Қазіргі кезеңде Қазақстан үшін конституциялық-құқықтық реформалар елдің болашағын айқындайтын стратегиялық маңызы бар қадамға айналды. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – мемлекеттің құқықтық негіздерін заман талабына бейімдеу ғана емес, ең алдымен адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды жаңа деңгейге көтеру. Құқық үстемдігі мен әділеттілік қағидаттарын орнықтыру арқылы мемлекет қоғаммен өзара сенімге негізделген жаңа қатынас моделін қалыптастыруға ұмтылуда.
Жаңа Конституция жобасы жекелеген баптарды түзетумен шектелмей, мемлекеттің құқықтық табиғатын түбегейлі қайта пайымдауға бағытталған. Негізгі өзгерістердің өзегінде адамды мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде тану идеясы жатыр. Бұл – Қазақстанда адамға бағдарланған мемлекет моделін орнықтыруға жасалған жүйелі қадам.
Конституциялық реформа адамды мемлекеттің негізгі құндылығы ретінде тану идеясынан бастау алады. Бұл тәсіл азаматтың қадір-қасиеті, ар-намысы мен еркін дамуы мемлекеттің басты басымдығы болуға тиіс екенін көрсетеді. Осы тұрғыдан қарағанда, жаңа конституциялық өзгерістер адамның табиғи құқықтарын кеңейтуге және оларды қорғаудың нақты тетіктерін бекітуге бағытталған.
Қолданыстағы Конституциямен салыстырғанда жаңа жоба адам құқықтарын мемлекеттің барлық қызметінің басты өлшемі ретінде бекітеді. Мемлекет өз функцияларын азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асыратын тетік ретінде айқындалады.
Реформа аясында билік институттарының қызметі қайта қарастырылып, олардың ашықтығы мен есептілігіне ерекше мән берілуде. Заң шығару, атқарушы және сот билігінің өзара тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін жетілдіру арқылы азаматтардың құқықтарын бұзуға жол бермеу мақсат етіледі. Мұндай қадамдар құқықтық мемлекеттің іргетасын нығайта түседі.
Адам құқықтарын қорғаудың тиімді жүйесі сотқа қолжетімділікпен тікелей байланысты. Сондықтан конституциялық деңгейде әрбір азаматтың әділ сот талқылауына, білікті заң көмегіне және өз құқықтарын қорғаудың заңды тәсілдерін пайдалануға құқығы күшейтіліп отыр. Сонымен қатар адамның қылмыстық процестегі кепілдіктерін арттыру, кінәсіздік презумпциясын нақтылау және құқық қорғау органдары қызметінің заңдылығын қамтамасыз ету реформаның маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Қазіргі заманның басты ерекшелігі – цифрлық технологиялардың қоғам өмірінің барлық саласына енуі. Осыған байланысты азаматтардың цифрлық кеңістіктегі құқықтарын қорғау мәселесі де конституциялық деңгейде назарға алынуда. Жаңа редакцияда жеке өмірге қол сұқпау құқығы цифрлық кеңістікке тікелей таралады. Бұл азаматтардың жеке деректерін қорғау, ақпараттық қауіпсіздік және онлайн ортадағы құқықтарын сақтау мәселелерін конституциялық деңгейде шешуге мүмкіндік береді.
Конституциялық өзгерістер қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуге де бағдарланған. Әлеуметтік әлсіз топтарды қорғау, білім мен денсаулық сақтау салаларының қолжетімділігін арттыру, әйелдер мен балалардың құқықтарын күшейту – реформаның адамға бағдарланған сипатын айқын көрсетеді. Мемлекет әрбір азаматтың әлеуметтік жағдайына қарамастан, тең мүмкіндіктерге ие болуын көздейді.
Екі палаталы парламенттен бір палаталы Құрылтайға көшу заң шығару жүйесін ықшамдауға бағытталған. Бұл заң жобаларын қабылдау мерзімін қысқартып, рәсімдердің айқындылығы мен ашықтығын арттыруға жағдай жасайды.
Адвокатураның дербес конституциялық институт ретінде танылуы – азаматтардың білікті заң көмегін алу және сот арқылы қорғалу құқықтарын нақты кепілдендіретін маңызды қадам. Бұл өзгеріс әділ сот төрелігінің сапасын арттыруға тікелей ықпал етеді.
Жаңа Конституция жобасы Қазақстанда құқық үстемдігіне негізделген, ашық және жауапты мемлекетті қалыптастыруға бағытталған кешенді реформа болып табылады. Ұсынылып отырған өзгерістер мемлекеттің қызметін азамат мүддесіне бағдарлап, адам құқықтарын қорғаудың жаңа сапалық деңгейін қамтамасыз етуге негіз қалайды.
Сонымен бірге, конституциялық-құқықтық реформаның табысты жүзеге асуы тек нормаларды қабылдаумен шектелмейді. Ең маңызды мәселе – олардың нақты өмірде тиімді қолданылуы. Осы тұрғыдан алғанда, құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру, мемлекеттік органдар қызметінің сапасын арттыру және лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін күшейту ерекше маңызға ие. Заң үстемдігі қағидаты қағаз жүзінде ғана емес, күнделікті қоғамдық қатынастарда нақты көрініс табуға тиіс.
Құқықтық мәдениетті қалыптастыру реформаның тағы бір маңызды бағыты болып табылады. Азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін білуі, заңды құрметтеуі және құқықтық тетіктерді дұрыс пайдалана алуы – демократиялық қоғамның негізгі белгілерінің бірі. Осыған байланысты құқықтық ағартушылық жұмыстарын жүйелі жүргізу, білім беру бағдарламаларына адам құқықтары бойынша тақырыптарды кеңінен енгізу, жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру – өзекті міндеттердің қатарында.
Бүгінде бұл реформаларға қатысты әлеуметтік желілерде қызу пікірталастар жүріп жатыр. Кәсіби заңгерлер, саясаттанушылар және белсенді азаматтар ұсынылып отырған өзгерістерді талқылап, өз көзқарастарын білдіруде. Бірі реформаларды құқықтық мемлекетті қалыптастыру жолындағы маңызды қадам деп бағаласа, енді бірі жекелеген нормаларды іске асыру тетіктерін нақтылау қажеттігін алға тартады.
Әлеуметтік желілердегі сараптамалық пікірлер мемлекеттік шешім қабылдау процесінде маңызды кері байланыс орнату көзіне айналуда. Бұл азаматтардың өз елінің болашағына бейжай қарамайтынын, құқықтық реформаларға белсенді қатысуға дайын екенін аңғартады. Ашық пікір алмасу арқылы реформалардың сапасын арттыруға мүмкіндік туады.
Азаматтық қоғам институттарының рөлі де күшейе түсуде. Қоғамдық бірлестіктер, кәсіби қауымдастықтар және сарапшылар тобы құқықтық реформалардың мазмұнын талқылап, ұсыныстар енгізу арқылы заң шығару процесіне белсенді қатысуда. Мұндай өзара ықпалдастық құқықтық саясаттың халық мүддесіне сай қалыптасуына жағдай жасайды.
Осы тұрғыда реформаның табысты іске асуы көп жағдайда кадрлық әлеуеттің сапасына да тікелей байланысты екенін атап өткен жөн. Мемлекеттік қызметшілердің, судьялардың, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің және заңгер мамандардың кәсіби даярлығы неғұрлым жоғары болса, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктері де соғұрлым тиімді жұмыс істейді. Сондықтан заңгерлік білім беруді жаңғырту, үздіксіз кәсіби даму жүйесін қалыптастыру және құқық саласындағы ғылыми зерттеулерді қолдау реформаның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен бірге, жас мамандарды тәрбиелеу ісінде жоғары оқу орындары мен тәжірибелік құрылымдар арасындағы өзара байланысты күшейту ерекше мәнге ие.
Қорытындылай келе, адам мен азаматтың құқықтары саласындағы конституциялық-құқықтық реформа – Қазақстанның демократиялық даму жолындағы жүйелі әрі ұзақ мерзімді қадамы. Оның табысты жүзеге асуы мемлекет пен қоғамның бірлескен жауапкершілігіне байланысты. Әділеттілікке негізделген, адамды ардақтайтын құқықтық мемлекет құру – баршамыздың ортақ мақсатымыз.
А.Қ. Жәнібеков,
М.Әуезов атындағы ОҚЗУ-нің
Басқарма мүшесі,
ғылыми жұмыс және инновациялар
жөніндегі проректоры,
PhD докторы, профессор
