Шетелден келген шер

Среда, 25 Апрель 2018 05:24

немесе қызанақ күйесі Оңтүстік шаруаларына қауіп төндіруде

Биыл Оңтүстік шаруаларында маза жоқ. Өңірдегі бірқатар егіс алқаптары мен жылыжайларда Америкалық қызанақ күйесі анықталып, жылдағы аста-төк қызанаққа қол жетпеді. Соның салдарынан базардағы баға да көз қуантарлықтай емес. Төмен бағада сатылатын базарлардың өзінде былтырғы жылмен салыстырғанда 50-100 теңгеге қымбат (1 кг 400-500 тг). Оның үстіне тісің тисе порт жарылып, тілі дәм үйіретін сулы қызанақ та жоқтың қасы. Саудагерлердің айтуынша "Шымкенттікі деп" арзан сатылып жатқан қызанақтар Қытайдан алып келінетін көрінеді. Ал Өзбекстаннан әкелінетіндер 750 теңгеге дейін қымбаттаған.


minirujushhie-moli-animalereader

Оңтүстік өңірі диханшылыққа қолайлы аймақ. Шаруаға бейім жұрт жер жыртып, егін еккенді, жеміс-жидек теріп, көкөніс өсіргенді құп көреді. Дегенмен, соңғы жылдары күнгейліктердің негізгі табыс көзі саналатын қызанаққа күйе көбелегі түсіп, шаруаларды әуре сарсаңға салуда. Зиянкес қараусыз қалған бірнеше гектар көкөністі 1-2 апта ішінде жарамсыз етуге қауқарлы. Мамандар күйе көбелегімен химиялық немесе биологиялық тәсілмен ғана емес, кешенді түрде де күресу керектігін айтуда.

shymkala-32-8– Елімізде зиянкестермен күресу үшін жаңа препараттар шығарылып жатыр. Қазіргі таңда тіркеуден өтуде. Соның ішінде кораген, спенозад, дельтаметрина деген дәрілер жиі қолданылады. Алайда бұл дәрілердің бағалары қымбат. Сол үшін фермерлер тексерілмеген препараттарды қолданады. Ал ол препараттар уақытша ғана әсер беруі мүмкін. Оған зиянкестер тез үйреніп алады. Сөйтіп дәрілердің күші білінбей қалады, – дейді Қазақ картоп және көкөніс ғылыми зерттеу институтының бөлім меңгерушісі ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы Серік Жантасов. 

Кәсіпкерлер еккен қызанақтар бәсекеге қабілетті және бағасы төмен болуы үшін түрлі дәрі-дәрмектерді пайдаланатыны белгілі. Ал ол көкөніске айтарлықтай зиянын тигізеді. Ғалымдар дәрілерді пайдалану тәртібі мен мөлшері бар екенін айтуда. Мәселен, 30 күнде бір рет шашылатын жерге, аптасына шашатын болса айтарлықтай зиян келтіреді. Дәрі өнімнің ішінде қалып қояды. 

novy-skudce-rajcat-makadlovkatuta-absoluta-7

Ондай жағдайларды болдырмау үшін зиянкестерді агротехникалық жолмен де залалсыздандыру керек. Ол үшін зиян тиген өсімдік қалдықтарын жерге тастамай, топырақты терең қопсытып жырту, алқа тұқымдас арамшөптерді жою, жылыжайда екі есік орнату, жарық ұстағыштарды пайдалану, жерді құнарландырып отыру тиіс. 

Жалпы қызанақ күйесі Оңтүстік Америкада пайда болған. 2006 жылы Испанияда байқалып, Еуропаға тараған. Ал елімізде алғаш рет 2015 жылы ОҚО, Сарыағаш қаласындағы Біртілек ауылында анықталды. Қанаты шашақты, түсі қара-сұр көбелек көкөністің жапырақтары мен сабақтарын жеп, өнімді тесіп тастайды. Қызанақпен қатар тәтті бұрыш, картоп, баялды және декоративті өсімдіктерді де 100 пайызға дейін жарамсыз етеді. Жарық жылыжайда 24-30 күн өмір сүрсе, ашық жерде 30-40 күнге дейін өсіп дамиды. Бір жылда 10 ұрпақ жібереді. Әр көбелек 300 жұмыртқа салады. 

shymkala-32-6– 2008 жылдан бастап жылыжайда қияр мен қызанақ егумен айналысамыз. Аумағы 1 гектар 10 соттық. Ал қызанақ күйесімен күрес 2015 жылы басталды. Жыл аяғына қарай күшейді. 1 жылдан соң онымен қалай күресу керектігін үйрендік. Қазір бізде зиянкестерге арналған қақпандар бар. Соларды қойып ұстаймыз. Терамондар бар. Оларды ұстап мониторинг жасаймыз. Кейін оларды кораген, авант деген дәрілермен өңдейміз. Дәрілерді уақылы қолданса, онымен күресу оңай болады. Ең бастысы егістіктегі зиянкестерді көзден жіберіп алмау керек. Профилактикалық жұмыстар жүргізіп отыру қажет, – дейді кәсіпкер Мұхамедәли Артурходжаев. 

Аталған зиянкес түп-тамырымен жойылмайды. Өйткені, ол Оңтүстік Америкадан келген. Сондықтан бұл жерлерде зиянкестермен табиғи түрде күресетін, оған қарсы шығатын жауы жоқ. Онымен күресу үшін Оңтүстік Америкадағы табиғи жауларын тауып, осы өлкеге алып келу керек. 

Sнntomas del ataque de Tuta absoluta en fruto

Қызанақ күйесі өнімнің көшетінен және қорабынан жұғады. Қазіргі таңда әлемнің барлық жеріне тарап үлгерген. Тек АҚШ пен Қытайда мүлде жоқ. Ал Қазақстанға көрші Өзбекстаннан келіпті. Әзірге еліміздің Оңтүстік өңірінде ғана кездеседі. Шымкентте сәуір айынан бері 13 жылыжай тексеріліп, оның 6-да зиянкес анықталған. Егер залалсыздандыру жұмыстарын тезірек қолға алмаса, оңтүстіктен бүкіл аймаққа тарайды. Мамандар қызанақ күйесінің зардабы айтарлықтай қауіпті болғандықтан, өнімнің бағасына да әсер ететінін алға тартып отыр.

shymkala-32-7– Зиянкестермен күресу үшін авант, матч, кораген, децис деген арнайы дәрілер ұсынылып отыр. Кәсіпкер немесе диханшы әкелінген көшеттерге тексеру жүргізуі керек. Бұл тегін жүргізіледі. Әрбір көшеттің құжаттары бар-жоғын қадағалып, залалсыз екеніне көз жеткізу тиіс. Күмәнданған жағдай болса 55-11-74 нөміріне хабарласып, алдын алу жұмыстары, күресу жолдары жөнінде және тағы басқа кеңестер алуға болады, – дейді Шымкент қалалық аумақтық инспекциясының бас маманы, өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторы Күлзира Қожымбетова. 

Осы орайда, белгіленген мерзімде залалсыздандыру жұмысын жүргізбеген шаруалар әкімшілік жауапкершілікке тартылатынын айта кеткен жөн. Қазіргі таңда аталған зиянкестермен күресу үшін министрлік тарапынан арнайы бағдарлама дайындалып жатыр. Бағдарлама сәтті жүзеге асатын болса, кәсіпкерлер дәрі-дәрмекті жеңілдікпен алу мүмкіндігіне ие болады. Міне сонда Оңтүстікте қызанақ бағасы арзандап, сапалы өнімге қол жеткізіп қалармыз.

«Қыран» қайта түлеуде

Среда, 11 Апрель 2018 04:31

Шымкенттегі «Қыран» футбол командасының жанкүйерлері көбейіп келеді. 2015 жылы футболдан
Қазақстан премьер-лигасында өнер көрсету үшін «Тараз» клубымен өткізген тартысты ойыны әлі де көпшіліктің көз алдында.


Сол сәттен бастап өзіндік ойын үлгісін қалыптастырып үлгерген «Қыран» клубы 2011 жылы «Ордабасы» командасына резерв дайындау, жергілікті футболшылардың шеберлігін арттыру мақсатында құрылған еді. Бастапқыда «Тарлан» деп аталып, кейіннен атауы «Қыран» болып өзгерді. Клуб 2014 жылы күміс медаль иеленіп, «Ордабасы» командасына бір топ жас ойыншыларын аттандырды. Олардың қатарында қазіргі таңда Қазақстан ұлттық құрамасында өнер көрсетіп жүрген Еркебұлан Тұңғышбаев та бар.

shymkala-28-6

Былтырдан бастап команда тізгінін Ғалым Төлегенов өз қолына алған. Білікті бапкер бұған дейін №7 спорт мектебінде талай футболшыларды тәрбиелеп, бірінші және екінші лигаға командалар дайындады. Өзі де ілгеріректе «Монтажник», «Яссы-Рахат» командаларында өнер көрсеткен.

– Командадағы футболшылардың ең ересегі - 27-де. Сондай-ақ, 98 пайызы - Оңтүстіктің жігіттері. Өйткені, балалар жергілікті спорт мектептерінен, жергілікті командалардан тәрбиеленіп шығады. Тіпті, қаржы да жергілікті бюджеттен бөлінеді. Енднше, неге өзіміздің жастарымыздың еркін ойнауына жол ашпасқа? Тек екі легионеріміз бар. Олар Өзбекстанның «Бунедкор» клубында өнер көрсеткен өте тәжірибелі ойыншылар, – дейді бас бапкер.

shymkala-28-4

Былғары допты дегеніне көндірген, айтқанына жүргізген шеберлердің бірі – Абылайхан Махамбетов. 27 жастағы жігіт «Қыранға» келмей тұрып «Мақтаарал», «БИІК» клубтарында шеберлігін шыңдаған. Қазір команда сұрмергені. Айтуынша, «Қыран» премьер-лигадағы «Астана», «Қайрат», «Ордабасы» секілді командалармен иін тіресіп ойнауға әбден лайық.

«Қыранның» футболшылары жуырда Түркиядағы, Өзбекстандағы оқу-жаттығу жиынынан оралды. Команданың белді ойыншысы Шакудаев Рахматулла бұл жаттығулардан мол тәжірибе жинағанын айтады. Футболшылар Өзбекстанда физикалық тұрғыдан, ал Түркияда техникалық, тактикалық шеберліктерін арттырған. Арасында бірнеше жолдастық кездесулер де өткізіпті.

shymkala-28-5

–Дәл қазір елімізде футболдың дамуына барлық жағдай жасалған деп ойлаймын. Тек шебер ойнасаң болды. Осы сәтті пайдаланып, ОҚО әкімдігіне, спорт басқармасына, «Қыран» клубының басшыларына алғысымды білдіргім келеді, – дейді 24 жастағы жігіт.

Ендеше, футболға келіңіздер! Жерлестерімізге жанкүйер болыңыздар!

shymkala-27-2

Шымшаһарда қоғамдық көлік сапасын арттыру мақсатында тиісті жұмыстар атқарылуда. Жауапты мамандар тұрғындармен байланыс үшін WhatsApp, Instagram желілерін пайдаланады. Сонда келіп түскен арыз-шағымдар талқыланып, шешу жолдары қарастырылады. Осыған орай желідегі және редакцияға келіп түскен бірқатар сұрақтарды Шымкент қалалық көлік және коммуникация секторының меңгерушісі Наурыз Сүгірәлиевке қойған едік.

 shymkala-27-6

– Наурыз Болысбекұлы, №103 бағыттағы қоғамдық көлік қызметіне тұрғындар тарапынан бірқатар арыз-шағым келіп түсуде. Осы бойынша қандай жұмыстар атқарылуда?

– Бірден айта кетейін, қаладағы қоғамдық көлік арасында ең ұзақ жүретіні №103 бағыт болып есептеледі. 1-2 ай бұрын осы бағыттағы автобустарда біраз мәселе туындаған. Алайда қазіргі таңда біршама ретке келтірілді. Нақтырақ айтатын болсақ, аталған бағытта жүретін шағын автобустарға ірілері де қосылды. Енді жолаушылардың сыймай қалатын жағдайлары кездеспейді деген үміттеміз. Қозғалыс жиілігі де түзетілді. Шағымдар бойынша бірнеше рет тексеру жұмыстарын жүргіздік. Сол кездерде автобустардың өз уақытынан кешігіп келу мәселесі туындаған. Бұл келеңсіздік таңертеңгі, түскі және кешкі уақыттардағы кептеліс уақыттарында орын алатыны анықталды.

 

– Жолаушы ретінде байқағаным, кейде автобустардың келмей қалатын кездері болады. Оны қалай түсіндіресіз?

– Оны жекеменшік компаниялар адам санының аздығымен байланыстырады. Мысалы, кешкі уақытта 20-30 адамдық автобуста 3-4 адам ғана отырса, ол жүрген шығынды ақтамайды дейді. Сондықтан, бірқатары адам аз деп соңына дейін жүрмей қояды. Егер бір автобус күніне 10 айналым жасау керек болса, ол 7 айналым жасаса, жоспардың 70 пайызын орындаған болып шығады. Бұл нормаға сәйкес болғандықтан, соңына дейін бармай-ақ қоя салады. Бұл, әрине, дұрыс емес. Бұған да қадағалау жүргізіледі. Алайда, кей кездері қоғамдық көлік бұзылып немесе басқа да проблемаларға байланысты тоқтап қалуы да мүмкін.

 

– Жуырда Азат шағынауданының тұрғындары да қоғамдық көліктерге байланысты шағымдардын жеткізген болатын. Осы мәселе шешімін тапты ма? 

– Бастапқы кезде Азат шағынауданында мүлдем көлік жүрмейтін. Алғаш рет №103 бағыттағы автобус қатынай бастады. Ол теміржолдың қасына келіп тұратын. Адамдардың өзі сол жерге келіп мінетін. Біраз уақыт өткен соң халық бөлек бағыт ашуды сұрады. Біз теміржолдан өтіп, Азат шағынауданының ішіне кіретін №17 бағыттағы автобусты жүргіздік. Алайда №103 автобус басшылары «Бізге халық баяғыдай келмей қойды. Адам мүлдем азайды. Шығынды ақтамай жатыр» деп жүрмей қойды. Сөйтіп №17 автобус жүріп жатқанда тұрғындар «Бұл автобус базарға ғана барады. Бізге ана жаққа, мына жаққа баратын автобус керек» деді. Сөйттік те №82 бағыттағы автобусты қосқан едік, №17 автобус бірден тоқтады. Тұрғындар 82-ші бағыттың жақсы жүріп жатқанын айтты. Бірақ базарға қатынай алмай қалды. Кейіннен біраз ойланып, №1 бағытты аштық. Дәл қазір конкурсқа дейін солай жүріп жатыр. Шағын автобус түрінде. Бірақ, №82 бағыт басшылары біршама тиімсіз болып жатқанын айтты. Қазірше осылай жүріп жатыр. 

Жалпы Азат шағындауданының бір ерекшелігі – ауданның екі жағында да теміржол тұр. Арал секілді. Көліктер тек бір шетімен кіріп, бір шетімен ғана шығады. Бұдан да басқа шағынаудандар көп бізде. Мысалы, халық басында бір бағыт болса, жетеді деп сұрайды. Оны орындаймыз. Жүріп жатқан кезде басқалары да өзінің баратын жағына қарай тағы да сұрай бастайды. Жалпы, қалада 1090 көлік, 70 бағыт бар. Халық саны миллионға жуықтады. Олардың әрқайсысын үйінен жұмысына дейін, үйінен базарға дейін, үйінен емханаға дейін тасымалдауды ұйымдастырып беру мүмкін емес. Үлкен мегаполис болып жатқандықтан ондай болады. Автобустарға ауысып отырып баруды үйрену керек.
Біз жуырда әлеуметтік маңызы бар 10 бағыт ашамыз деп жоспарлағанбыз. Олар шалғай аудандарға қатынайды деп күтілуде. Ал бұл бағыттардың шығынын бюджеттен қарастыратын боламыз.

 

– Әкімдік тарапынан қоғамдық көлік компанияларына қаржылай көмек көрсетіледі ме?

– Әкімдік субсидия түрінде көмек көрсету үшін жеке компаниялар өздерінің шығыны мен табысын көрсету керек. Өйткені, шығын әдеттегіден аз немесе жоқ та болуы мүмкін. Осы үшін электронды билет жүйесін енгізуді қарастырып жатырмыз.

 

– Кейде кондукторлар бір көліктен екіншісіне ауыстырып мінгізеді. Бұның себебі неде?

– Кей жағдайларда техника болған соң бұзылады. Бірақ кондукторлар жолаушыларға сол жерде қалып қоймайтындай жағдай жасауы керек. Сондықтан, басқа көлікке отырғызады. Ал егер еш себепсіз өзгесіне ауыстырылып жатса, жолаушылар бізге хабарлауы керек. Негізінде көлік жолаушыларын соңғы аялдамаға дейін алып баруға міндетті.

 

– Тағы бір көп шағым түсетін мәселенің бірі – қоғамдық көліктердің қара түтіндетіп жүруі. Әсіресе, шағын автобустарда. Бұл бағытта қандай жұмыстар атқарылуда?

– Техникалық байқаудан өткен көлік жарамды болып есептеледі. Біздің тарапымыздан көлік газ, бензин немесе дизельмен жүрсін деген талап жоқ. Оған шектеу қойсақ, жеке кәсіпкерге қысым көрсетіп жатыр деп шағымданады. Негізінен автокөліктің экологиясын жергілікті полиция тексереді. Көліктен шығып жатқан түтіннің зияндылығын солар өлшейді. Қазіргі таңда қара түтін шығып жатқан қоғамдық көліктердің тізімін полицияға өткізіп жатырмыз. Жуырда рейд ұйымдастыру жоспарлануда. Айтып өтейін, қара түтін шыққан автобус, көліктердің жүргізушілеріне 2 АЕК көрсеткіш көлемде айыппұл салынады. Ал көлік иелері «Кейбір жанармай бекеттерінен жанармай құйсақ, түтін шықпайды. Басқаларынан құйсақ шығып кетеді» деген уәждерін айтуда.

 

– Келіп түсетін арыз-шағымдардың басым бөлігі қандай мәселеге байланысты?

– Келіп жатқан шағымдар көп. Көбі жарамсыз. Мәселен, «Е, автобус тола ғой е», «Автобус қашан келеді, е?» деп жазып жіберетіндер де бар. Маңызды шағымдар да келеді. «Осындай автобус, мына аялмадмаға тоқтамады» деген секілді. Біз осыған қарай тексеру жұмыстарын жүргіземіз. Кондуктор, жүргізушілердің де мәдениеттілігіне байланысты көп шағым түседі. Ол уақыттың еншісінде. Барлығын бірдей жұмыстан шығара да алмаймыз. Бұл жалпы мәдениеттілікке қатысты. Осы тұрғыда қоса кетерім, тек кондуктор, жүргізушілердің ғана емес, жолаушылардың да мәдениетін арттыру керек.

«Дордой» – жеңімпаз

Пятница, 06 Апрель 2018 06:00

Шымкентте спорт ардагері Махамбет Сапарбаевтың жүлдесіне арналған футболдан халықаралық жарыс өз мәресіне жетті. Жасөспірімдер арасында өткен турнирде 18 команда бақ сынады.

shymkala-27-4

Төрт күнге созылған жарыс қорытындысы бойынша Қырғызстанның «Дордой» командасы бас жүлдені жеңіп алды. Облыстық футбол мектебінің шәкірттері ІІ орынға, ал ақтөбелік футболшылар ІІІ орынға ие болды. Жеңімпаздарға арнайы медаль, кубогтар, бағалы сыйлықтар табысталды.

– Елбасы жас спортшыларға, жалпы, спортқа жақсы көңіл бөліп келеді. Өңір-өңірлерде, аудан-ауылдарда, осы Шымкенттің өзінде қаншама жаңа спорт ғимараттары бар. Мұның барлығы дені сау ұрпақ қалыптастыру үшін, әлемдік додаларда жақсы жетістіктерге жетудің алғышарттары. Бізден де көбірек Олимпиада чемпиондары шыға берсе екен деген тілек бар. Сондықтан, осындай жарыстарда өздеріңіздің шеберліктеріңізді көрсетіп, биік белестерді бағындыра беріңіздер, – деді Махамбет Баймырзаұлы жас футболшыларға арнаған сөзінде.

Қазақстан – әлемдегі ең төмен жеке табыс салығын қойып отырған бірден-бір мемлекет. Бұл туралы ҚР Парламенті Сенатының депутаты Әли Бектаев Шымкент қаласы активімен кездесу барысында мәлімдеді.


DSC 6253

Әли Әбдікәрімұлы Оңтүстік халқы Елбасының жолдаулары мен үндеулерін әрқашан қолдап, оның орындалуына атсалысып жүретінін атап өтті. Осыған орай Н.Назарбаевтың жуырда жасаған бес әлеуметтік бастамасының бірнеше бағытына тоқталды. 

Мемлекет басшысының бұл бастамаларының барлығында да халықты әлеуметтік қолдау мәселесі тұрады, дейді Сенат депутаты. Бүгінгі таңда Қазақстан жетім-жесірлерді, мүгедектерді, ардагерлерді, көпбалалы аналарды және тағы да басқа мұқтаж жандарды қолдап, әлеуметтік міндеттемелерін толық орындайтын бірегей ел. Көптеген мемлекеттерде мұндай әлеуметтік бастамалар мен әлеуметтік саясат жоқ. Ә.Бектаев осы жеңілдіктерге Елбасының үнемі қолдау көрсетуі аса маңызды екенін айтты. 

– Елбасының шағын несие беруді көбейту бастамасы бүгінгі таңда ауыл, қала тұрғындары үшін кәсіп бастаудың механизміне айналып отыр. 2011 жылы жұмыспен қамту бағдарламасы арқылы басталған шағын несие беру мәселесі қазіргі таңда өзін-өзі толық ақтады. Ол – дұрыс қадам. Осыған орай Мемлекет басшысы жыл сайын 15 мыңға жуық азаматқа шағын несие беру туралы тапсырма беріп отыр. Жергілікті билік те Елбасының осы бастамаларына қанат бітіріп, атсалысуы керек, – дейді Ә. Бектаев.

Жылу ақысын қалай төлейміз?

Среда, 28 Март 2018 04:15

Шымкенттегі Нұрсәт, Тұран шағынауданындағы, Қ.Төлеметов көшесіндегі, ескі шаһардағы 200 үй және ортақ жылу есептегіш құралдары орнатылған үйлердің тұрғындарына 2018 жылдың сәуір айында 21 ақпан мен 20 наурыз аралығында пайдаланған жылудың, ал мамыр айында 21 наурыз бен 23 наурыз аралығындағы түбіртектің төлемақысы келеді. Бұл туралы «Қуатжылуорталық-3» МКК тұрғын үй-коммуналды шаруашылық бөлімінің басшысы Марина Хохлова мәлімдеді. 

DSC 2666

Жоғарыда аталған тұтынушылар есепті кезеңде нақты пайдаланған жылу энергиясы үшін төлем төлейді. Ал «Энергияны пайдалану және азаматтық ғимарат жылуын қорғау» туралы мемлекеттік нормативтерге сәйкес, ортақ жылу есептегіш құралдары орнатылмаған үйлердің тұрғындары жылу энергиясы үшін 143 тәуліктің төлемін өтеуі тиіс. Өйткені, жылудың 1 шаршы метрі 142,31 теңге және қалалық жылу беру коммуналдық қызметі үшін есептелген норма – 0,094Гкал/м2. 

– Осыған орай, алаңы 64,7м2 пәтерде тұратын тұтынушылар айына 9207,46 теңге төлейді. Мәселен, қараша айында (30 күн)- 142,31*64,7=9207,46 теңге. Ақпан (28 күн)-142,31*64,7=9207,46 теңге. Бұл көрсеткіш 31 немесе 28 күнмен аяқталатын айларда да өзгермейді. Толық 1 ай болып есептеледі. Өйткені, кез келген қызметкер бір айда 31 күн, келесі айда 29 күн жұмыс істесе де жалақысын толық алады емес пе? Сондықтан, төлем бекітілген нормаға сәкес жасалуы керек, – деді Марина Хохлова. 

Айта кетейік, 2017-2018 жылдардағы жылу беру маусымы 2017 жылдың 20 қазанынан басталды, ал жылуға төлем 2017 жылдың 1 қарашасынан бастап есептелген.

Көктемді қондырып қанатына...

Вторник, 20 Март 2018 10:19

Дәл қазір Оңтүстік өңірде ағаштар бүршік атып, күннің көзі қыза түскен. Халық көшет отырғызу, аулаларды тазалау, жер аудару секілді жұмыстарға кіріскелі қашан. Бұл – көктемнің белгісі. Ал дана қазақ «Көктем келді дегенше, Наурыз келді десейші» деп бекер айтпаса керек.

Еліміздің бірқатар өңірлерінде әлі қақаған қыс. Соның салдарынан жыл сайын Солтүстік, Орталық, Шығысқазақстандықтар көкпар тартып, көкмайсада аунап, қымыз-қымыран ішіп, наурыз көже мен уыздан дәм тататын 22 Наурыз – Ұлыстың ұлы күнін мезгілінен кеш тойлайды. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында күнгей халқы Отандастарымызды осынау бүкілхалықтық мерекені Оңтүстікте бірге атап өтуге шақырады. 

Өздеріңізге белгілі, оңтүстікқазақстандықтар Әз-Наурызды Қазығұрттың басында, Түркістанның төрінде, Отырар мен Ордабасыда, Бәйдібек пен Төле биде және тағы басқа да көрікті жерлерде қарсы алады. Қала, аудандарда ауқымды іс-шаралар ұйымдастырылады. Мәселен, Отырар ауданы, Бестораңғыл елдімекеніндегі «Алаш» этноауылы талайдың қызығушылығын тудыруда. Қазығұрт асуындағы кеме қалған монументінің маңында да жыл сайын көкпар тартылып, алтыбақан тігіледі. 

Биыл өңірімізде «Ақсу-Жабағылының алқызыл қызғалдағы», «Агро fest», «Туған жерге тағзым», «Қауын fest», «Қымызмұрындық» секілді жобалар бастау алады. Сонымен қатар, Шардарада «Safari Shardara», Сарыағашта гольфтен «Open Saryagash» туристік форумдары өтеді деп күтілуде. Жалпы «Қасиетті Қазақстан» жобасына облысымыздан 104 нысан ұсынылған. Республика бойынша 100 нысан іріктелініп алынса, оның ішіне 23 нысан Оңтүстік Қазақстан облысынан еніп отыр. Қалған 81 тарихи-мәдени ескерткіш жергілікті маңызы бар қасиетті, киелі жерлердің тізіміне енгізілді. 

Қызық жайт – жыл сайын көпшілік жаңа жылды қарсы алуға Финляндияға, оның ішінде Лапландияға арнайы барады. Аңыз аяз ата мен қар қызын, бұғылар мен поляр шұғыласын тамашалайды. Осы секілді, жыл сайын Наурыз мерекесін тойлау үшін неге Оңтүстік Қазақстанға келмеске? Өңірде Фин табиғатынан кем түспейтін Сайрам-Өгем, Ақсу-Жабағылы, Қасқасу, Біркөлік, Тау самалы және тағы басқа да табиғаты тамаша жерлер көп. Саяхатты толыққанды ұйымдастырып беретін, бағасы қол жетімді сапалы туристік фирмалар қызмет етеді. 

Оңтүстіктің бас қаласы Шымкент қонақтарды күтіп алуға толықтай дайын. Шаһар биыл Әз-Наурызға ерекше дайындық жасады. Тек қала көшелеріндегі қызғалдақтардың өзі неге тұрады. Шымкенттің символына айналған 1 миллионнан аса қызғалдақ егілді. Ал «Қызғалдақ» су бұрқағының маңында қызғалдақтардан жасалған ең үлкен композиция орналасты. Сонымен қатар «Қошқар ата сейілі» көктем фестивалі, «Nauryz Zhastar Fest» іс-шарасы, «Ashyq Aspan» аэронавтика фестивалі және тағы басқа 4 күнге созылған, 20-ға жуық іс-шара өтеді деп жоспарланған. 

Оңтүстүкте түрлі ұлт өкілдері, әсіресе, түркі тілдес xалықтар тату өмір сүріп келеді. Олар да осы Наурыз мерекесін ерекше атап өтеді. Егер Оңтүстікке ат басын бұрсаңыз өзге ұлттардың Наурызда дайындайтын сүйікті тағамдарынан дәм татып, мәдениетімен жақынырақ танысуға мүмкіндік аласыз.

Осы арада былтырғы «Түркістан – Түркі әлемінің мәдени астанасы» жылына орай өткен «Наурызнама» мерекесін бір сәт еске алайық. Думанды мейрамға 10 мыңға жуық адам қатысты. Олардың арасында 23 елден, 25 ұлттан келген 300-ге жуық шетелдік қонақ, халықаралық ұйым өкілдері де бар. Ұлыстың ұлы күніне орай Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңында этно ауыл құрылып, онда ұлттық нақышта әрленген 12 қанатты 33 киіз үй тігілді. Сондай-ақ, жиналған жұртшылыққа 1 тоннадан астам палау дайындалып, 1500 литр Наурыз көже үлестірілді. 

Ендеше, биылғы Наурыз тойын өз көзіңізбен көріп, құрметті қонақ болыңыз! Асық атып, ләңгі тебіңіз. Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Сауран, Сығанақ, Отырар және тағы басқа киелі жерлерді отбасыңызбен аралап, көкжиегіңізді кеңейтіңіз. Шымшаһарға республикамыздың кез келген жерінен ұшақпен, пойызбен немесе көлікпен келуге де болады. Бағалар да қол жетімді. Қонақ үй мен ең арзан әрі дәмді тағамдар да Оңтүстікте екенін тағы бір еске саламыз. Қош келдіңіздер!

Жаңғырып жеткен Наурыз

Вторник, 20 Март 2018 10:03

Ұлыстың ұлы күні, қазақтың төл мерекесі, көктемнің жаршысы болған 22 Наурыз мейрамы да келіп жетті. Жыл сайын көктеммен бірге асыға күтетін жыл басын биыл да кең көлемде атап өтпекпіз. Кеңес үкіметі үстемдік құрып тұрғанда осынау ұлттық мерекемізге тыйым салынып, араға тек 62 жылдан соң ғана қайта оралған болатын. Бүгінде сол Әз-Наурызымыздың қайта тірілуіне үлес қосқан азаматтарды біреу білсе, біреу білмес.

DSC 8442

...Дінмұхамед Қонаевтың орнында Колбин отырған кез. 1926 жылдан бері Наурыз мерекесі «ислам дінінің қалдығы» деген желеумен мемлекеттік деңгейде тойланбай келді. Әр қазақ өз жанұясында ғана атап өтті. Сол кездегі Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің идеологиялық хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында Колбинге кіріп, Наурыздың дінге ешқандай қатысы жоқтығын, оның халықтық мереке екенін дәйекті дәлелдермен айтып жеткізеді. Себебі, Колбиннің де сол кездегі бар мақсаты – өзі басқарып отырған қазақ халқының жүрегіне өтірік болса да жол тапқансымақ сыңай танытып, басқаруды оңтайландыру болған. Жәнібеков соны дөп басады. Сосын, Мұхтар Шаханов ағамызға: «Сен халықтың арасында жүрген азаматсың, ақынсың. Тарихта хандардың қасында ақындары болған. Олар халықтың сөзін сөйлеп отырған. Наурыз насихаты сендердің ауыздарыңмен айтылу керек. Сен осыны мәселе етіп көтер!» деп тапсырады.

Осыған орай 1988 жылы 4 ақпан күні «Лениншіл жас» газетінде жарияланған «Тамырыңды терең жібер» атты Мұхтар Шахановтың сұхбаты наурыздың алғашқы қарлығашындай болды. Олай дейтініміз, осы сұхбаттан соң Мұхаң арнайы хат әзірлеп, Колбиннің өзіне кірген. 

Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы мен қазақ ақынының арасындағы текетірес ұзаққа созылады. 

– Екеуміз көңілсіз қоштастық. Колбиннен шыққаннан кейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевқа жолығып, Колбинге Наурызды тірілту туралы арнайы хат тастағанымды айттым. 

– Өте дұрыс жасағансың, – деді Нұрекең. – Енді сенің ол хатыңды Колбин Бюро мүшелеріне жіберуі тиіс. Көбісі көлеңкесінен үріккендер ғой. Жәнібеков екеумізден басқалары қолдай қояды деп ойламаймын. Дегенмен өзім бар күшімді саламын. Ал сен Колбиннің соңынан қалма. Басқа жазушыларды да, өнер қайраткерлерін де қосып, бірлесіп қимылдаңдар. Мерекені нақ осы биылдан бастап жіберелік. Уақыт тым аз қалды. Колбин келісімін бере қалған жағдайда Наурызға қаржы бөлу мәселесі Министрлер Кеңесіне келіп тіреледі ғой. Ол жағынан қам жеме. Батыл кірісе бер. 

Нұрсұлтан Назарбаевтың бұл сөзі Мұхтар Шахановты тіпті де қанаттандырады. Айтса айтқандай, 1988 жылдың 11 наурызы күні «Лениншіл жас» газетінде «Жазылған жай, пікір, тілек, ұсыныс: «Тамырыңды терең жібер» деген тақырыппен белгілі ақын жазушылар Сырбай Мәуленов, Сафуан Шаймерденов, Сұлтанәлі Балғабаев, Смағұл Елубаев, Құрманғазы Қараманұлы, Серік Асылбеков, Ұлықбек Есдәулетовтердің Мұхтар Шахановтың пікірін қуаттаған «Орынды ұсыныс» атты бірлескен хаты жарияланады. Жер-жерден қолдау білдіріп, хат жазған оқырмандар да көп болды. Наурыздың Ислам дініне қатысын анықтау міндетін алған Министрлер Кеңесі жанындағы діни мәселелермен айналысатын бөлімнің меңгерушісі Тельман Сауранбеков те Мұхтар Шахановтың өзімен сөйлесіп, Колбинді көндіруге тиісті ақыл-кеңесін айтады. 

Мұхтар Шаханов 1988 жылы 

Қазақстан компартиясы орталық комитетінің 1-ші хатшысы Колбинге Наурыз мерекесін қайта тірілтуге арналған хат жазады. Бұл хат орталық комитетінің бюросында бюро мүшелерінің талқысына салынып, Наурызды тойлауға Нұрсұлтан Назарбаев пен Өзбекәлі Жәнібековтен басқасы түгелдей қарсы шығыпты. 

Келесі кездесуінде Колбин Мұхтар Шахановқа: «Бюро мүшелерiнiң көбi қарсы. Наурызды Ислам дiнiнiң қалдығы деп жатыр, сондықтан ренжіме», – деп ашығын айтады.

Сол кездегі жағдайды Мұхаң былай деп еске алды. «Кешiрiңiз, Геннадий Васильевич, – дедiм өршеленiп. – Бюро мүшелерiнiң көпшiлiгi тарихты бiлмейдi. Мәселен, Ислам дiнi бұл өлкеге сегiзiншi ғасырдан ене бастаған. Ал, Наурыз қазақ даласында одан бұрын тойланған. Бюро мүшелерiнiң көпшiлiгi ең әрiсi қазақтың нөмiрi бiрiншi ақыны Абайды да оқымаған… Абайдың орыс тiлiне аударылған кiтабын әдейi ала барған едiм. Атыңнан айналып кетейiн ұлы атамыздың қысылған шақта мұншалықты пайдасы тиедi деп кiм ойлаған. Ұлы ұстаздың «Бiраз сөз қазақтың қайдан шыққандығы туралы» қарасөзiн Колбиннiң алдына жайдым. Ол жалма-жан асты қызыл сиямен сызылған жолдарды қарап шықты да, ойланып қалды.

– Ендi, Геннадий Васильевич, мынаған назар аударыңыз, – деп «шабуылға» қайта шықтым. – Қазақ жерiне Ислам дiнi келместен бұрын Наурыз мейрамын армяндар «Навосарди», чуваштар «Нарас ойахе» деп атаған. Ал армяндар мен чуваштардың мұсылман емес екенiн өзiңiз бiлесiз. Бұл тiптi Қазақ Совет Энциклопедиясында жазылған. Шындығы солай болғанымен, бiрақ ол кiтапта «Ислам дiнi келместен бұрын» деген сөз жоқ едi. Әдейi белiнен басып жiбердiм. Оның сәл мүдіріп қалғанын пайдаланып, тағы бастырмалата жөнелдім.

– Тегінде Наурыз мерекесін түркі тілдес халықтардың барлығы талай жылдан бері тойлап келе жатыр. Бұл бізге жаңа жылмен пара-пар. Халық айналаны тазалап, ағаш отырғызады. Өкпе-реніші болса кешіріп, кінәлілер кешірім сұрайды. Желтоқсаншыларды нашақорлар, маскүнемдер, бұзақылар дедіңіздер. Компартия орталық комитетінің саяси бюросы қазақ халқын қаралады. Түбінде ақиқат орын алған кезде сізге қазақ жұрты жылы шыраймен қарамайды. Егер Наурыз мерекесін тойлауға рұқсат берсеңіз, халық сізге оң көзбен қарайтын болады деп едім, Колбиннің көзі жайнап кетті. 

– Сiз жеңдiңiз! – Колбин орнынан тұрып келiп, қолымды алды». – дейді Мұхтар Шаханов. 

Осылайша Наурызды тойлау мәселесіне Колбиннің беті бері қарайды. Бірақ оны өткізу мерзіміне келгенде ол тағы өзгереді. Өйткені наурызға бірнеше-ақ күн қалған еді. «Биыл мерекені наурыздың 22-сінде емес, тіпті 22 сәуірде өткізелік» деп табандап тұрып алады Мұхтар Шаханов.

Ақыры Наурыз қазақтың еншісіне бұйырды. Сөйтіп араға 62 жыл салып, 1988 жылы 30 наурыз күнi Алматыдағы Максим Горький атындағы демалыс паркiнде Наурыз мейрамы тойланды. Мерекеге 100 мыңдай адам жиналды. Өшкенi жанып, өлгенi тiрiлгендей болған халық жиылмағанда қайтсін?! Наурыз мейрамын көне салт-дәстүр арнасына бұруда сол кездегі Алматы қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары Жібек Әмірханова ерекше еңбек сіңіреді. Наурыз күнгі Республика сарайының алдында сап түзеген «Шеберлер ауылы», адамдардың бір-бірімен төс қағыстырып амандасуы, «Наурыз тілек», «Наурыз бата» рәсімдері, Алматы көшелерінде сап түзеген қазақ ертегілеріндегі «Алдар көсе», «Тазша бала», «Батырлар шеруі» және оған қажетті түйелер табу, Горький паркіне Наурызбай, Наурызгүл есімді адамдарды жинау, «Алтыбақан», «Балтамтап», «Тең көтеру», «Бағана өрмелеу», «Арқантартыс», «Жаяу жарыс», т.б. толып жатқан, бүгінде ұмытылуға айналған рәсімдерді тірілту – түгелдей осы Жібек Әмірханованың жасаған жұмыстары.

Наурыздың қазаққа қайтып оралуын қазіргі Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың, ұлттың біртуар ұлы, марқұм Өзбекәлі Жәнібековтің, қазақтың қайсар қызы Жібек Әмірханованың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, Мұхтар Шахановтың ұсынысын қолдауының жемісі десек, артық айтқандық болмас. 

Осылайша салт-дәстүр қайта жаңғырды. Жыл басын елдегі мектеп, аурухана және тағы басқа мекемелер ұжым болып атап өтті. Сол бір тарихи сәтке куә болғандардың айтуынша, Әз-Наурыз мерекесін сағынып қалғандары сонша, мейрам қыркүйек айына дейін жалғасыпты. Келесі жылдан бастап КСРО құрамындағы түрік тілдес ұлттар да Наурызды мемлекеттік деңгейде тойлай бастаған.

Мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібеков Наурыз жайлы былай деген: 

– Наурыз арқылы біз халқымыздың тамаша салт-дәстүрлерін, үйлесімді әдет-ғұрпын, асқақтаған әні мен күмбірлеген күйін, мың бұралған биін, тіл үйірген дәм-тұзын, талғамы мол қол өнерін танытуға, насихаттауға, керек десеңіз, жұрттың мақтаныш сезімін оятуға мүмкіндік алдық, ағайын. Қазір жұртқа осындай ауызбіршілік, ынтымақ, тату-тәттілік керек-ақ. Өйткені жетпіс жылдан астам уақыт бойы келелі істерді «науқаншылықпен» өткізіп, жаман үйренген жұрттың қайта құрылудың о баста ойластырылғандай оп-оңай болып шақпағанын көрген бетте-ақ тауы шағылып, тауаны қайтып қалатыны рас. «Орнында бар оңалар» дегендей, қазіргі ел басына түскен кемтарлықтан да, жоқшылықтан да құтылармыз. Бірақ иманжүзділік, инабатталық, бауырмалдық сезімнен айырылсақ оның орны тола қоймас. 

...Ия, 1988 жылдан бері қайта тойлана бастаған Наурыз мерекесінің жаңғыруының негізгі идеясы мен бастамашысы Өзбекәлі Жәнібеков болғанын тарих ұмытпайды.

Страница 1 из 15