатар еміп, ана тілімен қатар орыс тілінде де еркін көсілген, кез келген ортада, алқалы жиында кібіртіктемей сөйлеуге төселген шешен.
Ол—қатар жатқан қос өңір Келес пен Сарыағаш аудандарының өсіп-өркендеуіне өз өрнегін қосып, кәсіпкерлік салада да бағын сынап көрген басшы.
Ол – комсомол қызметінен еңбек жолын бастап, партия-кеңес саласында тәжірибесі шыңдалған, әкімдік институтының мектебінен үлкен тәлім алып, «Нұр Отан» партиясының парасатты жолымен жүріп келе жатқан байыпты азамат.
Ол—осынау қызмет сатыларында абырой мен беделге бөленіп, «Нұр Отан» партиясы Қаратау аудандық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметінен зейнеткерлік демалысқа құрметпен шығып отырған Әшірбек Әнуарұлы Тұрдалин.
Жоғары оқу орнын тәмамдаған соң еңбек жолын Қаз ССР 50 жыл атындағы орта мектептің комсомол комитетінің хатшысы, қызметінен бастаған Әшірбек Әнуарұлы үшін өмірдегі басты принцип — адалдық, еңбексүйгіштік, өз міндетіне жауапкершілік, ізденімпаздық болды. Сол қасиеттерінің арқасында ол Келес аудандық комсомол комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, осы ауданда «Білім» қоғамының жауапты хатшысы, аудандық ауыл шаруашылық басқармасының аға агрономы, аудандық кәсіподақ комитетінің хатшысы, аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, аудандық партия комитеті идеология бөлімінің меңгерушісі, аудандық «Халықты жұмыспен қамту» орталығының директоры болып жауапты жұмыстар атқарды. Іскерлік қабілетімен көзге түсе білген абыройлы азамат бұдан кейінгі жылдары Сарыағаш ауданында жемісті еңбек етіп, Сарыағаш ауданы әкімінің орынбасары қызметін бірнеше жыл атқарды.
Әшекең Шардара ауданының өндірістік саласында да өзіндік із қалдырған азамат.
Ең бастысы қайда, қай салада еңбек етсе де Әшірбек Тұрдалин азаматтық парасатынан айныған емес. Ол өз ортасында әркез сый-құрметке бөлене білді. Еңбегіне лайықты наградалардан да құралақан емес.
Соңғы жылдары «Нұр Отан» партиясы ОҚОФ саяси бөлімінің меңгерушісі, одан соң «Нұр Отан» партиясы Қаратау аудандық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған Әшекең зейнеткерлік жасқа толып, әріптестері оны еңбегінің зейнетін көретін демалысқа үлкен құрметпен шығарып салды.
Осынау салтанатты рәсімге арналған жиында «Нұр Отан» партиясы Шымкент қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Бахадыр Нарымбетов Әшірбек Тұрдалиннің Оңтүстік өңіріне, Шымкент қаласының өркендеп-дамуына қосқан үлесі, партия қызметіндегі принципшілдігі мен іскерлігі, азаматтық айқын позициясы мен адамгершілік парасаты жөнінде жылы лебіздерін айта келіп:
– Әшірбек ағамыз өз абыройы мен мәртебесін елге еткен елеулі қызметімен көтере білген азамат. Зейнеткерлік жасқа қайратты күшпен, сергек көңілмен жетіп, жастарға үлгі боларлық өмір жолымен өнеге ізін қалдырып келе жатқан ағамызға мықты денсаулық, мерейлі де шуақты өмір тілеймін. Біз үлгіні алыстан емес, өзіміздің қасымызда жүрген осындай азаматтардан іздесек те адаспаймыз. Жасыңызға жас, басыңызға бас қосыла берсін, Әшеке! — деді ол.
Ия, әрбір азаматтың өмір жолы осылай әдемі өрнектеліп жатса, одан артық абырой бар ма?

Ақан серіні сергелдеңге салған сезім

Пятница, 08 Сентябрь 2017 08:44

aqan

Ақан серінің азан шақырып қойған есімі – Ақжігіт. Әкесі Қорамса мен анасы Жаңыл бес қыздан кейін зарыға күткен ұлдарын еркелетіп Ақан атап кетіпті. Көкшенің табиғаты көркем, қарағай мен қайың тұтасқан ну орманды жерінде, Қоскөлдің жағасында 1843 жылы дүниеге келген Ақан ақжолтай ұл болып, артынан Мұхамбет, Рамазан, Айберген деген тағы үш інісі туылады. Жолы құтты баласын ата-анасы еркелетіп, еркін өсіреді. Ақанның жан – дүниесі өзі туған жердің көркем табиғатымен үйлесіп, ол сұлулыққа құштар болып ержетеді.

Сымбат-көркіне талғамы сай келген бозбала өнерді серік етіп, әсем киінуге, жүйрік ат, құмай тазы, алғыр бүркіт ұстауға құмар болады. Той-жиынның көркіне айналған келісті жігіт қасына өзі секілді өнерлі, балуан, сауықшыл нөкерлерін ертіп, серілік өмірдің салтанатын құрады. 

Әкесі Қорамсаның досы Қыпшақ байы Ақанға бәсіреге берген қарагердің тұқымы Қоңыр тайының Қоңыр ат болған кезінде Ақан да қызды ауылдың сыртынан өлеңдетіп өтетін көрікті жігіттік жасқа жеткен еді. Құйрық-жалы жібектей жалтылдаған, ауыздығымен алысқан Қоңыр атын ойнақшытып жүріп, ауыл-елді әнімен тербеп, талай сұлуды сұқтандырған сері жігіттің жүрегін жаулаған алғашқы махаббаты Бәтима еді. Ғашықтықтың ғаламатына бөлеген бұл ару Ноғай қарауыл ішіндегі Бадырақтың Бекбасының бұлаңдап өскен қызы болатын. Уыздай үлбіреген,нәркес жанары жәудіреген, көркіне ақылы сай, әнге ынтық ару сері жігіттің есін алады. Ақсу мен Қоскөлдің арасын жол қылып, жүрек қылын әнмен тербеген ұлына Қорамса Бәтиманы атастырып, көктемге салым екі жақ құдалық салтына кіріскелі отырғанда... тәтті арманның алтын жібі аңдаусызда үзіледі. 

Сол жылғы қыс жұртты қынадай қырған ауыр індетімен келген еді. Көк майсалы мамырда сүйгенімен қосылғалы отырған Бәтима осы ауыр індет – сүзектен оңала алмай о дүниелік болады. Кешегі таң бозарғанша сырласқан бал-шырын кездесулер, қол алысып, құшақ қабыстыра тұрып мәңгілікке бірге болуға сөз байласқан серттесулер ойда-жоқта ауыр қайғыға ұласып, беймезгіл өлім Ақанды теңселтіп жіберген.

Әрине, уақыттан артық емші бар ма? Ақанның да дертті жүрегі сол уақыттың ағымымен қайтадан өз ырғағын табады. Арада екі жыл өткенде алғашқы махаббатымен аттас тағы бір Бәтима есімді сұлу сері жігітке жар болып жолығады.

«Салқоңыр, тізгінің бос, жолың ашық,
Баратын жерім шалғай, жерім қашық.
Үстінен Айыртаудың қарайын бір,
Көзіме көріне ме сүйген ғашық?» – деп атқа қайта қонған сері:.
«Басыңда кәмшат бөркің жарқыраған,
Иығыңда алтын шолпың жалтыраған.
Сыпатың жұмақтағы хор қызындай,
Үніңнен айналайын қалтыраған» – деп Шомат қажының Бәтимасымен бас қосады. Бәтима Ақан серінің жаралы жүрегін емдеген асыл жар болса, Қоңыр аты бәйгенің алдын бермей, абырой-атағын асқақтатқан, шашасына шаң жұқтырмаған жүйрік еді. Әттең бірақ қызғаныш атты қызыл иттің қиянаты Қоңыр аттың шабысын қапияда шорт кесті. Серілік салтымен Көкшенің керім жері Сырымбетте ел-жұртты әнімен тербеген Ақан ойда-жоқта жүйрігін жоқтап қаламын деп ойламаған еді. Жүсіп төренің ауылында кермеде байлаулы тұрған сұлу сәйгүлігінің жанары жаудырап, аузынан көбігі атқылап, екі аяғымен жер тіреп, ыңырана қиналып жан тапсырғанын көргенде Ақан дүние төңкеріліп түскендей есеңгіреп кеткен. Қоңыр атының жұмбақ өлімі оны жан азабына салды. Осындай шер мен мұңның шырмауында жүргенінде Бәтимасы босанып, Ақан 23 жасында перзент сүйді. Бәтима байсалды, байыпты, ақын жанын түсінген жарамды жар болды. Ол Үміт, Дәмелі атты екі қыздан кейін Ибраһим атты ұл туады. Оны бәрі еркелетіп Ыбан деп атап кетеді. Бірақ Ыбан тілсіз, мылқау болып туылған болатын.

Бұл кезде Қоңыр аттың орнын Ақанға нағашысы Елторы сыйға тартқан Құлагер басқан еді. Даланы дүбірге бөлеген небір бәйгелерде жұлдыздай ағып, алдына қара салмаған Құлагер талайдың көзінің құрты болды. Ал ән-жырымен де, дүлдүлімен де дүниені дүрілдетіп жүретін Ақанның басына көп ұзамай тағы бір қайғының бұлты үйірілді. Он жыл отасқан жары Бәтима дүниеден өтті. 

Тағдыр осылай оған түрлі сынағын тосып, жүрегін тілімдегенімен ақын жаны жақсылықтан үміт үзген емес. Сол үміттің сұлу сәулесіндей болып жаралы жүрегіне от жаққан ару – Ақтоқты еді.

«Ақтоқты, шашың жібек, жүзің айдай,
Адамзат сыпатыңа таңғалғандай.
Дерт болып жүрегіме сен жабыстың,
Тілекті жеткізейін қапы қалмай», – деп сезімінің селін өлеңмен ақтарған ақын үшін бұл ару да қол жетпес арман болып қалады. Себебі қыздың айттырылып қойған жері бар. Орта дәулетті, момын Бақтыбайдың айдай ару қызы Сүтемген байдың айы оңынан туған ұлы Жалмұқанға атастырылып қойылған. Әйткенмен той-томалақ, жиындарда әнімен жүрегін жаулаған серіге Ақтоқты да назды көңілін байқатса керек. Ақан сері өмірін зерттеуші жазушы, композитор Илья Жақановтың деректеріне сүйенсек, «ұзатқалы жатқан Ақтоқтыны Ақан сері Қарабедеуге мінгізіп алып қашады. Іле-шала қуғыншылар шығады. Шауып келе жатып Қарабедеу томарға сүрініп, омақаса құлайды.

Ұшып түскен Ақтоқты шырқырап:

– Ақан, сен де есіңді жи, мен де есімді жидым. Бір баянсыз іс болды, ұмытайық. Ата салтын аттағым келмейді. Ата-анамның тілегі кесілмесін, мен Жалмұқандықпын, – деп безек қағады.

Осы сәт қуғыншылар да жетіп, Ақтоқтыны атқа өңгеріп ала жөнеледі.

Тағдыр тәлкегіне түсе беретін Ақан серінің тағы да сағы сынады. Бақтыбай ауылы тездетіп Ақтоқтыны ұзатуға кіріседі.

Ақбоз үйдің ішінде көз-жасын төккен қыз:

– Болар іс болды, ел-жұртым, мен енді Жалмұқанның жарымын! Аужарымды ел еркесі Ақан сері айтсын, – деп отырып алады. Ақтоқтының тілегі қабыл болып, Аужарды Ақан сері айтады».

Ақан арманының ақ құсына айналған Ақтоқтыға жүрек қылын шерткен бес ән арнаған.

Махаббатта бағы жанбаған серінің серігіне арналған сәйгүліктерінің де опасыздықтың құрбаны болғаны ақын жанын аяусыз жаралады. Үш жүзге сауын айтып, Ерейменнің етегі Қусак көлдің жағасын дүрілдетіп әкесі Сағынайға ас берген Паң Нұрмағамбеттің аты аңызға айналған жиынына Ақан да Құлагерін баптап келген еді. Бірақ бұл ен даланы дүбірлеткен бәйгеде соңында шуда-шуда шаң қалдырған Құлагердің соңғы шабысы екенін сері көңіл қайдан сезсін! Күндік жерден айналған үш жүз жетпіс аттың алдын орап, жеке-дара желдей ескен Құлагер шекесіне шірене сілтенген шоқпардың соққысынан омақаса құлаған. Бұл – қаскөй Барақбайдың Құлагердей тұлпарға ғана емес, Ақандай сұңқарға да қапияда сұққан қанды қанжары іспетті еді. Құлагерінің басын құшақтап, үш күн еңіреген Ақан:

«Қырмызы, қара құлпы құйрығың-ай,Суырылып топтан озған жүйрігім-ай! Жеріне Ерейменнің айдап келген, Тәңірдің неғылайын бұйрығын-ай» – деп жер бауырлап жатып алады. Ақанның «Құлагер» әні жүрегін тілімдеген қасіреттен осылай туған еді. Асқа жиналған есепсіз халық ақынмен бірге егілген.

Мінгені – тұяғы асыл тұлпар, ерткені – құмай тазы, ұшырғаны – қыран бүркіт, сүйгені – сұлу, салтанаты– серілік, көмейі – тұнған ән-жыр десек те Ақанның тағдыры трагедияға толы. Төбесін торлаған қара бұлттан енді серпіліп, еңсесін тіктей бергенде тағдырдың тағы бір соққысы сансыратып, кесе көлденеңдей беретінін қайтерсің! 

Құлагерінің құсасынан жаны аяусыз жаншылған ақын бұл қасіретті де қара нардай көтеріп, толқынға қарсы тағы жүзеді. Өмірдің арнасы, көңілдің дариясы оны шулы өмірдің ортасына қайта оралтты. Көкбестісімен Сырымбет пен Қоскөлдің ортасында желдіртіп жүріп, оның жүрек пернесін шерткен «Үш тоты» әні дүниеге келген еді. ««Мен бүгін ұйықтап жатып көрдім бір түс, Көргенім – бақ иранда үш тоты құс…» деп келетін әнінің тууына түрткі болған үш ару– Тінәлі қажының Ұрқиясы, Үрім Майқоққызы, Шыңғыс төре әулетінің бір гүлі, Жүсіп төренің Жамалы еді.

Осы үш тотының бірі Ұрқияға көңілі құлаған Ақанның жолын кесе көлденеңдеген кедергі де жоқ емес еді. Екі ғашықтың сезімі жарасқанмен Ұрқияның атастырылып қойған жері бар. Бірақ қыз жүрегінің қалауы– Ақан сері. Сондықтан серттескен ғашығын Ақан Көкбестісіне мінгестіріп, алып қашады. Бірақ соңына түскен қуғыншылар оларды ұстап алады. Ақанға қамшысын үйірген қуғыншылардың екпінін іздерінен жеткен Тулақ батыр басып, тойтарып тастайды. «Ақан! Ақан!» деп шырқыраған Ұрқияның дауысын естіген ол «Ақандай жігіттің піріне, Ұрқиядай тотыға қалай қолдарың батпақ?» деп араға түскенде батырға ешқайсысы бата алмай, кері шегінеді. Тінәлі қажы да қызына қиянат жасаудан тартынып, Ұрқияны Ақанға қолынан ұзатады. Ақанның шырағы қайта жанып, жанының жайлауы қайта жайнап шыға келген. Әттең-ай, бірақ бұл шаттықтың ғұмыры тым қысқа боларын біліп пе? Шешектің шеңгеліне іліккен Ұрқия серімен үш ай ғана отасып, бұл жалғанның есігін ерте жабады. Қайғыдан есеңгіреп, ес жия алмай жүрген ақынды Ұрқияның жетісін беріп жатқан күні тағы бір дауыл теңселтіп жығады. Сол күні інісі Айберген аттан құлап, мерт болады. Ол аздай көп ұзамай бір түнде қанат-құйрығынан жұрдай болған Қараторғайы өледі. Мына сұмдыққа аһ ұрған ел артынша серінің құмай тазысы у жалап өлгенде жағаларын ұстап, «Астапыралла!» дескен.

Ақынның нәзік жүрегін тілім-тілім еткен осынша қасірет оны мүлде қалжыратып, сүлесоқ күйге түсіреді. Көкбестісін теңселтіп, ен далаға, тау-тасқа мұңын шағып, өткен күндердің тәтті елесімен сырласқандай шалықтаған күйге түседі. 

Келер жылы әкесі Қорамса мен анасы Жаңыл да өтеді дүниеден. Жанына серік, көңіліне көрік болған ұлы ұстазы, қиналғанда қасынан табылатын қамқоршысы Біржан сал да кетеді келмес жаққа. Тағдырдың ес жиғызбас соққылары серіні мүлде сенделтіп жібереді. Ол енді мына бейдауа өмірден түңілгендей ел ішінен безіп, құла түзді кезіп кетеді. Тау таспен сырласады. Сағымдай алыстан бұлдырай елестеген қос Бәтиманың бекзат болмысын, Ақтоқтының ақыл-ажарын, Ұрқияның тәтті қылығын аңсаумен шексіз ойдың шыңырауына батып, қиялымен қиян кезіп жүріп бір күні өзінің сүйікті Сырымбетінің етегінде, сылдыраған мөлдір бұлақтың басында отырғанда... Бұйра талдардың арасынан жарқ етіп Жамал шыға келгені-ай! Өзі әнге қосқан кешегі үш тотының бірі... Кездейсоқ кездесу іштегі сөніп бара жатқан жалынды қайта үрлегендей болып, сері көңіл сірнеленген күйінен арыла бастағанын сезеді. Жамал Ақанның жүдеп-жадаған көңіліне, қайғыдан қара түнекке айналған жанына сәуле құйып, тұңғиықтан жарыққа алып шыққандай болды. Бал бұлақтың басында бірнеше күн кездесіп бірге өткізген бал-шырын сәттердің немен тынарын екеуі де бағамдап жатпады. 

«Қыздарды мен қайтейін қылаң-сылаң,
Қалайша ғашық отқа сабыр қылам.
Жайнатқан өмірімді қалқа бала,
Басы – «жұм», ортасы – «мим», аяғы – «ләм» – деп жұмбақтап әнге қосқан аруы осы Жамал болатын. Екеуінің арасын 39 жас алшақтатып тұрса да бір біріне ынтыққан жүректерге бұл айырмашылық шекара бола алмайды. Әйткенмен оларға тосқауыл қоятын басқа күш бар еді. Екі ғашықтың байланысын білген Жамалдың әкесі Жүсіп төре жынданып кете жаздайды. Ол шұғыл шешімге келіп, қызын атастырған жеріне апыл-ғұпыл ұзатып жібереді.
Махаббаттың тағы бір азабын тартып Ақан сері қалады арманда.

Ақанның өмірінде өзгеше өрнек қалдырған сұлудың бірі– Балқадиша. (шын аты Төкен екен). Балқадиша балғын шағынан Ақанның көз алдында өскен. Ақан Ыбырайдың үйінде талай болған, бұл шаңырақты талай әнімен тербеп, шаттыққа бөлеген. Балдай тәтті боп бойжеткен Балқадишаға Ақанның ессіз еліткені рас. Бірақ қыз оны ағасындай жақсы көріп, өнеріне тәнті болған.

Жүрегінің дертін ән-жырмен емдеген Ақан сері думанды күндердің бірінде Ыбырайдың он екі қанат үйін домбыраның күмбірімен тербеп отырғанда ақын ағасының қасына Балқадиша келіп жайғасады. Көңілі көкке өрлеген сері әннің бұлағын ағызады. Балқадиша да дауысы сыңғырлаған күміс көмей әнші еді. Екеуі әнді кезегімен іліп әкетіп, жұртшылықтың айызын қандырумен түн орталанған шақта қыздың екі жеңгесі келіп, Балқадишаны алып кетуге ұлықсат сұрайды.

«Қызы едің Ыбекеңнің, Балқадиша,
Өзенді өрлей біткен, тал Қадиша.
Сексен қыз серуенге шыққан кезде,
Ішінде қара басың Хан, Қадиша.
Дегенде, Балқадиша, Балқадиша,
Бұралған белің нәзік, тал Қадиша.
Бір емес, екі жеңгең келіп отыр,
Рұқсат, бізден сізге, амал не, бар, Қадиша»,– дейтін кезі міне, осы шақ.

Балқадишаның атастырылған жері бар. Бұрыннан аралас-құралас Масабай Ыбыраймен құда болып, Балқадиша сүйгені Сүлейменге ұзатылады. Жыланды жақта ел аралап жүрген Ақан бұл хабарды естігенде ет-жүрегі езіле, жанарын тұман торлайды. «Балқадиша» әнінің жалғасы болып:

Дегенде Балқадиша, Балқадиша,
Боларсың біздің сөзге зар, Қадиша.
Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың,
Боларсың қандай жанға жар, Қадиша.
Басынан Жыландының құлағаным,
Кекілін Кербестінің сылағаным.
Кетті деп Балқадиша естігенде,
Құшақтап құз-жартасты жылағаным», – деп жүрегінен толықсып жыр төгіледі тағы да.

Балқадиша Сүлейменмен жарастықта ғұмыр кешіп, бірнеше перзент сүйген. Сүлеймен парасатты адам болған екен. Жұрт «Балқадишаны» айтқанда, екеуі де ұйып тыңдайтын көрінеді. Ал Балқадиша Ақан жайлы сұрағандарға: «Ақан серідей адамның сұлтанын кім сүймейді» деп жұмсақ қана жымиған екен, жарықтық.

Ғашықтықтықтың балын да, шерін де татқан, тағдырдың азабын да, серілік өмірдің ғазалын да қатар көрген, қазақ өнерінің көгінде Шолпан жұлдыздай жарқыл қаққан, талай арудың жүрегінде ерке өзендей балқып аққан, баянсыз махаббаттың отына күйіп, әйтсе де халқы қастерлеп, ел-жұрты сүйіп өткен аяулы Ақанның сергелдеңге түскен серілік өмірінің аянышты ақиқаты міне, осындай.

Cаз әлемінің сұңқары, қазақ музыка өнерінің шыңға біткен шынары Шәмші Қалдаяқовтың туғанына биыл 15-тамызда 85 жыл толады. Киелі Отырар жерінде дүние есігін ашқан қарапайым ұстаның ұлы ұлттық ән әлемінің ұстазына айналып, мемлекетіміздің Әнұранын әлемге әйгіледі. Осындай дара таланттың тіршіліктегі бізге беймәлім қырлары, айтылмаған сырлары әлі де аз емес. Оның адами келбетін жақсы білетін ең жақын адамдары жанымызда жүр. Ендеше соның бірі – Шәкеңнің туған бауыры Қадыр Домбаевпен аз-кем сырласудың сәті түскен еді.

shamshi agha– Қадыр аға, фамилияларыңызға қарасақ Шәмші аға екеуіңізді бір әке-шешеден туған бауырлар деп ойламас едік. Сіз – Домбаев, Шәкең – Қалдаяқов?

– Ия, былайғы жұрт расында бізді бір-біріне қатысы жоқ бөтен жандар деп ойлауы мүмкін. Себебі фамилиямыз ғана емес, сырт келбет, пішініміз де бөлектеу. Бірақ бастапқыда екеуміздің де тегіміз бір еді. Шәкең де құжатында Домбаев болатын. Кейін өзгертіп алды.

– Неге?

– Е-е, ол бір қызық әңгіме.

Шәкеңді мектеп бітірген соң 1947 жылы Кентауға ФЗО-ға оқуға жіберген ғой. Әрине өзінің қалау-құлқымен емес, мәжбүрлеумен барған емес пе? Онда оқығысы келмеген ағамыз бір күні жаяулатып ауылға қашып келеді. Ол кездегі талап пен тәртіп қатал екені белгілі. «Партияның тапсырмасын орындамай қашқан адамды соттайды» дейді қайтып келген оған. Содан шынымен үрей туады. Заңмен қудаласа солай болуы да мүмкін бе еді? Әкеміздің паспорт столында істейтін бір жолдасы болған екен. Сол кісі бір күнде фамилиясын өзгертіп, басқа құжат жасап береді. Сонымен тегі Қалдаяқов болып өзгеріп шыға келген Шәкең ауылда көп аялдамай Ташкентке тартып кетеді. Тәшкен жақта шешемнің сіңлісі Зиякүл деген апамыз тұратын еді. Сол кісінің үйінде біраз тұрақтаған Шәмші ағамыз әкемнің «әмірімен» Сарыағаш ауданындағы Қапланбек зооветтехникумына мал дәрігері оқуына түсті.

– Тағы да өз қалауы емес, әкелеріңіздің «әмірімен»?..

– Ия, солай. Ол кездің балалары әке-шешенің қалауынан, айтқанынан аса алмай, көңілдеріне қарап өсті ғой. Шәкең де сол райдан шыға алмаған болар. Кеңестік кезеңде ауылда шаруашылық саласының мамандары аса беделді саналатын. Әкеміздің: «Малдың маңында жүрсең жаман болмайсың. Ең болмаса етімізді әкеп беріп тұрарсың» деп әзіл-шыны аралас айтып отыратыны бала болсам да еміс-еміс жадымда қалыпты. «Капланбекті» тәмамдаған соң жолдамамен Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданында зоотехник болып істеп жүргенінде әскерге шақырылып, армияға кетті. Қиыр Шығыс– Оңтүстік Сахалинде үш жыл әскери борышын өтеп, 1953 жылы офицер шенімен қайтқан Шәкең ауылға соқпастан Мәскеуге өтіп кеткен ғой.

– Әскери қызметке ме?

– Жоқ. Оқуға. Мәскеудегі П. И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерватория жанындағы академиялық музыкалық училищеге барып түсіп, сол жақта бір жыл оқыды.

– Қызық екен. Бұрын естімеген жаңалығымыз сияқты. Сосын? Оны бітірді ме?

– Бітіре алмады. Турасын айтқанда бітіруге мұрсат бермеді. Үйдегілер. Шешеміз «Ойбай, ана бала орыстың ішінде жүріп орыс болып шоқынып кететін болды, қайтсын, қайтарыңдар» деп қан қақсап, жылай берді. Содан үсті-үстіне аттандап телеграмма салып, «шешең бүйтіп қалды, анау өйтіп қалды» деп қара аспанды төндіріп хат жаза беріп, қайтарып алдық. Мәскеуде оқып жүргенде скрипка ұстап түскен суреті де бар.

– Ол кісі орысшаға жүйрік еді. Ол тілді сол сыртта жүріп үйренген ғой?

– Ия, үш жыл армиясы бар, бір жыл Мәскеуде жүргені бар, орысшаға озық болып оралды. Тіпті ауылға келгенде оны «ойбай-ау, Қалдаяқтың баласы шала қазақ болып кетіпті» деп таңданғандар да аз болмады. Негізі ол кісі қай нәрсеге де қағылез, қабілетті еді. Әйтпесе қалың қазақ қоныстанған ауылда орысшаға тіл сындырмай өскен Шәкеңнің орыс тілінің түбін түсіріп сөйлеуге аз уақыт аралығында машықтанып кеткені тегін емес.

– Сонымен келген соң зоотехниктігін жалғастырды ма, не істеді?

– Жоқ. Ол мамандықпен сол бойы қоштасты. Армиядан оралған соң ауылда экспедитор болып істеді. Темір совхозының сол кездегі директоры Шерім Ерманов деген кісі еді. Осы шаруашылықты 20 жылға жуық басқарып, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алған адам. Оның әйелі Салима деген апай совхоздың мәдени шараларын ұйымдастырушы болды. Өте іскер, жұмысты жандырып жіберетін, ойын-сауық, мәдени шараларды қыздырып ұйымдастырып, ауыл жастарын үйіріп әкететін. Шәкең сол кісінің қызықты шараларының басы-қасында жүретін белсенді өнерпаздардың бірі болды. Бойындағы өнерге деген құштарлық оны осы жолға біржола бет бұрғызып, ол 1955 жылы Ташкенттегі Хамза атындағы музыка училишесіне оқуға кетті. Ол онда музыка теориясы факультетіне профессор В. В. Великановтың класына қабылданған еді. Осында оқып жүргенінде бірде Шәкең Халық әртісі Жамал Омароваға жолығады. Ол кісі «Сен Алматығы Құрманғазы атындағы консерваторияға бар, оқуға түсуіңе жәрдем беремін» деп кеңес айтады. Әнші апамыздың көмегімен ағам консерваторияға қабылданып, 1956-62 жылдары оның барлық курсын тәмамдағанымен диплом ала алмай қалыпты.

– Себеп?

– Оның себебін Шәкең ашып айтқан емес. Менде ол кісінің 1990 жылы «Қазақ радиосына» берген сұхбатының көшірмесі бар. «Бақыт құшағында» деген сол хабарда Қарлығаш Оңалова деген журналист қызға берген жауабында Шәкең консерваторияның дипломын ала алмағанын бір-ақ ауыз сөзбен: «Өзімнен де болған шығар, өзгеден де болған шығар» деп жұмбақтап қана айтқан да қойған. Тегінде ол кісі біреуді жамандап, біреу жайлы жағымсыз әңгіме айтпайтын адам еді.

– Шәмші ағамыздың бойындағы өнердің бұлағы бастауын қайдан алды екен? Әдетте қазақ «қанмен беріледі» деп те жатады. Арғы- бергі тектеріңізден тараған бір тамыр бар ма әлде?

– Мүмкін солай да шығар. Біздің нағашы жұртымыз Шәді төренің немере інісі Бұхарбай төре болып келеді. Бір анадан туған шешеміз Сақыпжамал мен Зиякүл осы Бұхарбайдың қыздары. Шешелері қайтыс болып, анамыз бен сіңлісі жетім қалған екен. Әкемнің Ділдәгүл деген қарындасы болды. Тұрмыс құрмай оң жақта отырып қалған қыз екен. Сол апамызды Бұхарбайға қосыпты.

Тегінде қожалар қараға қыз бере бермейтіні бар. Бірақ біздің әкеміз Қалдаяқ Шәді төренің шәкірті болған адам. Шәді ақындығымен қатар темір ұсталығымен де әйгілі екені белгілі. Әкеміз зергерлік өнерді сол кісіден үйреніпті. Ұсталыққа бата берген де сол Шәді төре екен. Шәді ақынның жазғандарын қағазға көшіріп, түгендеп, үнемі қасында жүрген көрінеді. Немере інісі Бұхарбайдың қызын алып, қарындасын Бұхарбай төре алып, алмасып, жалғасып жатқаны да содан. Сонда бір қызығы – нағашы атамыз әкемізге әрі қайыната, әрі жезде болып келеді.

Анамыз Сақыпжамал да, әкеміз Қалдаяқ та өнерден қаражаяу емес еді. Екеуі әнмен айтысып табысқан екен. Әкеміз қыздардың ортасында тұрған шешеміздің тұсына келіп: «Сақыпжамал, бір өзіңде екі адамның есімі бар, жүрегімнің саған деген шешімі бар» деп әндетіп қоя беретін дейді. Анамыз да қарап қалмайтын көрінеді. «Мына жұрт сізді тегі «ұста» дейді, Сөзіңізді қайымдап ұшта мейлі. Атымыз екі есімнен тұрады рас, Сіздейге біздей сұлу сыр алдырмас» деп тәкаппарси тіл қатып, өлеңіне өлеңмен жауаптасады екен. Негізі ақындық жағынан шешеміз басым түсіп, әкемізді сөзбен тұқыртып тастайтын болыпты. Әйткенмен әкем қыздың қасындағы жеңгелерінің аузын өзі соққан білезік, сақиналармен «майлап» қойып, жеңгелері «Қалдаяқ жеңді» деп қыздарын әнтек жығып береді екен. Апам әкемді сол өлеңінде айтқанындай өмір бойы атын атамай, «ұста» деп кетті. Ал өзі расында сөзге шешен, әнге құмар адам еді. Қатты ауырып отырғанында да өзі өлең құрастырып, ыңылдап ән айтып отыратын. Әкеміз Қалдаяқтың бойынан да өнердің түр-түрі табылатын. Гармон, домбыра тартатын, әу бастан музыкаға әуестігі бөлек адам еді. 

Атамыз – әкеміздің әкесі Арыстанбек те ел ішінде сөз бен іске ұста болған деседі. Аузы дуалы, сөзі уәлі кісілермен, Шәді төремен аралас-құралас болған адам. Шәкеңнің талантының тамырын іздесеңіз, міне, осылардың өзі-ақ жеткілікті емес пе?

– Әлгінде фамилияларыңыз, әуелі Шәмші ағаның да фамилиясы Домбаев болған дедіңіз. Сонда арғы бабаларыңыздың атын алғансыздар ғой, солай ма?

– Бұл да бір бөлекше әңгіме өзі... Домбай деген негізі атамыздың лақап аты. Қалдаяқтың әкесі Арыстанбек домаланған ірі кісі болған екен. Сол тұрқына қарап жеңгелері Домалақ деп ат қойған да, оны қысқартып Домбай атап алған. Елге де солай Домбай атанып кетіпті. Сонымен өзінің азан шақырып қойған Арыстанбек аты ұмытылып, біздің фамилиямыз да Домбаев болып шыға келген ғой.

Әкеміз Қалдаяқ та атамыз сияқты орта бойлы төртбақ кісі болатын. Ал шешеміз шүйкедей қара кемпір еді. Әкей 1976 жылы қарашада, 85 жасында қайтыс болды. Ал анамыз Сақыпжамал шешектен қалған бозөкпе ауруынан ертерек, 1959 жылдың қарашасында дүние салған болатын. Шешем жарықтық 11 құрсақ көтерген екен, солардан бесеуміз – Тұмаркүл, Шәкең, Рысжан, мен және Райхан ғана қалыппыз. Қазір Райхан екеуміз ғана бармыз.

– Неге, екінші аналарыңыздан да бауырларыңыз бар емес пе?

– Ия, әрине... Мен Сақыпжамалдан туылғандарды ғана айтып отырмын ғой. Өзі ұзақ ауырған соң шешем әкеме Жұмаш есімді қызды алып берген. Ол кісіден Күләйхан, Көшербай, Клара, Қыдыр, Сабыр, Бақыт есімді бауырларымыз бар, Аллаға шүкір. Олар да – Қалдаяқов. Көшербай інім ОҚМУ- да шет тілдері кафедрасының меңгерушісі. Әйелі Қалдаяқова Ғайша пединститутта (ОҚМПИ) шет тілінен сабақ береді. Көшербай Алматыда Шәкеңнің қолында жүріп оқыды. Біз ешқашан аналарымыз бөлек деп бөлінген емеспіз.

– Аналарға арналған гимн сияқты болып кеткен «Ана туралы жырын» композитор ағамыз Сақыпжамал апа өмірден өткенде жазған дейді?

– Шешеміз қайтыс болғанда Шәкең Алматыда тұратын. Ол уақта басында тұрақты баспанасы жоқ, пәтерден пәтерге көшіп, қиналып жүрген кезі. Салған телеграммамыз қолына уақытында тимей, қаралы хабарды бір жарым айдан кейін естіпті. Қазіргідей телефон байланысы деген қайда ол кезде?! Шешеміздің қазасы, оған уақытында жете алмағаны, топырақ сала алмағаны Шәкеңді қатты қайғыға салды. Анамызды аза тұтып, езіліп, еңіреген ол 40 күн бойы бір орнынан тапжылмай, дұрыстап тамақ та ішпей, тұңғиық мұңға батып, отырды да қойды. Іштей өзін де жеп, отырған көрпесі ойылып кеткенше орнын да өзгертпеді. Анаға деген махаббат, анаға деген сағыныш пен мұң көкірегінен ән болып төгілді. Шешеміздің қазасынан кейін көп ұзамай сол ән дүниеге келді. Сөзін Ғафу Қайырбеков жазды. «Ана туралы жырдың» толғағы күшті болды, бұл әнді дүниеге келтіру үшін оның 30 түрлі вариантын жаздым» дейтін еді Шәкең. Бұл ән бүкіл аналарға қойылған ескерткіш болып қалды.

– Бүтін қазақ елінің көгінде әні шалқыған Шәмші ағаның Қазақстан Композиторлар Одағына мүше болмауына консерваторияны бітірген дипломының жоқтығы ғана себеп болды ма, жоқ оған кедергі келтірген, қысастық жасаған жандар болды ма? Бұл туралы ағаның өзі айтатын ба еді?

– Шәкең кісінің жасаған жақсылығын асыра айтуға бар, бірақ біреудің жасаған қиянат, қысастығын жұртқа жария етіп, жамандаған жан емес. Ол кісіге жасалған қиянатты қасында жақын жүрген жандар көріп, білген болар. Солардың бірі – Мұхтар Шаханов. Ол кісі Шәкең жайлы соңғы жазған «Шәмшінің ғұмырлық геометриясы» деген эсселар жинағында біраз шындықты ашып айтыпты. Онда Қазақстан Композиторлар Одағын 28 жыл басқарған Еркеғали Рахмадиевтің Шәкеңді Одаққа мүшелікке қабылдамай, қиян-пұрыстық пиғыл танытқанын, оның бұл қылығын Мұхаң бірнеше рет бетіне басып айтқанын жасырмай жазыпты. Бірақ Күннің көзін алақаныңмен көлегейлеп жаба алмайтының секілді Шәкеңдей дара талантты жекелеген бір басшылар мойындағысы келмегенімен оның бағасын халық беріп, елі мойындады. Әрине өмірде әртүрлі пендешіліктер болады. Еркеғали ағамыз да өзінің кезіндегі ағаттықтарын кеш те болса сезінген болар, Шәкең қайтыс болғанда ол кісі Мәдениет Министрі ретінде жерлеу рәсімінің бар шаруасын өз мойнына алып, қаралы жиында «Шәмші – қазақтың ұлы композиторы», «Халықтың дара мақтанышы» деген сөздерді бірнеше рет қайталап айтқанын дүйім жұрт естіді. Әттең бірақ жақсылар тірісінде бағаланып, лайықты қошеметін көрсе ғой...

– Шәмші ағаның туған бауырысыз. Бірге өстіңіздер. Ол кісінің өнерге жақындығы бала күнінен байқалушы ма еді?

– Шәкең менен 12 жас үлкен. Арамыз алшақтау болғасын ол кісінің бала күнінен естелік айта алмаймын. Бірақ сәл есейген шағындағы кейбір көріністер есімде қалыпты. Шәуілдірде оман арық бар еді. Біздің үй соның жағасына қауын екті. Ел ол кезде негізінен мақта егетін. Жаз бойы сол арықтың жағасында ойнап, шомыламыз. Арықтың қасында үлкен тал болатын. Соның бұтағына шығып алып, суға секіреміз. Осы арықтың жағасындағы сол талдың көлеңкесінде Шәмші ағам да отыратын. Мектептің жоғарғы сыныбындағы кезі болса керек, қасында Мәкен деген немере әпкеміз, Қалтай деген досы болатын көбіне. Есімде қалғаны– үшеуі «Бір бала» деген әнді айтып отырушы еді. Шәкең мандолмен сүйемелдеп, әнге қосылатын. Ал «Құсни-Қорлан» әнін ағам махаббаттың гимні санайтын.

– Сол оман арықтың жағасынан арна алған ән теңізі бүгінде бүкіл қазақ елін вальс толқынымен тербеп, Шәмші ағамыз қазақтың Қалдаяқовына айналды. Артындағы бауыры ретінде көкейіңізді не тербейді, не толғандырады?

– Көзі тірісінде өзі көп құрмет көре алмағанымен оның өлмейтін әсем әндері өмірін жалғап келеді. «Менің Қазақстанымы» еліміздің гимніне айналды. Ән көгінде әндерімен бірге есімі де мәңгіге қалықтап қалды. Соны ойласам бауырлық сезіммен ет-жүрегім елжіреп, көкірегімді мақтаныш сезімі кернейді.

Құдайға шүкір, Шәмші Қалдаяқов атындағы ән фестивалін тұрақты өткізу дәстүрге айналды. Әндерін тыңдап, қанаттанып қайтамыз. Бірақ сөз реті келгенде көңілдегі өкпе-назымызды айтсақ, айып етпеңіздер. Біз, Шәкеңнің бауырлары қарапайым адамдармыз. Қазір қарапайым адамдарды көзге ілмейтін заман болды ғой. Егер біз мықты бір қызметтегі немесе ақшасы қалың бай біреу болсақ, «Шәкеңнің туыстары» деп құрақ ұшып, қол-аяғымызды жерге тигізбей қошеметтеп жатар еді. Ағамыздың ән кештеріне Райхан екеуміз шақырыламыз. Раушан барда ол да келетін. Бірақ бізді келдің ба, кеттің ба деп жатқан жан болмайды. Әйтеуір бір шеттен орын тиіп, қатысқанымызды қанағат етіп қайтамыз. Біздің Көшербай бастаған басқа бауырларымызға неге шақыру берілмейді? Состиып Райхан екеуміз ғана барамыз. Қаншама кештері өтіп жатса да тиісті мекемедегілер, ұйымдастыру алқасындағылар «мына кісілер Шәкеңнің бауырлары» деп халыққа бірауыз таныстырып, ілтипат білдірсе де төбеміз көкке жетіп қалар еді. Тіпті «осы кештен Шәмші ағамыздың бауырларына естелік» деп бір қаламсап силаған емес. Бұны бір сыйлық дәметкеннен айтып отыр демеңіздер. Көріп отырамыз, кейде әлгі ұйымдастырушылар мен басқарма басындағылар Шәкеңді өмірі көрмеген біреулерді қолпаштап, қолтықтап, шәт-шәлекейлері шығып жатады. Неге? Өйткені олар дөкейлер, абыройы қалтасымен өлшенетіндер. Сондайда жетім баладай бір бұрышта қалғаныңа қапаланасың. Шәкеңнің әруағы үшін болса да біздің ол жерде өз орнымыз бар деп ойлаймын. Кейде көңілді сондай жағдайлар мұнарландырады. 

Бірақ Шәмшінің есімін ешкім төмендете алмайды. Ол халқының жүрегінде, ән әлемінің биігінде Шолпан жұлдыздай жарқырап мәңгіге қалды. Ең үлкен бақыт – сол!

– Ағыңыздан жарылған әңгімеңізге рахмет, Қадыр аға!

 

Сұхбаттасқан
Асхан МАЙЛЫБАЕВА

Біздің өңірде  тарихи маңызы зор киелі орындар аз емес. Бүгінде оларды арнайы  тізімге алып, тіркеу мәселесі қолға алынып жатыр.

turizm

Солардың ішінен республикалық маңызы бар және жергілікті деңгейдегі сакралды орындар іріктелініп алынуда. Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы негізінде облысымызда тарихшы ғалымдар мен өлкетанушылардан және мәдениет саласы мамандарынан тұратын арнайы жұмыс тобы жасақталған болатын. Осы комиссия өңірдегі қасиетті, киелі орындарды зерделеу жұмыстарымен айналысуда. Ол жерлер сәулеттік-архелогиялық ескерткіштер, зиярат (ғибадат) ету орындары саналатын діни нысандар, саяси оқиғалармен және ұлттың ұлы тұлғаларының есімімен байланысты тарихи орындар, табиғи-ландшафтты нысандар деп бөлініп, қаралуда. Зерделеу барысында анықталған 38 қасиетті, киелі орын республикалық маңызы бар тізімге енгізілмекші. Ал жергілікті деңгейдегі қасиетті орындар қатарында 66 нысан анықталып отыр. Енді оңтүстіктегі сакралды орындардың нақты тізімі республикалық арнайы комиссия қорытындысы негізінде бекітілетін болады. Айта кетер жайт, комиссия мүшелері киелі орындарды анықтауда жергілікті халықтың да пікірін білгісі келеді. Осы ретте тұрғындар өз пікір-ұсыныстарын жобалық кеңсенің электрондық поштасына ( Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. ) жолдауларына немесе (87252) 30-07-88 телефонына хабарласуларына болады.

Қазақтың әншілік өнерінде де, қара күштің иесі ретіндегі балуандық өнерінде де аты аңызға айналған адамның бiрi – Балуан Шолақ. Оның азан шақырып қойған есімі – Нұрмағамбет. «Баласы Баймырзаның Балуан Шолақ, Оң қолым отқа күйіп, болдым олақ» деп өзі әнге қосқанындай, халық оны Балуан Шолақ атап кеткен. 14 жасынан күреске түсіп, жауырыны жер иіскемеген балуан құйындай шапқан ат үстінде түрлі жаттығу ойындарын көрсеткен ғаламат спортшы да болған. Оның ер үстінде түрегеп тұрып, немесе аяғын көкке көтеріп төбесімен тұрған қалпы шабатынын, жүйткіген аттың біресе оң жағынан, біресе сол жағынан жерге түсіп, қайта мінетінін, ат бауырынан жеңіл айналып өтетінін, ат үстінде шауып келе жатып сырт киімін шешіп, лақтырып тастап, кері қайтып оны жерден іліп алып, қайта киінетінін жұрт тамсана әңгімелейді екен.

baluan-sholak-55«Бұл күнде жиырмада менің жасым, Қамалдың бұзар кезім тау мен тасын. Қалтамнан жетпіс бес сом залог салып, Сындырдым Карон балуан қабырғасын» деп өзі жырға қосқанындай, өз жанынан қомақты қаржы шығарып, бәс тігіп, 20 жасында орыс палуаны Иван Кореньмен белдесіп, қабырғасын сындырғаны аңыз боп тарихта қалды. «Кешегі сентябрьдің базарында, Көтердім елу бір пұт кірдің тасын» (816 килограмм) деген өлең жолдарынан оның ғаламат күш иесі болғанын ешбір анықтамасыз -ақ аңғаруға болады. Балуан Шолақтың теңдессіз күш иесі болуы анасына тартқандығынан деседі. Себебі шешесі Қалампыр ерге бергісіз күші бар қарулы кісі болған екен.

Ал әншілік, сазгерлік қыры жайлы айтқанда аузымызға алдымен «Ғалия» әні оралатыны неліктен? Өйткені Ғалия Балуан Шолақтың тағдырының бір бөлшегіне, махаббатының музасына айналған ару. Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін ол Ғаникей (кейбір жазбаларда Қаныкей) деген қызға үйленген. Бiрақ Балуанның жүрегі басқа қызға тұсаулы болды. Қырықтың қырқасына шыққан шағында, Атбасар базарында ойын-сауық құрып жүрген кезінде осындағы қымызхананы ұстайтын 22-23 жасар жайнаңдаған Ғалиямен танысып, оған ессіз ғашық болады.
Ғалия – өңі сұрлау, ат жақты, ұзын бойлы, бетінде шешектен қалған аздаған дағы бар қыз екен. Әйткенмен сөзге шешен,өткір мінезді арудың тағдыры тас жолдай теп-тегіс емес еді. Жастайынан атастырылған Біржан атты жігітке ұзатылғанымен жүрегі қаламаған жанмен ұзақ отаса алмай, қайтып келген ол базарда қымыз сатумен айналысады. Балуанның Ғалияны жолықтырған кезі осы кез. Бір-бірін ұнатып, сөз байласқанымен олардың жолын бөгеген үлкен кедергі бар. Ол – Біржанның Ғалияға төлеген қалың-малы. Қарызды өтеп, қалыңдықты қайтарып алуға Балуанның қауқары жоқ. Батыр болғанымен дүниеге кедей. Тығырыққа тірелген батыр ағайыннан көмегіне жүгініп, қалың малды жиып берермін деп үміттенген. Алайда, оны Көкшетауда қисынсыз оқыс оқиға күтіп тұрған еді...
Біржанға жоғалған сексен өгіздің жаласы жабылады. Бұл – Балуанның әділетсіздікке төзбейтін батырлығына қарсы қасақана құрылған құрық болатын.
Бұл кездері Балуан Шолақтың орыс переселендерiмен (Ресейдiң iшкi саясаты арқылы жер аударылған казактар) атысып-шабысып жүрген шағы едi. Шұрайлы жерлердi меншiктеп, жергiлiктi қазақтардың жайылымын тартып ала бастаған кірмелерге қарсы халықтың кикілжіңі бой көрсетіп қалып жүрді. Балуан Шолақ сондай кездерде жапа шеккендердің намысын қорғаймын деп небір көзсіз батырлықтарға баратын. Оның «Анталаған сан дұшпан қамаса да, Сырдың суы келмейді жұлығымнан», – деп жырлайтыны да осы кез болса керек. Алайда аңдысқан дұшпан аңысын тауып, тұзаққа түсірудің тәсілін ойлап бақты. «Мен өзім аққан судай тасып жүрмін, Кеудесін дұшпандардың басып жүрмін. Жаласы сексен өгіз маған ауып, Ұлықтан сол себепті қашып жүрмін», – дейтіні содан еді. Дала серiсiн оңайлықпен қолға түсiре алмасын бiлген жандармерия генерал-губернатордың жарлығымен оның әке-шешесiн кепілдікке ұстап, түрмеге жабады. Сонда ғана Балуан лаж жоқ өзi барып, қолға түседi. «Әке-шешемді босат, олардың жазығы жоқ» деп талап қояды. Әйткенмен түрменің төрелері сөзінде тұрмайды. Қаны қайнаған бұла күш иесіне олардың қамауынан құтылу қиынға соқпады. «Бойыма күш біткенге еттім шүкір, Қажысам абақтыға, бетке түкір. Темірін екі итеріп тартқанымда, Кірпіші жерге түсті күтір-күтір».деп айтқанындай, ызалы жолбарыстың кейпiндегi ол түрменiң терезесiндегi темiр құрсауларды майыстырып жұлып алып, қашып шығады.
Содан генерал-губернатордың зәулiм сарайының маңайын аңдиды. Қапысын тауып, бақ iшiнде серуендеп жүрген ұлықтың он алты жасар қызы Маринаны үнiн шығармай қолтығына қысып алып, ұрлап әкетедi. Ол сол бойда билеушiнiң бұла қызын Көкшетаудың жалғыз соқпақты биiгiне апарып, бекiнiп жатып алады. Сүрлеудiң ұясына үлкен-үлкен тастарды үйiп қояды. Егер төменнен жоғары көтерiлем деген орыс солдаты болса, сол тастардың тасқынына ұшырауы бек мүмкiн едi. Қорыққан олар бекініске бара алмайды. Тек қана оған шығатын астыртын жолдармен достары азық-түлiк жеткiзiп тұрады. Деректерге қарағанда Балуан мен қыз сол биiктi қырық күндей мекен еткен. Марина да мына мығым мүсінді, жаратылысы ерекше жанға бауыр басып қалған тәрізді. Сағыныш пен мұңға беріліп, өзімен-өзі әдемі бір әуенге салатын Балуанның әлемін түсіне алмаса да оның жанының нәзік, адал адам екенін ішкі түйсігімен сезе бастаған. Ол әкесi мен хорунжий ағасы Алексейдiң бұл адамға деген өшпендiлiгiнiң сырын түсiнбей дал болады.
Ақыры генерал-губернатор қызының амандығы үшiн Балуанмен келiсiмге келедi. Оның әке-шешесiн түрмеден шығарып, оларды ата-баба жұрты Шу өңiрiне аман-есен шығарып салуды мойнына алады. Қайсар серi сөйтiп, әке-шешесiн құтқарған соң Маринаны алып төменге түседi. Дұшпаны бұл ретте де уәдеде тұрмайды. Оны ұстап, тағы да абақтыға жабады.
Сері басы сергелдеңге түскен осынау шақтарында да Балуан Шолақ Ғалияны бір сәт есінен шығарған емес. Әуелете ән салғанда дауысы алты қырдан естілетін оның «мүмкін үнім Ғалияның құлағына жетер, іздеп келер» деген үмітпен түрме ұлықтарымен келісіп, қора ішіндегі аласа үйдің төбесіне шығып, домбырамен шырқата ән салғанын кейбір жазбалардан оқығанымыз бар. «Айым да сен, Ғалия, күнім де сен, Оң қабағым тартады күлімдесең. Менің көңлім Ғалия дауалансын, Ауған түйе секілді бейімдесең. Ойпырмай, жан сәулем, Ғалия, көзіңнен. Қосылып ем өзіңмен. Бір көрінсең көзіме, Айрылмас ем өзіңнен. Айдың көзін жалт еткен бұлт алсын, Бүйте берсең діңкемді құрытарсың. Биюадан қосылған Ғалияжан, Қай қылығың қалғанын ұмытарсың» деп көңілінің зары мен сағынышын төккен сондағы әні ғашығына арнаған атақты «Ғалия» әні болатын.
Бірақ Ғалиядан тырс еткен хабар болмайды. Өйткені билер сотына жүгіну арқылы Біржаннан басын босатып алған Ғалия бұл кезде Балуан Шолақтың дерегін біле алмай басы дал күйге түскен еді. Екі ғашықтың арасын алшақтатуды ойлаған Біржан жақтың адамдары «Балуан өз әйелінен бөлек тағы бір әйел алған» деген әңгімені де әбден гулеткен. Әлде оған үңгірде кепілдікте ұстаған генерал-губернатордың қызы Маринаны теліді ме екен? Бұл желсөз аздай, «Балуанды итжеккенге айдапты» деген қауесет те ел ішін кезіп кеткен-ді. Осындай әңгімелердің әсері Ғалияны да тығырыққа тіреді. Балуанның шын дерегін біле алмай жүргенде әкесі оны Есенжолдың Қанапиясы дегенге күйеуге береді.Бірақ Қанапияның әйелі бар екен. Тоқалдыққа қорланған,әрі сүймеген жанмен тұруға көңілі дес бермеген Ғалия көп ұзамай Қараөткелге қайтып келеді. Ал осы аралықта түрме күзетшісі Балуанға Ғалияның әлдекімге тоқалдыққа барып, жылап жүргенін жеткізген болатын. Бұл хабар Балуан Шолақтың жүрегін шоқтай қарып, қатты күйзеледі.
Жаралы арыстандай аһ ұрған күндердің бірінде оған Маринаның көмегі тиеді. Оңаша қырық күн бір үңгірде күн кешкен кездері өзіне қылдай қиянат жасамаған Балуанның адалдығына, оның әйел баласына деген ерекше көзқарасына тәнтi болған едi. Шындығында серi Шолақ орыстың бәрiне жау емес-тi. Олардың арасында оның достары да бар болатын. Шала-шарпы болса да орыс тiлiнде түсiнiсе алатын. Қазақ батырының оңаша сәттегi тазалық пен тектілік қасиеті Маринаға өзгеше сезім силаған. Міне, енді сондай жанның өміріне қиянат жасалып отырғанына іштей назаланып жүргені де анық еді. Ол Балуанды өлтiру үшiн ағасының серiнi түрмеден алдырып, сейiл-серуенге шақырғанын біліп қалады. Алексейдің пасық амалы сол – қашуға әрекет жасады деп Балуанды атып өлтiру. Соны сезген Марина қалайда бұл әрекетке тосқауыл қоюды ойластырады. Сейiлге бірге шыққан болып жиналған жиырма шақты солдаттың бәрiне өз қолымен самогонды аямай құйып iшкiзедi. Әрине, Балуанға да бередi. Алексейден бастап бәрiнiң буыны босап, мас бола бастайды. Алып денелi Балуан мыңқ етер емес. Маринаның күткен сәтi осы едi. Ол серiнi алдын ала дайындап қойған жалпақ табан, белi бекем атқа ертiп әкелiп:
– Осымен қоштасамыз, дала гладиаторы! Әттең, әкем мен ағамның бiтiспес жауы болдың. Өз басым сендей адамның ыстық бауырында қырық күн емес, өмiр бойы маужырап жата беруге құмбыл едім, – деп мойнына асылып, бетiнен сүйiп-сүйiп алады. Екеуі қимай қоштасады.
Балуан сол бойы ата-баба жұрты Шу өңiрiне өтiп, қайтыс болған әкесiн жерлеп, басына белгi тас қойып, елдi аралап шалықтайды. Сол жолы ол қозы бағып жүрген бала Кененге кездесiп қалып, батасын бередi. Араға жыл салып, Көкшеге қайта оралады. Генерал-губернатор ол сыртта бой тасалап жүргенде оның бала-шағасына тиiсуге батылы бармады. Өйткенi, бостандықта жүрген батыр кез келген уақытта кек алуы мүмкiн деп бой тартады. Оның үстiне Көкше өңiрiндегi қалың қазақ: «Балуан, егер сiз бастасаңыз, бiз сойылыңызды соғуға сенімді серік боламыз» дескен едi. Сонда ол: «Жоқ, мен халқымның қылмыскер атануына қарсымын. Аман болсам, өз намысымды қолдан бермеспiн» деп көпшiлiктi тоқтатқан. Ал, осы бiр қиын-қыстау кездiң өзiнде Балуанның есiл-дертi Ғалияда болды. Тыным таптырмаған сезiмiн тежей алмай Атбасарға жетедi. Сөйтсе, сүйгеніне бiр саудагер жiгiт құда түсiп жатыр екен. Ғашықтар жасырын жолығысады, әрине. «Балуан, сiз сегiз қырлы, бiр сырлы еркексiз. Бiрақ әйелiңiз, бала-шағаңыз бар. Және...» деп күмiлжидi Ғалия. Бәрi түсiнiктi едi. Теңдiк үшiн тартысқан Шолақтың орыс қызын қырық күн бойы Көкшенiң биiгiнде кепілге ұстауы ел арасында өсек болып гулеп кеткен шағы едi, бұл. Ғашығының меңзегенi сол болатын. Ол Ғалияға бақыт тiлеп, қимай қоштасқан. Оған өктемдiк жасауға таза ниетi, кiршiксiз сезiмi жiбермеген сері өз сезімінің сергелдеңімен жүрегін жалындатқан отқа оранумен ғұмыр кешті.
Балуан Шолақ өмірін зерттеген көкшелік жазушы Естай Мырзахметовтің жазбаларына сүйенсек, Балуан Шолақ 1919 жылы наурыз айының орта шенінде қайтыс болған. Ақпан айының соңына қарай Шөкең кіші ұлы Құдайбергенді ертіп Атбасар жағындағы құдаларына қарай шығады. Алайда межелі жерге жетпестен кері оралуға бел буған. Аяқ асты шешіміне таң болған баласына мұнысының себебін түсінде «Аққошқарының аян бергенімен» түсіндіреді. Тездетіп қайтпаса болмайтынын, «ажал шіркіннің соңына түскеніне үш жылға айналғанын», содан, «ақыры, міне, қуып жеткенін» айтады. Үйге келген соң «ішінің жанып әкетіп баратқанын» айтып, төсек тартып біраз жатады. Сосын бәйбішесі Қаныкей мен ағасы Төлеубайды оңашалап қасына алады да, сырын ашады және ақтық аманатын естіртіп, «Барамын алыс сапар қайтып келмес... Тұрыңдар дұға қылып, құрбы-құрдас!» деп келетін ел-жұртына арнаған қоштасу өлеңін айтады. Бірер күнде көз жұмады. Бәйбішесі, ағасы және Сабыр қажы батырдың «өсиетін айтқанындай орындайды». Ақтық аманатының мазмұны бертінге дейін белгісіз болып келген. «Ерінің өмірден өту құпиясын Қаныкей бәйбіше қырық құлыптың астына сап аса берік сақтаған, жат тұрмақ өзінің қара құрсағын қақ жарып шыққан Исажары мен Құдайбергеніне, жан дегенде жалғыз қызы Бәтеніне де ашпаған күйі, 1948 жылы өзімен бірге қара жер қойнына ала түседі», – дейді Е.Мырзахметов. «Ал Шөкең қайтқанда сүйегіне түскен Сабыр қажы 1934 жылы, өмірден өтерін сезген шамада, немере інісі Ғаббасқа – жазушының нағашы атасына сыр ашады. Бұл сырды атасынан ол 1959 жылы әкесі екеуі естиді. Ал Шөкеңнің ағасы Төлеубай құпияны ортаншы ұлына, ол өз баласына айтып кетеді. Сол деректерге және ел ішіндегі басқа да мәліметтерге қарағанда, былай болған екен. Шөкең 1916 жылы жазғытұрым ауылына кештетіп қайтып келе жатады. Бұланды орманының Ақбалақ деп аталатын нуының шетіне кіре бергенінде, кенеттен тура қарсы алдынан мылтық гүрс ете түседі. Оқ ердің алдыңғы қасына тиеді, содан әлсіреп барып, оны іштен жарақаттайды. Ол, әйтеуір, аттан құламайды, 1919 жылы төсек тартып жатқандағы өз сөзімен айтқанда, «...құдайдың берген күш-қуатының арқасында» үйіне жетеді. Жараның қанын бәйбішесі Қаныкей жуып, таңып тастайды. Өзіне оқ атылғанын ешкімге айтпайды, бұл жайында тіс жаруға әйеліне де тыйым салады. Ел ішіне «қойдың құмалағындай қорғасынды көтере алмай ауырсынып жатыр» екен деген сөз таралып кетуі ықтималдығын намыс көреді. Енді, міне, ішінде үш жыл жатқан сол оқтың салдарынан өмірден өткелі жатып та құпияны берік сақтауға үндейді. Ағасына: «Сабыр қажы екеуің ғана арулаңдар», – деп қатты тапсырады. «Сүйегіме басқаларды түсірсеңдер – денемдегі жараны көрер. ...ақ ажал бұйырмай оқтан өлді деген сүйекке таңба». Ешкім білмесін... «Тап іргеде кіжінумен отырған қара шекпенді жаулар тыныш қарап қалмас. Тірімде шамалары келмегенмен, тым болмаса сүйегімді қорламаққа қабірімді ақтарар». Құпиялап қоятын болсын... Аса қиналып жатып, жоғарыда айтылғандай өсиеттерін естіртіп қоштасқан соң, дүниеден тез өтіп кете барады. Зерттеушінің айтуына қарағанда, «қазақ десе қаны қарайып қағынып тұратын жауыздар ...Шөкең өзі ақылмен болжап кеткеніндей, ...батырсынып, өш алмаққа» шығады. «Қара құзғынша шулап жан-жақтан жиналып, ауылға ойнақ салады. ...көр қопарады. Бірақ Шөкеңнің сүйегін таба алмайды». (Оның мәңгі тыншыған құпия жерін білетіндер бүгінгі ұрпаққа 1943 жылы нақтылап көрсетіп берген). Жаулары кіжінісіп, Шөкеңде кеткен еселерін оның артында қалған ұрпағынан алмаққа бел буады, сөйтіп баласының үлкені Исажарды атып кетеді...
Кейінгі жылдары Астана қаласындағы ескі мұсылман қорымына жерленген Ғалияның бейіті табылған. Араб, парсы, шағатай тілдеріндегі ескі шығыс жазуларын оқуды меңгерген жас мамандар Ұларбек Дәлейұлы мен Ахат Әшуұлының анықтауынша, Ғалияның басына күйеуі Ғалым Құрақбаев орнатқан құлпытаста көне емлемен: «1922 жылы 23 апрельде... Ғалия Ғалымжамағаты Тілеуқызы 48 жасында фәниден бақиға» өткені қашалып жазылыпты.

Әлем тарихында бостандық жолында ұлы күрескер атанған Италияның даңқты ұлы Джузеппе Гарибальди мен оның сұлу да теңдессіз ержүрек жары Анита екеуінің бір-біріне деген сүйіспеншілігі жайлы көздері тірісінде-ақ аңызға бергісіз әңгіме айтылыпты. Еркіндікті сүйген теңізші жас шағынан-ақ әділетсіздікті жаны сүймеді. Бай мен кедейді, атақты мен қарапайым адамды тең көрді. Әлсізге араша түсті. Қорғансызға қорған болды. «Күштінің құйрығы диірмен тартқанын» қаламады. Одан Италия королі мен билеушілері ғана емес мұхиттардағы теңіз қарақшылары да (пираттар) қатты қорқатын. Ол өмір сүрген дәуірде теңіздер мен мұхит жағалауларындағы елдердің басым көпшілігінде түрлі әділетсіздіктер орын алып жатушы еді.

dzhuzeppeТумысынан жүрегінің түгі бар Джузеппе жүгенсіздіктер мен қиянаттарға төзе алмайтын. Ондай жағдайларда ойланбай, сескеніп жатпай әрекетке кірісіп кететін. Кез келген сәтте жәбірленуші жаққа көмекке ұмтылатын. Өзін тәуелсіз сезінетін адмирал мұхитта ғана емес құрлықта да талай қырғын соғысты бастан кешуіне тура келген. Бірақ ол ешбір жерде есесін жібермеді. Керісінше өші кетсе, еселеп кек қайтаратын. Сондықтан езілген халық оның атын аңызға айналдырып, есімін құрметпен ауызға алатын. Әрине, соғыс болған соң қатігездік танытатын кездер де болатыны сөзсіз. Түрі сұсты осынау қаһарлы жігіттің жүрегінде махаббатқа орын бар деп ойлаудың өзі қиын еді. Дегенмен тағдырдың мұз-қарын жастанып жүрсе де әлсін әлі сезімге ерік беріп, болашақта жар сүйіп, перзент көргенді көңілі қалайтын. Алғашында мұнысын жауынгерлеріне, достары мен туысқандарына байқатпауға тырысыпты. Әйтсе де жүрек түкпірінде теңіздің толқынындай бір асау сезім буырқанып жататын. Оның сондай іңкәр сезімін өзінің жазған өмірбаяндық естелігінен білуге болады. Ол былай деп жазады: «Мен қандай да бір адамның жалынды махаббатын үнемі іздедім. Жаныма жақын жүретін, бәріне айта бермейтін сырымды айтатын, пәк те адал жанның жылы алақанын аңсадым. Бұған дейін мұндай махаббатсыз өмір сүру мен үшін азапты болды. Әйтеуір, Тәңір жарылқап шыдап бақтым. Ішкі құпиямды білдіре қойған жоқпын. Төсекте жатып дөңбекшігенімді, жайсыз ұйықтап шыққан сәттерімді білдіргім келмеді. Қиялыммен талай сұлуды құшып, сырластым да. Қиялдың аты қиял екен. Пайдакүнемсіз, шынайы дос табу қандай қиын екенін білу үшін мен жеткілікті ғұмыр кештім. Бірақ... әйел! Мен әрқашан әйелдерді ең биік түлға қатарына қосатынмын. Олар періштедей пәк әрі таза, нағыз махаббат тек солардың қолынан келеді деп санадым. Мұңға шомылған мен «Итапарики» атты кеменің палубасында қыдырып жүріп, сол жерден өзіме өмірлік жар іздеуді шештім. Көбіне телескоп арқылы жағалауға ұзақ телміретінмін. Ғайыптан пайда болатын өмірлік серігімді аңсайтынмын. Әйтеуір бір кездесетініне сенетін де секілдімін. Сондай бір кездойсоқ сәтте менің көзім Барра селосындағы кішкене үйге түсті. Біз Бразилиядағы әулие Екатерина бұғазында жауынгерлерді демалдырып, азық-түлік қорын дайындау үшін бірнеше күннен бері тоқтап тұр едік. Палубада жүргенде, әрине, қолымнан алысты қалтқысыз бақылайтын труба түспейтін. Соның көмегімен үй алдында түрған бір жас қызды байқадым. Өте көркем көрінді. Сөйтіп жағалауға бару үшін суға қайық салдырдым. Жағаға түсе сала, сұлу бейтаныс қызды көрген үйді аса ыждағаттылықпен іздей бастадым. Ештеңе таба алмай кері қайтайын деп тұрған кезде, бұрыннан таныс бір мырзаны кездестіріп қалдым. Ол мені кофе ішуге шақырды. Міне, ғажап! Құдіреттің күштілігін айтам-ау. Оның үйіне кірер жерде іздеп таппаған аруымды көзім шалып қалды. Біз тіл қатпастан бірталайға дейін өмірде бір жерде кездескен жандардай таңырқасып тұрдық. Бір-біріміздің бет бейнемізді еске түсіргіміз келгендей біртүрлі сұраулы сыңайда абдырап та қалдық. Еркек атым бар емес пе, мен алдымен есімді жидым. Португал тілін нашар білгендіктен ғайыптан пайда болған әсем қызға итальян тілінде сәлем бердім. Басын изеген балғын бойжеткенге: «Сіз мендік болуға тиіссіз» деппін тәкаппарлыққа басып».

Батыл адмиралға жауап бермегенмен Анита сұлудың да сол сәт жүрегі шым етіпті. Жанарын төмен салып, әкесінен ұялып, төргі бөлмеге зып берген көрінеді. Қыз әкесі де мұнысын сезіп қалыпты. Былайғы жұрттың ыстық ілтипатына ие жігіттің өзіне күйеу бала болғалы тұрғанын сезіп, Құдайына шүкіршілік айтса керек. Өйткені бұл мырзаны адмирал өлім аузынан арашалап қалған болатын.

377174

Сөйтіп Гарибальди бір ай жағалауда жатып алып, әкесінің ықыласымен қызды дегеніне көндіреді. Бұл оқиғаны естелігінде былай деп аяқтапты. «Менің басымдығым, қызға сиқырлы әсер еткен болуы керек, біз шынында да, тек өлім ғана ажырата алатын одақ кұрдық. Менің балаларымның анасы, жақсы да жаман күндерімде серігім болған Анитаға мен солай үйлендім».

Олардың тойы ханзада мен ханшайымның тойындай болып өтеді. Қыздың әкесі бар, жағалаудың адамдары бар, кемедегі жауынгерлер бар, бәрі тапқан-таянғанын ортаға салады. Тіпті Гарибальдиге ойы кетіп жүрген бай бір әйел отау тіккен екеуіне жайлы төсек-орын қамдап беріп, тойларына шашуға қырық қабан мен жиырма кеспек шарап жеткізіпті. Мұхитта жүріп зеріккендердің Қүдайы беріп қалса керек. Адмиралдан басқа тағы біраз жігіт үйленіп, той тойға ұласыпты. Әрине, сұлу құшқан бостандық күрескерінің көңілі көкте еді. Бірақ олардың шырқын жергілікті биліктегілер бұзып, той соңы ұрысқа айналып, адмирал сүйіктісін алып, жауынгерлерін ертіп теңізге шығып кетеді. Әрі қауіпті, әрі балшырын қызықты махаббат сәттері басталады. Былай қарағанда романтикалық өмір. Екінші жағынан елінен безіп, дүние кезіп жүрген бақытсыздықтары тағы бар. Тұрақты үйі болмаған соң әр жерде кешкен ғұмыр мен жағдайсыз тірліктен қандай ләззат алғанын өздері ғана біледі. Бұл басқалар үшін жұмбақ болып қалған. 

Әйтсе де Анита сүйе білумен қатар жаһан кезген жауынгерге нағыз лайықты әйел еді. Ол нәзік болмысына, кәусар сезімді, мейірімді жаратылысына қарамастан өжет те ержүрек мінезді ару болатын. Ол қылыштаса да білетін. Атыса да алатын, шабыса да алатын. Адмиралдың жанында жүріп ешбір шайқастан шет қалмайтын. Сондай бір арпалыс шақтарда телпек киген кейбіреулер ерлік рухын жоғалтып алып жасқаншақтап қалса, әйел басымен алдыңғы шепке шығып, қынабынан қылышын суырып, жауға атойлап шабатын. Кейде атысып жатқан мергенге оқ тиіп қатардан шыға қалса, қайдан тап болатыны белгісіз адмиралдың сүйіктісі әлгінің қаруын ала салып, соғысқа кірісіп кететін.. «Оның бұл жүректілігі Гарибальдидің солдаттарына күш-жігер беруші еді» деп жазды Анитаның қарулас замандастары.

Бірде құрылықтағы қырғын шайқас кезінде ержүрек келіншекті жау әскерлерінің бір тобы жан-жағынан қоршап алады. Бірақ жас әйел сескенбей атына қамшы басып, олардың өзіне қарсы шабады. Дұшпан жауынгерлері аспаннан қанатты періште орталарына топ ете қалғандай абдырап, сасып қалады. Сол сәтте Анита олардың бес-алтауын қылыштап, аттан аудырып, сытылып шыға береді. Алғашында шошынып қалғандар оның әйел екенін байқаған соң жапырлай қайта жабылып, атын өлтіріп, жаяу қалған соң ғана әупірімдеп тұтқынға алады. Сөйтіп жаужүрек келіншекті басшыларына алып келеді.

– Кімсің? – деп сұрайды әскербасы одан.

– Сендермен шайқасқан бір қатардағы жауынгердің әйелімін.

– Ержүрек екенің бізге ұнады. Не қалауың бар?

– Күйеуім ұрыс кезінде өлген шығар. Соның денесін тауып алып, көмуіме рұқсат етіңдер.

– Жарайды, – деп келіседі жау генералы.

Шынында Анита қанқасап шайқас кезінде Гарибальди де қаза тапқан шығар деп ойлаған. Мақсаты оның денесін жау танымай тұрғанда қорламау үшін тезірек көміп тастамақ болған. Ол бүкіл майдан даласын шарлап күйеуінің өлі денесін таппайды. Оның тірі екеніне көзі жеткен соң өмір сүруге құштарлығы арта түсіп, жау қолынан қашып шығуды ойластырады. Көз алдына ерінің жаужүрек бейнесі елестеп, оның ыстық құшағына қайта бөленуді аңсап, қиялдайды. Бірақ ойын іске асыру қиын еді. Қарулы күзет мықты. Оның үстіне жау генералының сұлу әйелден дәмесі бар. Соны сезген жас келіншек күзетшіні сиқырлы жымиысымен алдап- арбай бастайды.

– Кәрі генералдан гөрі күш-қайратың молдау сені қалаған болар едім, – дейді өтірік қылымсып. Анау басшысынан қаймықса да еркектік пенделігіне басып, оңашаламақ ниетпен сәйгүліктер тұрған атқораға ертіп кіреді. Анитаға да керегі сол еді. Күзетшіні байқаусызда қапы қалдырып, қалпақтай түсіреді де өз қаруымен өлтіріп, жарау бір сәйгүлікті таңдап мініп, жақын маңдағы орман ішіне қашып кіреді. Қалың нуда төрт күн ассыз-сусыз адасып жүреді. Әбден қарны ашады. Әлсірейді. Бесінші күні оны қуғыншылар байқап қалып, қуып жетуге айналады. Қырсыққанда қашқынның алдынан асау өзен тосып, құтылып кетудің мүмкіндігін азайтады. Анита көп ойланбай жарқабақ басынан атын қамшылап бұрқанған көбікті өзенге күмп береді. Атқа салмақ түспеуін ойлап суға түсіп, қылқұйрығынан бір қолымен ұстап, екінші қолымен малтып жүзе жөнеледі. Ақылды жануар оны арғы жағалауға аман-есен алып шығады. Ержүрек әйел тағы да бір апта адасып жүріп, шөп-шаламды ас етіп өзінің адамдарын іздестіруді жалғастырады. Күйеуі де одан күдер үзіп, қатты уайымдап, қазалық салттарын жасап та қояды. Бір күні ойламаған жерден сүйікті жары сап ете қалғанда адмиралдың жүрегі жарыла қуанды. Ұрыстан аман қалған жауынгерлерін жинап, орман ішінде думанды ойын- сауық жасайды. Олардың қатары жәбір көруші адамдармен толығып, мұхиттағы кемелерге қайта оралады. Кемелерде қалғандардың сондағы қуанғанын айтсаңыз. 

Сұлулығы мен ержүректілігі тең түскен келіншек құрғақта көрсеткен ерлігін теңізде де байқатады. Бірде бұларды жау кемелері қоршайды.

– Анита, сен төменге каютаға бара тұр! – деп бұйырады адмирал.

Сонда ол күйеуіне жай ғана:

– Құп болады, адмирал мырза. Мен төменге түсіп тығылып отырған қорқақтарды сыртқа қуып шығайын. Содан кейін қасыңа оралып шайқасқа қатысамын, – дейді. Мұны естіген еркек атаулы қаруларын қыса ұстап, шайқасқа дайындалыпты.

Анита басқа әйелдер секілді әшекей мен байлыққа қызыға қоймапты. Әйтпесе ұрыс кезінде тоналып алынған байлықты меншіктеуіне әбден мүмкіндігі бар еді. Ол сүйген адамының қолдаушысы бола білді. Үнемі ұрыс жағдайында жүрсе де оған ұл мен қыз сүйгізді. Күйеуінің көңілін аулап, оның тілегін бұлжытпай орындап отырды. «Жазатайым оққа ұшсаң, көп ұзамай соңыңнан барамын» деп жиі қайталайды екен.

Гарибальди өзінің жазбаларында әйелі туралы тағы бір қызықты оқиғаны айтады: «Менің бірінші балам туылғанда, біздің әскеріміз қайыршылыққа түскені сонша, мен өзімнің әйелім мен балама бет орамалдан басқа ештеңе тауып бере алмадым... Жиырма күннен кейін Анитаға кішкентай баламен жаудан қашып құтылуға тура келді...»

«Мұндай ерлік, жаужүректік сенің бойыңа қалай сыйып жүр?» деген замандастарының сұрағына сұқсырдай сұлу әйел: «Оны күйеуіме деген сезімімнен сұраңдар» депті. Махаббат жалынының мұндай да құдіреті болады екен-ау.
Олар көп те өмір сүрмеді. Тым жас қиылды деуге де болмайды. Бірі алпысқа тақап, екіншісі елудің үстіне шығып қайтыс болды. Екеуі де дұшпанының қолынан қаза тапты. ¥рпақтары қалды соңында. Өмірлері де махаббаттары да ел аузында аңызға айналды.

Страница 3 из 5