Шымкент қаласының әкімі Мұрат Әйтеновтың төрағалығымен ТМД елдерінің мәдени астанасы іс-шараларын өткізу және дайындық жұмыстары бойынша мәжіліс өтті.

13131

Мәдени астана мәртебесін жоғары деңгейде атап өту үшін қала әкімдігі негізгі 6 бағытты қамтитын тапсырма-жоспарды бекітіп, бүгінде тиісті жұмыс басталып кетті.
Мәдени астана жылы ТМД елдері мен ЮНЕСКО көлемінде аталып өтілетінін айтқан қала басшысы осы арқылы қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдениетін әлемге танытуға мүмкіндік мол екеніне тоқталып, іс-шараны жоғары деңгейде өткізу бойынша жауапты сала жетекшілеріне бірқатар нақты тапсырмалар жүктеді.

Тапсырма-жоспарда салалық басқармаларға құрылыс, көлік инфрақұрылымы мен туристік инфрақұрылымды дамыту, денсаулық сақтауды ұйымдастыру және еріктілерді тарту арқылы медициналық пункттердің жұмысын ұйымдастыру бағыттары қамтылған. Сонымен қатар өрт қауіпсіздігі және құқықтық тәртіпті, ақпараттық қолжетімділікті қамтамасыз ету мен әлеуметтік-мәдени қоғаммен байланыс іс-шараларын өткізу бойынша да нақты міндеттер көрсетілген.

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Агенттігінің Төрағасы А. Шпекбаев «Егемен Қазақстан» республикалық газетінің бас редакторы А. Шағалақовқа Агенттіктің 2019 жылғы жұмысының қорытындылары туралы сұхбат берді.
Жемқорлықты түп-тамырымен жою – күн тәртібінен түспейтін күрделі мәселе. Мемлекет пен қоғамның іргесін сөгіп, елдің ілгерілеуіне үлкен кедергі келтіретін бұл «кеселмен» күреске Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әуелден айрықша мән беріп, осы бағыттағы іс-шараларды күшейту үшін өз Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігін қайта құрғаны белгілі. Біз агенттік төрағасы Алик Шпекбаевпен арнайы жолығып, атқарылып жатқан жұмыстардың барысы жөнінде сұрап білдік.

ЕГЕМЕН ҚАЗАҚСТАН 3

Көп асқанға – бір тосқан

– Алик Жатқамбайұлы, былтыр Мемлекет басшысының Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігін қайта құру кезінде жаңа департаменттер ашу туралы шешім қабылданды. Соның ішінде квазимемлекеттік секторда жемқорлықтың жолын кесу арнайы бір департаментке жүктеліпті. Нәтижесі қалай болып жатыр?

– Өздеріңізге мәлім, Тұңғыш Президент - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде белгілеп, әрдайым назарында ұстаған болатын. Былтыр Мемлекет басшысының Жарлығымен Агенттік қайта құрылғаннан кейін, оның идеологиясы мен жұмыс тәсілдері де өзгерді. Біз сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласында әділдік, сенім және парасаттылық құндылықтарына негізделген түбегейлі бетбұрыс жасап жатырмыз.

Үкіметтің былтыр 15 шілдеде өткен кеңейтілген отырысында Президент квазимемлекеттік сектордағы субъектілер қызметінің тиімділігі, сыбайлас жемқорлықпен күрес, құқық қорғау және сот жүйесін реформалау туралы мәселе көтерген болатын. Осыған орай Агенттік былтыр квазимемлекеттік сектордағы, құқық қорғау және сот органдарындағы сыбайлас жемқорлық қылмыстарын анықтау, жолын кесу міндеттерін іске асыратын дербес департамент құрды.

Оның құзіретіне құқық қорғау және сот саласының мекемелері, сондай-ақ аудандық құрылымдарға қоса республикалық және облыстық деңгейдегі 154-тен аса мекеме кіреді. Барлық облыстар мен республикалық маңызы бар қалаларда орналасқан еншілес компанияларды қоспағанда, квазимемлекеттік сектордың 58 шаруашылық субъектісі бар. Сектордың қаржылық айналымы елдің ішкі жалпы өнімінің 59%-дан астамын құрайды және 35 триллион теңгеден асады. Бұл – жемқорлыққа бейім кейбір басшылар мен қызметкерлердің бюджет қаражатын жымқырудың түрлі жолдарын жасауына түрткі болады. Аталған департаменттің жұмысы сондай жүйелі жемқорлық фактілерін анықтауға бағытталған.

Жалпы, мемлекеттік органдармен қоса, сыбайлас жемқорлыққа бейім келетін квазимемлекеттік секторда былтыр 324 құқық бұзушылық тіркелді. Сыбайлас жемқорлық қылмыс жасағаны үшін 196 тұлға жауапкершілікке тартылды, олардың жартысына жуығы, 82-сі – әртүрлі деңгейдегі басшылар. Негізінен сатып алу, мемлекеттік бағдарланы іске асыру кезіндегі жымқыру, лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану, парақорлықпен тұтылғандар.

Квазимемлекеттік сектор ұйымдарының арасында жемқорлыққа ең бейім «Қазақстан Темір Жолы ҰК» АҚ қызметінде 45 тұлғаға қатысты 81 жемқорлық қылмыс тіркеліп, 34 тұлға сотталды. Кейбір басшылар вагондарды кедергісіз өткізу үшін кәсіпкерлерден ірі көлемде пара бопсалаумен айналысқан. Бұл ұйымдасқан қылмыстық схемалар заңсыз баюға мүмкіндік беріп, пара сомасы 100 мыңнан 5 миллион теңгеге дейін жеткен. Мұндай фактілер Ақмола, Ақтөбе, Алматы, Қостанай, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан облыстарында анықталды.

Сонымен қатар бюджет қаражатын жымқыру фактілері акционерлік қоғамдардың корпоративтік қорлары құратын жеке мекемелерде де анықталды. Мысалы, «Astana Motorsports» мекемесінің басшысы («Астана» Президенттік спорт клубының құрамында) Артур Ардавичус әлем чемпионаттарына қатысып, Қазақстанның имиджін арттыруға арналған 2,1 млрд теңге көлеміндегі мемлекет қаржысын жымқыру бойынша күдікке ілінді. Бұл қаражат команда мүшелерінің оқу-жаттығу жиындарына және жарыстарға қатысуға арналғаны анықталды. А.Ардавичусқа халықаралық іздеу жарияланып, тергеу жалғасуда. Күдікті кінәсінің деңгейі туралы түпкілікті шешімді сот шығарады.

– «Astana Motorsports» басшысына халықаралық іздеу жарияланғанын айтып қалдыңыз. Жалпы қазір шетелдерде қанша адам жасырынып жүр? «Астана LRT» жобасына қатысты айыпталған азамат та шетелде жүр. Бұл жобаның төңірігіндегі дау-дамай қалай шешіліп жатыр?

– Жалпы, шет мемлекеттерде жасырынған, халықаралық іздеу жарияланған Қазақстан азаматтарын іздеу Бас прокуратураның, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің, Қорғаныс, Ішкі істер, Сыртқы істер министрліктерінің бірлескен бұйрықтарының негізінде және еліміздің құзіреттi органдарының Интерполмен өзара іс-қимылы арқылы іске асырылады. Қазіргі таңда Агенттік алыс және таяу шетелдерде жасырынған 33 тұлғаны іздестіруде. Соның 21-і Еуропа елдерінде жасырынып жүр. Біз тиісті жұмыстарды жалғастырып жатырмыз.

Ал «Астана LRT» құрылысы жөніндегі мәселеге келсек, бұл – Мемлекет басшысының және қоғамның жіті назарында. Былтыр 9 қазанда Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігінде өткен елорданы одан әрі дамыту мәселелері жөніндегі мәжілісте Президент осы даулы істі тергеуді жеделдетуді тапсырған еді. Бүгінде «Астана LRT» құрылысына қатысты қылмыстық іс бойынша «қамауда ұстау» бұлтартпау шарасымен үш күдіктіге халықаралық іздеу жарияланған.

Іздестіруді өкілетті органдар, сондай-ақ Интерпол жүргізеді. Тиісті заңнамаларға сәйкес, іздестірілетін тұлғалардың жүрген жері анықталғаннан кейін оларды ұстау және Қазақстанға қайтару шаралары қабылданады. Бұл мәселе халықтың ерекше назарында екенін ескеріп, Агенттік былтыр БАҚ өкілдері үшін 2 мәрте баспасөз мәслихатын өткізді. Тергеу кезінде анықталған фактілерді жұртшылыққа уақтылы жеткізуге және бөлісуге тырысамыз.

– Қазақстан шетел асқан қылмыскерлерді жазалауға ықпал ететін Еуропа Кеңесінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобы (ГРЕКО) бастамасына қосылды ғой. Бұл мүшеліктің жалпы қандай мүмкіндіктері бар?

– 2019 жылы 30 желтоқсанда Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасы мен Еуропа Кеңесі арасындағы ГРЕКО және бағалаушы топтар мүшелерінің артықшылықтары мен иммунитеттеріне қатысты келісімді ратификациялау туралы» заңға қол қойып, Қазақстан аталған ұйымның 50-ші мүшесі болып танылды. Таяуда ғана 15-16 қаңтарда ГРЕКО Атқарушы хатшысы Джанлука Эспозито елімізге алғашқы сапармен келіп, Президентпен, менімен және Жоғарғы сот төрағасымен, құзіретті мемлекеттік органдардың өкілдерімен кездесті.

Ең бастысы, бұл мүшелік Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын халықаралық сарапшылардың объективті бағалауына жол ашады. Сондай-ақ, ГРЕКО жұмысына белсене қатысу әрі қарай сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық жауапкершілік туралы Конвенцияны ратификациялауға мүмкіндік береді. Келешекте бұл Еуропа елдерімен құқықтық көмек көрсету, қылмыскерлерді экстрадициялау және олардың заңсыз иемденген мүліктерін қайтару мәселелеріндегі ынтымақтастықты нығайтуға септігін тигізеді.

Қарамағындағы қызметкер үшін әрбір басшы жауапты

– Президент өз Жолдауында сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыс жасалған мекеменің бірінші басшысының жауапкершілігін заңнамалық және нормативтік тұрғыдан нақты белгілеу керек екенін айтты. Соған орай, бағынышты қызметкері жемқорлықпен ұсталған басшының қызметтен кетуі қоғамда көп талқыланды. Осы мәселеге тоқталсаңыз.

– Президент былтыр 26 қарашада Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» заңына бағынышты қызметкерлердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін басшылардың дербес жауапкершілігін қарастырған заңнамалық түзетулер пакетіне қол қойды. Заңның жаңа редакциясына сәйкес саяси басшының өз қызметін доғаруға өтініш беруінің басты шарты – оған тікелей бағынышты қызметкерге қатысты заңды күшіне енген соттың айыптау үкімі болуы немесе ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы шешімнің қабылдануы.

Басшының жұмыстан кетуге өтініш беретін мерзімі – 10 күнтізбелік күн. Екінші шарт – тікелей бағынышты қызметкер жасаған қылмыс басшы саяси лауазымға тағайындалған күнінен бастап 3 ай өткеннен кейін жасалуы. «Қызметтен кету» түсінігі тек саяси қызметшілерге қатысты қолданылады. Жұмыстан кетуді қабылдау немесе қабылдамау саяси мемлекеттік қызметшіні тағайындаған тұлғаның құзіретінде.

Мемлекеттік әкімшілік қызметшілер болып саналатын басшылар осыған ұқсас жағдайларда жұмыстан босатуға дейінгі тәртіптік жауапкершілікке тартылады. Сондай-ақ, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, квазимемлекеттік субъектілердің басшыларына сыбайлас жемқорлықтың алдын алуды өз міндетінде жүйелі ескермегені үшін тәртіптік санкциялар енгізілген.

Мен бұл мәселе бойынша былтыр 6 желтоқсанда Фэйсбук әлеуметтік желісіндегі парақшамда арнайы жазба жариялаған болатынмын. Біздің міндетіміз – басшыларды өз ұжымдарында сыбайлас жемқорлықтың алдын алумен және ескертумен сөз жүзінде емес, іс жүзінде айналысуға мәжбүрлеуге саяды.

– Жалпы кейбір жоғары лауазымдағы тұлғалар ұсталып кеткенімен, олардың орнын басқан қызметкерлер де жемқорлықпен шатылып жатады. Неге мұндай жаманат жағдайлар кейінгілерге сабақ болмайды? Жең ұшынан жалғасқан жемқорлықтың жолы қайтсе кесіледі?

– Өкінішке қарай, сіз айтқандай фактілердің орын алғанын мойындауға мәжбүрмін. Бұл мәселені моральдік тұрғыдан тарқатып көрейін. Шындығында, кейбір басшылар өкінішті істен сабақ алудың орнына, сол отқа қайта түсіп жатады. Адамның өкінішті немесе өнегелі іс-әрекеті оның бойындағы моральдік-адамгершілік қасиеттерінің тереңдігіне байланысты деп ойлаймын.

Біз «Малым – жанымның, жаным – арымның садағасы» деп өмір сүрген ата-бабаның ұрпағы емеспіз бе? Таяуда ғана Президент Қ. Тоқаевтың «Egemen Qazaqstan» газетінде жарияланған «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» мақаласында халқымыздың дана перзенті Абай Құнанбаевты «бір ғасырдан астам уақыт бұрын ұлтты жаңғыруға, жаңаруға, жаңа өмірге бейім болуға шақырған» деп атап өтті. Ендеше, біз осы жаһандану заманында жаманнан жиреніп, жақсыны үйренуіміз және «көнерген» түсінік пен «қалтаның ғана қамын» ойлайтын қамсыздықтан арылуымыз қажет деп санаймын.

Елбасы айтпақшы, «Абай сөзі – қазақтың бойтұмары. Абай мұрасы – қазақтың ең қасиетті қазынасы». Сондықтан біз әрдайым Абайдың сарқылмас терең философиясына жүгінеміз. Ұлы ойшыл «Пайда ойлама, ар ойла, талап қыл артық білуге» деп алдымен арды асқақтатқан. Ар-ұяты терең, ынсапты, тәрбиелі және адал адам ешқашан «ала жіпті аттамайды» деп сенемін. Кемеңгер ойшыл әл-Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие керек. Тәрбиесіз берген білім – адамзаттың қас жауы, ал келешекте оның өміріне қауіп әкеледі» деген екен. Сондықтан, тәрбиеге аса мән беру керек. Тәрбиесіздік тойымсыздық пен түрмеге жетелейді, ал қанағат қарын тойғызады.

Осы ретте, кез келген қызметкер «қалта мен қарынның» қармағынан шығып, жемқорлықты өзінің ертеңгі ұрпағының бақытты болашағын ұрлау, тұтас Отанына жасаған опасыздық ретінде түсініп, парасаттылық және ізгілік қағидаларын ұстанса, Қазақстан келешекте жемқорлықсыз мемлекетке айналады деп сенемін. Менің ойымша, жемқорларды түрмеге тоғыту, қоғамды үнемі қорқынышта ұстау жемқорлықты түбегейлі жеңе алмайды. Бізге сыбайлас жемқорлық қылмыстарының алдын алу, оған жол бермеу және жемқорлықты мәнсіз ету – өте маңызды. Парасаттылық идеологиясын қалыптастыру – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы табыстың басты факторы. Осыған орай, Агенттік үкіметтік емес сектор мен сарапшылардың әлеуетіне сүйене отырып, қоғамда парасаттылық мәдениетін қалыптастыру арқылы жемқорлыққа қарсы күресті арттыруға күш салуда.

Негізі, барлық басшылар мен мемлекеттік қызметшілерге сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңына сәйкес міндеттелген. Заңда көзделген сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау және мониторинг жүргізудің тиімді тетіктері арқылы кез-келген басшы ұжымда жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау, алдын алу және жоюға қатысты тиісті шаралар қабылдай алады. Сондықтан, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тек уәкілетті органның ғана емес, барлық басшылар мен мемлекеттік қызметшілердің, тұтас қоғамның міндеті әрі азаматтық борышы деп санаймын.

– Агенттіктің кадр саясаты, қызметкерлер іріктеу жұмысы қалай жүргізіліп жатыр?

– Таяуда Қасым-Жомарт Тоқаев Президенттік жас кадрлар резервінің мүшелерімен кездесу барысында «Әр заманда кез келген халықтың білімді және білікті азаматтарының ортақ мүддеге топтасатын кезеңі болады. Осылайша ұлтты биікке жетелейтін, жаңаша дамуға бастайтын шоғыр қалыптасады. Жаңа Қазақстан үшін де осындай маңызды әрі жауапты сәт келді деп санаймын», деді. Аталған кадр резервіне Агенттіктің орталық аппараты мен территориялық департаментінің 5 қызметкері өтті.

Осыған орай, Агенттік жұмысына жасампаз, жаңашыл жастарды тарту басымдыққа ие. Былтыр Агентікті қайта ұйымдастыру барысында қызметкерлердің басым көпшілігі өз бағыттарын сақтап қалды. Бізде берік ұстанатын меритократия қағидатына сәйкес жүзден аса қызметкер жоғары лауазымдарға тағайындалды. Жеке құрам басқа құқық қорғау және арнаулы органдардың жоғары білікті мамандарымен күшейтіліп, ұлттық қауіпсіздік органының – 13, прокуратураның – 23, азаматтық сектордың – 17, Президент Әкімшілігінің 5 қызметкері қабылданды. Жалпы, кадр саясатында отандық және шетелдік жетекші білім ордаларын бітіргендерге басымдық береміз.

Агенттікте қазір шетелдік жоғары оқу орындарының 17 түлегі жұмыс істейді, оның 7-еуі «Болашақ» халықаралық бағдарламасымен оқыған. 3 қызметкер PhD дәрежесіне ие, 6 ғылым кандидаты, 96 магистр бар. Агенттікте жұмыс істеуге сұраныстың өте жоғары екенін атап өткен жөн. Әкімшілік лауазымдар бойынша конкурстарда бір бос орынға үміткерлер саны 25 адамға дейін жетуі – осының айғағы.

Былтыр қызметкерлердің жаңа генерациясын қалыптастыру және жастар жылын қолдау мақсатында «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің 30 жаңа тұлғасы» атты рекрутингтік жоба іске асырылды. Конкурс нәтижесінде 25 үміткер қызметке тағайындалды. Біз кадр саясатын жаңғырту және дәйекті жүргізу арқылы азаматтардың жоғары сенімін қамтамасыз етуді көздейміз. Осы ретте қабылданып жатқан шаралар мекеме жұмысының тиімділігін арттыруға, қызметкерлердің халыққа адал және қалтқысыз қызмет етуіне ықпал етеді деп үміттенемін.

Ашықтық жемқорлыққа қарсы күреске септеседі

– Ашықтық пен әділдік – сыбайлас жемқорлықпен күресте негізгі қағидат. Осы ретте еліміздің өңірлерінде жүзеге асып жатқан «Адалдық алаңы» жобасының тиімді тұстарын айтып берсеңіз.

– Азаматтық қоғаммен ашық және айқын қарым-қатынас орнату – мемлекеттік аппаратты дамытудың басты қырының бірі. Біз үшін ең алдымен ашық, тиімді құқық қорғау органын және қоғамдық диалог құру маңызды. Жемқорлыққа қарсы жобадан жалпыұлттық қозғалысқа айналып, күн өткен сайын қарқын алған «Адалдық алаңы» жобасы осы өзгерістердің басында тұр. Бүгінде «Адалдық алаңының» жобалық кеңселері облыстық әкімдіктер мен орталық мемлекеттік органдарда тұрақты жұмыс істейді. Үкіметтік емес сектордың, бизнес-қауымдастық пен азаматтық қоғам өкілдерінің, танымал қоғам қайраткерлері мен халықаралық ұйымдардың белсенді қолдауымен асырылатын жоба өз тиімділігін көрсетті.

«Оpen space»-ке көшу арқылы мемлекеттік органдарды трансформациялау жалғасуда. Бұл форматқа 960-қа жуық мемлекеттік мекеме көшті. Жүзден аса сервистік әкімдік ашылып, 4 мыңға жуық басшы бірінші қабатқа ауысты. Мұндай жаңа тәсілдер шенеуніктердің ұйымдастырушылық мәдениетінің өзгергенін ғана емес, тұтынушыларға бейімділігі артқанын да айғақтайды.

Тұрмыстық сыбайлас жемқорлықты азайту, мемлекеттік қызмет көрсету сапасын жақсарту мақсатында құрылған «Адалдық алаңы» жобасының аясында түрлі саланы қамтитын «Саналы ұрпақ», «Адал ұрпақ», «Сапалы жол», «Адал жол», «Protecting Business and Investments» жобалық кеңселері, қоғамдық бақылауды қамтамасыз ететін арнайы мониторингтік және ақпараттық-ағарту топтары жұмыс істейді.

Мәселен, «Protecting Business and Investments» жобасының аясында отандық және шетелдік капиталдың қатысуымен жалпы сомасы 12,1 трлн теңге болатын 421 бизнес-жоба сыбайлас жемқорлыққа қарсы сүйемелдеуге ие болып отыр. Инвестициялық жобалардың 28%-ы шетелдік инвесторлардың үлесінде. Кәсіпкерлер мен инвесторлардан келіп түскен шағымдардың 90%-ы (684 шағымның 625-і) олардың мүддесіне шешілді.

6 мыңнан астам мектепте 1 млн жуық мүшесі бар «Адал ұрпақ» мектеп клубы жұмыс істейді. Осы клубтар арқылы былтыр 25 мыңнан астам іс-шара ұйымдастырылып, еліміздің барлық жалпы білім беретін мектептерінде жалпыреспубликалық «Адалдық сағаты» акциясы өткізілді. Бұған қоса «Transparency Internatioanal Kazakhstan» ҚҚ қолдауымен «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жазғы мектептер» мен парасаттылық мектептері жұмыс істеді.

Скандинавия елдерінің тәжірибесі бойынша «Адалдық дүкендері» (Integrity Shop) ашылды. Жалпы, еліміздің барлық өңірлерінде халықты ішкі мәдениет пен парасаттылыққа тәрбиелеуге бағытталған 5 мыңға жуық сатушысыз дүкен жұмыс істейді. Сондай-ақ, былтыр «Адалдық алаңы» жобасы қоса ұйымдастырушы ретінде өткізген «Халық заңгері» акциясында 18 мың азаматқа тегін құқықтық кеңес беріліп, оған 2 500 сарапшы қатысты. Акция бір уақытта 176 елдімекенде өткізілді.

Бір сөзбен айтқанда, қоғамдық бақылау мен үкіметтік емес сектордың белсенділігі артуына байланысты, мемлекет пен қоғам арасындағы алшақтық азайды. Сол себепті мемлекеттік аппарат неғұрлым ашық және айқын бола түсті. Менің ойымша, «Адалдық алаңы» алдағы уақытта ар мен адалдықтың, әділдік пен заңдылықтың, сенім мен парасаттылықтың орталығына айналуы тиіс. Мен қоғам мен азаматтардың ұтымды ұсыныстары мен пайымды пікірлері Агенттік пен «Адалдық алаңы» жобалық кеңсесінің жұмысын одан әрі жетілдіріп, қарқынын күшейтетініне сенемін.

– Жемқорлық фактілері туралы хабарлаған азаматтық ұстанымы бар ел тұрғындарын ынталандыру тәжірибесі енгізілді. Былтыр Call-орталыққа қанша қоңырау түсті және оларға қандай көлемде сыйақы берілді. Бұл ретте қай өңірдің тұрғындары көбірек белсенділік танытты?

– Агенттік Президент Қ.Тоқаевтың «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидатына сәйкес халықтың мұң-мұқтажын естіп қана қоймай, оны шешуге тырысып жатыр. Өзім азаматтарды апта сайын, орынбасарларым мен басқа басшылар күн сайын қабылдайды. Былтыр 2 201 азамат қабылданып, олардың саны бұрынғымен салыстырғанда 3 есеге артты.

Сондай-ақ менің, орталықтағы және өңірлердегі басшылардың әлеуметтік желілердегі парақшалары арқылы азаматтардың сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша барлық шағымдарына кідіріссіз жауап беріледі. Еліміздің 11 өңірінде азаматтық бастамалардың диалог алаңына айналған «Антикор орталықтары» ашылды. Биыл мұндай орталықтарды барлық өңірде ашу жоспарлануда. Орталықта халыққа ашық, жайлы әрі қолжетімді қызмет көрсетуге барлық мүмкіндік жасалған және кез келген азамат түрлі мәселе бойынша тегін құқықтық көмек пен кеңестер алады.

Біз азаматтармен жедел және үзіліссіз кері байланыс орнатуға мүдделіміз. Сондықтан Агенттікте тәулік бойы сыбайлас жемқорлық туралы хабарламаларды қабылдайтын 1424 Call-орталығы жұмыс істейді. Бұл жұмыс Еуропа елдері мен АҚШ-тың озық тәжірибесіне негізделген. Былтыр сыбайлас жемқорлық фактілері туралы 1 000-ға жуық қоңырау тіркедік. Бүгінгі таңда расталған фактілер бойынша 66 қылмыстық іс қаралуда, 18 іс сотқа жолданды.

Былтырғымен салыстырғанда, қоңыраулар мен тергеліп жатқан істердің екі есеге артуы азаматтардың Агенттік қызметіне сенімінің артқандығын көрсетеді. Өңірлер бөлігінде ең көп өтініштер Түркістан – 148, Алматы облыстарынан – 137 және Алматы қаласынан – 112 түсті, бұл АЕК-те тіркелген осындай өтініштердің жалпы санының жартысына жуығын құрайды. Басқа өтініштер қалған 14 өңірге тиесілі (Шымкент қ. – 84, Нұр-Сұлтан қ. – 76, Жамбыл – 63, Қарағанды, Ақмола, Павлодар, Маңғыстау, Шығыс Қазақстан облыстары – 30-дан 50-ге дейін, Қостанай, Ақтөбе, БҚО, СҚО, Қызылорда, Атырау облыстары – 20-дан аз).

Call-орталығына түскен шағымдар негізінде соттарда қаралған қылмыстық істер бойынша 9 азамат 1,5 млн. теңге (126 250-ден 176 750 теңгеге дейін) мөлшерінде сыйақы алды. Атап айтқанда, Нұр-Сұлтан қаласында және Түркістан облысында – 2, Шымкент қаласында, Алматы, Жамбыл, Батыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында 1 сыйақыдан төленді. Жалпы алғанда, 2019 жылы сыбайлас жемқорлық фактілерін хабарлаған 214 адамға 31 811 080 теңге көлемінде сыйақы берілді.

Біз Call-орталығының жұмысын одан әрі жетілдіру мақсатында оны техникалық және бағдарламалық қайта жабдықтау, оның ішінде мобильді қосымша және орталыққа хабарламаларды әлеуметтік желілер арқылы жолдау, сондай-ақ операторларды бағалау жүйесін енгізу мүмкіндігін пысықтаудамыз. Сондай ақ, орталық қызметкерлерінің біліктілігін арттыруға арналған келісімге қол жеткіздік. Біздің жобалық кеңселер мен арнайы мониторингтік топтардың көмегімен 1424 Саll-орталығы жұмысының адвертайзингі бойынша жұмыс жүргізілуде.

– Мазмұнды сұхбатыңыз үшін рақмет!

Әңгімелескен
Айбын Шағалақ

Кадрдың қадірін білген жөн

Пятница, 24 Январь 2020 03:37

Қазір қоғамда көмекке мұқтаж адамдар көп. Әлеуметтік желілерді парақтай бастасаңыз алдыңыздан ауыр науқасқа шалдыққан бүлдіршіндердің суретін салып, есепшот нөмірін көрсетіп, халықтан жылу сұрап жазылған посттардан көз сүрінеді. Біріне шетелде қымбат ота жасату керек, енді бірінің ата-анасына науқас баланың күнделікті күтіміне қажетті қаржыны табудың өзі қиын. Қала берді баспанаға мұқтаж көп балалы отбасылар, жетім қалған балалар мен мүгедек жандарға көмек сұрайтындар да аз емес. Осының бәрін көрген сайын Аянайдың нәзік жүрегі сыздап қоя береді.

kadrovye-1140x610

– Негізі халқымыз өте мейірбан ғой. Арамызда қайырымдылық жасауға асығып тұратындар көп. Бірақ, бізде сол мұқтаж адамдар мен оларға көмектесуге құмбыл жандардың арасын байланыстыратын жүйе жоқ. Алаяқтар науқас балалардың фотоларын пайдаланып, жұрттан ақша жиып алып, жымқырып кетуі де мүмкін ғой. Адамдар көмектескісі-ақ келіп тұрғанымен, кейде ортадағы делдалдарға сенбей жатады. Қоғамның сеніміне селкеу түссе, шын мұқтаждарға қайырымдылық қаражатын жинау да қиындай бермек. Сондықтан «осының бәрін үйлестіретін жүйе жасасам» деген ой көптен бері маза бермейтін, – дейді кейіпкеріміз.

Аянай Раева Президенттің жастар кадрлық резервіне үміткер болып сынға түскен кезде осы идеясын жоба ретінде ұсыныпты. Ол «Жүректен жүрекке» атты сайттың жобасын жасаған. Сайт іске қосылып жатса, онда республиканың әр өңірі бойынша мұқтаж адамдардың тізбесі жарияланады. Сіз қалаған адамыңыздың есепшотына интернет арқылы қаржы аудара аласыз. Қаласаңыз Сіздің бұл қайырымды ісіңізді бүкіл халық біледі немесе аты-жөніңізді жасырып қалуыңызға да мүмкіндік бар.

Ұлттық экономика министрлігі А.Раеваның бұл идеясына қызығушылық танытып, оны сарапшылардың талдауына алыпты. Ал, кейіпкеріміздің өзі сындардың бәрінен сүрінбей өтіп, Президенттің жастар кадрлық резервіне ілінді. Онымен қоймай, бұған дейін ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Шымкент қаласы бойынша департаментінің бас маманы болып келген Аянай Мұхитқызы жақында осы департамент басшысының орынбасары болып тағайындалды. Яғни, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан жас кадрлардың қызметте жылдам өсуіне мүмкіндік беретін әлеуметтік лифт жұмыс істей бастады деген сөз.

Аянай фото

Айта кетейік, Президенттің жастар кадрлық резервіне республика бойынша 300 азамат ілінсе, бұл қатарда шымкенттік 9 бірдей жас мамандар бар.
Қасым-Жомарт Кемелұлы осындай резерв құру туралы бастаманы өзінің «Игілік баршаға! Сабақтастық. Әділдік. Өрлеу» сайлауалды бағдарламасында айтқаны мәлім. 2019 жылдың қыркүйек айынан бастап 4 ай бойына резервке үміткерлерді іріктеу жүрді.

Іріктеуге 35 жастан аспаған, жоғары білімі және кемінде 5 жыл жұмыс өтілі бар 13 мыңнан астам жас қатысып, теориялық білімін, көшбасшылық қасиеттерін, сыни ойлау деңгейін дәлелдеп, стратегиялық көзқарасын таныстырды. Осындай бірнеше кезеңнен тұратын күрделі сынақтан сүрінбегендердің кандидатурасы соңында Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Кадр саясаты жөніндегі ұлттық комиссияның отырысында қаралады. Сөйтіп, 13 мыңның ішінен 300 адамның бағы жанды.

Бағы жанбады деп қалай айтасыз?! Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің төрағасы Анар Жайылғанованың айтуынша, бұл резервке ілінгендер жақын келешекте министр мен оның орынбасары, облыс және республикалық маңызға ие қалалардың әкімі, орталық мемлекеттік органдардың басшысы, ұлттық компаниялар мен ұлттық басқарушы холдингтердің басқару кеңесінің мүшесі немесе төрағасы болып тағайындалады. Тіпті, оған жетпеген күннің өзінде министрліктер мен орталық мемлекеттік органдардың жауапты хатшысы немесе аппарат басшысы болып қызмет атқармақ. Әрине, оған дейін жас басқарушылар Аянай Раева секілді түрлі сатылардан өтіп, тәжірибе жинақтап, ысыла түседі.

Иә, біздің елде бұған дейін де неше түрлі резервтер жасақталған. Үкімет, жекелеген ведомстволар мен «Nur Otan» партиясының, жергілікті әкімдіктердің кадрлық резервтері құрылған кездері болған. Қайсыбір жылдары айта беретін «А» корпусының да атағы аспандап тұрды. Алайда, бұл резервтерден қоғамның жаппай сүйіспеншілігіне бөленген, елге тұтқа болар ірі тұлғалар шыға қоймады. Басым бөлігі номенклатуралық, орындаушылық деңгейде қалып қойды. Содан болар қазір Президенттің кадрлық резервіне қатысты қоғамдық пікір екіге жарылып тұр.

Сарапшылардың бір бөлігінің айтуынша, Президенттің кадрлық резервіне енген жастар мансаптық тұрғыда өсуге мүмкіндік алады. Бұл мемлекеттік басқару құрылымына қан жүгіртуге, халықпен ашық әрі сенімді диалог орнатуға, күрмеулі мәселелерді дер кезінде шешуге, ең бастысы, басқару құрылымын жасартуға септігін тигізеді деген үміт бар. Халқымыз «Жас келсе, іске» деген нақыл сөзді тегін айтпаған. Резервшілердің әрқайсысы жоғарыда біз сөз еткен «Жүректен жүрекке» дегендей ұтымды идеялар мен табысты жорбаларды ұсынып, оларды жүзеге асыра білсе, халықтың билікке деген көзқарасы да оңалар еді.

Екінші бір топ бұл резервке іріктеудің ашық әрі әділ өткеніне, енді нағыз лайықты кадрлдар жауапты қызметтерге тағайындаларына сенбейді. Бастама жақсы болғанымен тағы да мәселелер тамыр-таныстық, рушылдық немесе командалық негізде шешіліп кете ме деген күдік бар. Олай күдіктенетіндей негіз де жоқ емес. Елдегі мемлекеттік басқару жүйесінде коррупция, протекционизм, инфантилизм мен бюрократизм сияқты дерттердің асқынып тұрғанын несіне жасырамыз?!

Ендеше, бұл бастаманың баяндылығы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеке саяси ерік-жігеріне байланысты болып отыр. Мемлекет басшысы өзі қолға алған жобаны соңына дейін қадағалап, ешқандай күштер мен факторлардың ықпал етуіне жол бермеуі тиіс. Сөйтіп, білімі мен біліктілігі жоғары әрі қолы мен ары таза кадрлар лауазымды қызметке қойылып жатса, еліміз мұның жемісін көретін күн де алыс болмас.

Бұл бастаманың көңілге жылылық ұялататын тағы бір тұсы бар. Іріктеліп алынған 300 кадр бірден жоғары лауазымдарға қойыла салмайды екен. Олардың барлығы Назарбаев университеті мен Президенттің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында қосымша сапалы білім алады. Бүгінде «Болашақ» бағдарламасы түлектерінің кейбірі лауазымды қызметтерге қойылғанымен, олардың сенімді ақтамай, ұятқа қалдырып жатқанын жұрт жақсы біледі. Олардың шетелдерде көрген дайын жобаларын Қазақстанға әкеліп орынды, орынсыз тықпалап жүргені де баршаға аян. Ал, Президенттің кадрлық резервіне енген азаматтар өз елімізде білімін жетілдіре отырып, біздегі жергілікті жағдайдың ерекшеліктерін, халықтың менталитетін бұрынғыдан да тереңірек тани алады.

Үш жүз азаматтың атқа қонғаны жақсы, әрине. Бірақ, сонымен біздің елдегі кадр саясатына қатысты проблемалар шешіле қоя ма? Әрине, жоқ. Несін жасырайық, бүгінде мемлекеттік қызмет деген «ортаңқол кадрлардың» жұмыс істейтін алаңына айналып кеткен. Бірен-сараны болмаса, бұл саладағылардың көбінің білімі де, біліктілігі де, іскерлігі де, сыни және аналитикалық ойлау қабілеті де ортаңқол екені шындық. Басқаша айтсақ, әкімшілік жағалағандардың көбінің IQ коэффициенті өзіміздікі сияқты орталау. Неге? Үздіктер қайда кеткен?

Қазақстанда терең білімі мен іскерлік қабілеті бар жастар көбіне мемлекеттік қызметті емес, бизнес саласын таңдайды. Мұнан бөлек, өкінішке қарай, үздіктердің бір бөлігі шет елдерге кетіп жатыр. ҚР Ұлттық экономика министрлігі статистика комитетінің ақпараты бойынша, 2019 жылы елімізден кеткен 38 мыңға тарта адамның 10 250-інің кемінде магистр академиялық дережесі болған. Олардың қатарында білікті техникалық мамандар, таңдаулы дәрігерлер, заңгерлер, экономистер, сәулетшілер мен құрылысшылар бар. Осылайша, еліміздің ақыл-ойы сыртқа «ағып» кетіп жатыр.
Мұның әртүрлі себебі бар. Біз практикаға жақындау, бір-бірінен маңызды 3 себебіне тоқталайық.

Біріншіден, біздің елде еркін, өркениетті еңбек және кадр нарығы қалыптаспаған. Соның салдарынан барлық дерлік мекемелерде еңбекақыны жұмыстың нәтижесіне қарай әділетті төлеу жүйесі жұмыс істемейді. Күні-түні бір тынбай тер төккен адам мен әйтеуір жұмыс уақытын кеңседе өткізетіндердің жалақысында болмашы ғана айырмашылық бар. Қала берді баршаға бірдей, қауіпсіз әрі жайлы еңбек жағдайы мен баршаға бірдей әлеуметтік пакет те қарастырылмаған.

Екіншіден, біздегі мемлекеттік басқару жүйесінде жаңаша, сыни ойлай алатын, басқаларға ұқсамайтын өзіндік көзқарасы мен ұстанымдары бар, білімді, кәсіби деңгейі биік, бір ауыз сөзбен айтқанда, жоғары кәсіби және адами құндылықтарға адал азаматтардың өсуі қиын. Өйткені, оларды көтермелейтін «карералық лифттердің» басқару пульті көбіне кертартпа басшылардың қолында тұрады. Ал, ол басшыларға кадрдың кәсіби қабілеттері және адами қасиеттеріне қарағанда, жеке берілгендік, ешқашан қарсы шықпайтын, мүлтіксіз орындаушылық маңыздырақ.

Үшіншіден, көптеген басшылар кадр мәдениетінен хабарсыз. Олар білікті кадрларға рухани және материалдық игіліктерді генерациялайтын күш, жеке тұлға деп қарай алмайды. Біліксіз басшылар кадрларының моральдық-психологиялық ахуалына, оның тұлға ретінде дамуына назар аудармай, оны тек еңбек ресурсы ретінде бағалайды. Сөйтіп, кадрдың бойындағы бүкіл қарым-қабілетін, күш-қуаты мен идеяларын бүгін, тап қазір қақтап алуды ғана көздейді.

Міне, осындай көзқарастың салдарынан басшылар қызметтік мораль мен этиканың қасиетті қағидаларын оңды-солды бұзады. Қатардағы қызметкердің өз көзқарасы, ұстанымы мен принцптерін қорғауына мүмкіндік бермей, қит етсе, айғайға басып, өзім білемдікке салынады. Негізі білікті кадрларды мемлекеттік қызметтен, тіпті елден қашырып жатқан теңгенің құнсыздануы емес, осындай адамға деген «құрметтің девальвациясы» екені айқын.

Мұндай басшылар құл ғана қожаны ылғи мойындайтынын түсінбейді немесе түсінгісі келмейді. Әдетте мұндай «құлдыққа» білімі саяз, кәсіби деңгейі төмен әрі принцпсіз адамдар ғана көнеді де нағыз мықты кадрлар мемлекеттік қызмет жүйесінен кетуге мәжбүр болады. Жоғарғы билік кадр мәселесіне әлі де мұқият назар аудармаса, мұндай айғайшыл бастықтардың мемлекетті жарға жықпай тынбасы анық.

Айдар ҚҰЛЖАНОВ

Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев:
«2016 жылы еріктілердің мәртебесін, құқығы мен міндеттерін және мемлекеттік қолдау шараларын бекітетін «Волонтерлік қызмет туралы» заң қабылдадық. 2017 жылы «ЭКСПО» халықаралық мамандандырылған көрмесі жастарды жаппай волонтерлік қозғалысқа тарту ісін бастап берді. Биыл Қазақстандағы волонтерлікті дамытудың жаңа кезеңіне қадам басамыз.»

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өткен жылы Үкіметтің кеңейтілген отырысында 2020 жыл –  «Жастар жылының» жалғасы ретінде «Еріктілер жылы» болатынын, жастарымызды белсенді волонтерлік жұмысқа тарту қажеттігін атап өтті. Жыл ішінде денсаулық сақтау, әлеуметтік қызмет көрсету, мәдениет және басқа да салаларда  жалпыұлттық жобаларды іске асыру жоспарланып отыр. Жалпы «волонтер жылы» адами капиталды дамытуға бағытталады.

Беріке-Бекжанов

Мемлекет басшысы өз сөзінде: «Қайырымдылық пен мейірімділік – қанымызға сіңген қасиет. Қазақта асар жасап, бір-біріне көмектесіп, қолдау көрсету дәстүрі бар. Оның волонтерлікпен үндесетіні сөзсіз» - деп атап өткен болатын. 

Ерікті (волонтер) – латынның «voluntaries» сөзінен шыққан. Өз еркімен, өзінің есебінен қоғамдық жұмыстарға белсене араласушы деген мағынаны білдіреді. Бұл термин әлемде ең алғаш 1600 жылы қолданылды. Соғыс кезінде майданға өз еркімен сұранып барғандарды солай атаған көрінеді. Кейін келе барлық салаға өз бетімен, ешбір қайтарым күтпей жұмыс істеуді қалайтындарға осы теңеу таңылды. Қазіргі қоғамда түрлі діни көзқарастардың белең алуы, кәмелетке толмаған жасөспірімдердің арасында қылмыстың өсуі, маскүнемдік, шылым шегу, нашақорлық, өз-өзіне қол жұмсау, жас отбасылардың ажырасуы жағдайларының көбеюі өзекті мәселе болып тұр. Осы түйткілді мәселелерді шешуде де еріктілердің кіршіксіз таза жүрекпен жасаған ізгілікті қызметтері керек-ақ. 

Еріктілер көне дәстүрімізде «асаршылар», Кеңес одағы кезінде «тимуршылар» деген атпен белгілі болса, бүгінде бұл игі іспен әлем бойынша миллиондаған адам айналысады. Ресми деректерге сүйенсек, Қазақстанда еріктілер қызметі 1991 жылдан бастау алады. Ал Еуропа елдерінде бұрынырақ, яғни ХІХ ғасырдың 20 жылдарынан пайда бола бастаған. 

Еріктілер қызметі бұл – көмекті қажет етушілерге білдірілетін сүйіспеншілік пен нақты жәрдем. Қайырымдылық адамзаттың асыл қасиеттерінің бірі және ізгіліктің анық көрінісі болып есептеледі. Волонтерлік қызмет – өз еркіңмен баратын қайырымды шара. Дегенмен, бұл жүрек қалауының қызметі қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірінде ежелден келе жатқан – жылу жинау немесе асар жасау дәстүрлерінің тарихи жалғасы. Табиғат апатынан немесе өзге де бақытсыздық салдарынан баспанасынан, мал-мүлкінен айырылған отбасыға ауыл болып көмектесуді қазақта «жылу жинау» деп те айтады. Сондықтан, «ерікті» сөзі кейін пайда болған немесе жаңа заманның термині деп қабылдаудың қажеті жоқ. Өйткені бұл сөздің түбірі біздің халықтың дәстүрінде әу бастан қайырымдылықпен қанаттасып жатыр.

волонтер

«Абай жолы» роман-эпопеясында Мұхтар Әуезов ұлы ақын Абай Құнанбаевтың жеке өмірін, күресін ғана суреттеп қоймайды, сонымен бірге ақын өмір сүрген қоғамның қоғамдық-әлеуметтік өмірін, оның ішінде асарлату, жылу жинау дәстүрін де жан-жақты бейнелейді. Жұт деген жоқшылық, қысталаң, апат деген қақ қасына келгенде, Абай ел тірлігінің барлық қайғылы сорын көрді. Өз ойының ауыртпалығы Абайға барлық тірлікті соншалық татымсыз, жалған етіп көрсетті. Әрбір ауылдың үлкендеріне соғып: 

– Тоңғандарың мына тұс-тұсындағы ауылдарға барып, жылынып қайтыңдар. Бір-бір мезгіл ыстық ішіңдер. Осы қорықтарда отырғандардың бәрі ағайын ғой. Мынау апатпен алысып жатқан ағайынға қайырым етіңдер! Ауылда қанша қазан болса, сонша ыстық істеп, күніне бір-бір рет қорек етіңдер. Қумайды. Жасқанбаңдар! – деген сөздерінен данышпан Абайдың апатпен алысып жатқан ағайынды бірлікке, бірлесе қиындықтан шығу жолдарын іздегенінің көрінісі. Сондай-ақ «Абай жолында» қасына Дәркембай келгенде, Абай Қаражанға түйіле қарап: 

– Міне, сенің ауылыңнан ас ішетін кісілерді мына Дәркембай бастап кеп тұрады. Жалғыз өз үйің емес, осы ауылда неше түтін, неше қазан бар, соның бәрін асқызып отыр. Бар ауылың қызмет етсін! – дейді. Абай Қаражанға өз пайдасын ойлау қазақ халқының қанында жоқ қылық екенін түсіндіргісі келеді. Бұл жолдардан ұлы Абайдың халықтың бірігіп, бір-біріне көмек қолын созып, жылу жинауға шақырады. 

Тәуке ханның тұсында қабылданған «Жеті жарғы» заң жинағында жылу жинау дәстүрі туралы «Бұл – Тәңірі ісі» деп айтылған. Заңда: «Әртүрлі табиғи апат (жұт, өрт, т.б.) салдарынан мал мен дүниесінен айырылып, күнкөруі қиындап кеткен адамдар қазақ баласынан жылу жинауға хақылы. Жылуды ел болып та, жеке адам болып та жинайды, қандай да түрі болмасын жылу жинау туралы шешімде ел басшылары мен билердің келісімін алады» - делінген. 

 Халқымыз: «Қайырымдылық жасасаң, қайырын өзің көресің» – дейді. Алла Тағала Қасиетті Құранның «Бақара» сүресінің 272-аятында: Қайыр – садақа ретінде не берсеңдер де өздерің үшін (жақсы болады). Не берсеңдер де, тек Алланың разылығы үшін берулерің керек. Ізгілік жолында не жұмсасаңдар да, соның бәрі өздеріңе толық қайтарылады және сендер әділетсіздіккке ұшырамайсыңдар (яғни, сауаптарыңды толық аласыңдар)» – делінген. Шариғатпен астасып жатқан бұл қайрымды қызметтің ұлт болашағының рухани жаңғыру жолында берері мол. 

Асар – ертеден келе жатқан халқымыздың озық әдет-ғұрпы, бір-біріне ақысыз көмек көрсету, көпшіліктің көмегін пайдалану дәстүрі. «Хошар» немесе «Асар» сөздері тұрғын үй салу сияқты, қиын және көлемді жұмыс болған кездері адамдардың көмекке жабылуын білдіреді. «Асар» – туған-туыстар, достар немесе көршілер қиындықтарға тап болған адамға немесе отбасыға қайтарымсыз көмек көрсету. Қырғыз, қазақ, өзбек, тәжік, түркімен халықтарына ортақ бұл дәстүрдің өте ертеде пайда болғандығы жайында деректер бар. Басына іс түскен адамға ауыл тұрғындары, көрші-қолаңы, туған-туыстары мал, дүние береді немесе қаржылай көмек көрсетеді. Асар – дүние, мүлік жағынан емес, қол еңбегімен көрсетілетін жәрдем.

Егін ору, пішен, үй салу тәрізді науқан кезінде жалғыз шамасы келмей, жұмысы өнбей жатқан адамға ағайын-туыс, дос-жарандар келіп, жұмысты бірігіп бітіріп тастауға тырысады. Сонау атам заманнан жалғасып келе жатқан бұл игі дәстүрдің бүгінгі жаһандану заманында көрініс тауып келе жатқанын біз дәстүр сабақтастығы деп түсінеміз. Өткен жылдың 24 маусымында Түркістан облысы Арыс қаласының жанында орналасқан ҚР ҚК-нің қару-жарақ қоймасының бірінде оқ-дәрілер жарылып, арты өртке ұласқаны мәлім. Жарылыстан кейін Арыс тұрғындарының көрші елдімекендерге уақытша орналасып, жоғалған балалардың табылуына көмектескен еріктілердің қайырлы істерін қоғам жоғары бағалайды. 

Дегенмен бүгінгі күні азаматтарды ерікті болуға ынталандыратын жүйе жоқтың қасы. Сондықтан еріктілердің мәртебесін көтеруді қоғам болып қолға алуымыз керек. Өйткені, еріктілер туралы өте аз ақпараттандырылған, үгіт-насихат жұмыстары жетіспейді. Қайтарымсыз жұмыстың жемісін бағаламау да, оларды қолдаусыз қалдыру да осы насихаттың жоқтығынан туындап тұр. Осыдан келіп волонтерлердің ел дамуындағы рөлі, еріктілікке ынталандыру, волонтерлік мәдениет туралы таным, түсінік қалыптаспаған.

Ерікті болу – жаңа әлемді ашып, білмегенді үйрену. Әлемде өз еркімен, риясыз жақсылық жасау жолында жүрген адамдардың бар екенін дәлелдейді. Ерікті болудың арқасында әрбір азамат еліне көмектесіп қана қоймай, өзіне мүдделес серік табады. 

Ең жақсы адам – қоғамға, елге пайдасы тиген пенде. Ерекше қызмет қоғамның өз ішінде дамып, кейін келе кең өріс тапты, сондықтан оның одан әрі де қанат жаюы сол қоғамның өзіне тікелей байланысты болмақ. Десе де мемлекет тарапынан еңбектің ақшалай ғана емес, моральдық тұрғыдан да бағаланғаны абзал. 

Ерікті болу – күндіз-түні жұмыс істеу деп түсінетіндер бар. Бұл пікір дұрыс емес. Әрбір азамат, әрбір маман иесі өз жүрек қалауымен жақсылық нұрын шашуға ниетті болса, ол ерікті болып табылады. Өз еркімен өтеусіз, қоғамға пайдалы іспен шұғылдануға барша жастарды шақырамын. 

 

Берік БЕКЖАНОВ, 
«Шымкент қаласы 
кәсіподақтар орталығы»
аумақтық 
кәсіподақтар 
бірлестігінің төрағасы

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өткен жылы Үкіметтің кеңейтілген отырысында 2020 жыл –  «Жастар жылының» жалғасы ретінде «Еріктілер жылы» болатынын, жастарымызды белсенді волонтерлік жұмысқа тарту қажеттігін атап өтті. Жыл ішінде денсаулық сақтау, әлеуметтік қызмет көрсету, мәдениет және басқа да салаларда  жалпыұлттық жобаларды іске асыру жоспарланып отыр. Жалпы «волонтер жылы» адами капиталды дамытуға бағытталады.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен, қалалық мәслихат депутаттарының қолдауымен Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалды.

Мұрат Әйтенов

Қала активіне жаңа әкімді таныстырған ҚР Президенті Әкімшілігінің басшысы Е.Қошанов Шымкент қаласын дамыту бойынша Президенттің берген бірқатар міндеттерін атап өтті.

Мұрат Дүйсенбекұлы 1981 жылы туған, 2004 жылы С.М. Штеменко атындағы Краснодар әскери институтын, Қазтұтынуодағы Қарағанды Экономикалық университетін және М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. Мамандығы инженер, заңгер.

Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінде, Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасында және Шымкент қаласы әкімінің бірінші орынбасары қызметтерін атқарған.

Халықпен тығыз байланыста

Среда, 22 Январь 2020 03:57

Шымкент қаласы Абай ауданында сараптама жүргізілген кезде 1 160 үйдің жер телімін өз бетінше иеленіп, заңсыз салынғаны анықталған. Осыған байланысты 2019 жылы ауданда 500-ден астам үйдің  құжаты заңдастырылып, Шымкент қаласы әкімінің қаулысы қабылданды. Соның ішінде 200-ден астамына мемлекеттік акт алынған.

абай

Бұл туралы Жаңаталап елдімекенінде орналасқан №81 орта мектепте халықпен кездесіп, 2019 жылы атқарған жұмысы туралы есеп берген аудан әкімі Ғалымжан Төлепов мәлімдеді. Жиынға Шымкент қаласы әкімінің орынбасары Нұрсадық Ергешбек қатысты.

Аудандағы өзекті мәселелердің бірі – қала шетінде орналасқан елдімекендерді газдандыру. Бүгінде кейбір тұрғындар өз қаржысы есебінен жекеменшік газ құбырын тартып алса, халықтың біраз бөлігі әлі де көмір жағып отыр.

– Абай ауданына қарасты 25 елдімекенде тұрғындардың 82,2 пайызы көгілдір отынды пайдаланады. Биыл Алтынтөбе және Көкбұлақ тұрғын алаптарына газ құбыры тартылады. Аудан әкімдігі тиісті басқармаға Солтүстік саяжай, Ынтымақ-2, Ақтас, Арғымақ шағынаудандары мен Айкөл, Тәуелсіздіктің 20 жылдығы тұрғын алаптарын газдандыру жұмыстарының жобалық-сметалық құжаттарын әзірлеу бойынша ұсыныс жолдаған. Жалпы, қаланы толық газдандыру мақсатында Сайрам ауданы арқылы өтетін магистралды газ құбырынан қалаға қарай ұзындығы 6,5 шақырым құбыр тартылуда. Бұл құбыр сағатына 25 мың текше метр газ өткізе алады және қаланы толығымен көгілдір отынмен қамтуға мүмкіндік береді, – деді Ғалымжан Әнуарбекұлы.

Аудан әкімі өз баяндамасында жолдардың жағдайына да ерекше назар аударды. Абай ауданында жалпы 1 025 көше болса, соның небары 596-сына асфальт төселген. Тағы 326 көше тас төселсе, қалған 103 көше топырақ күйінде жатыр. Әрине, бұл көшелердің тұрғындары қыста батпаққа батып, жазда шаң қауып, қиын тұрмыс кешіп жатқаны белгілі. Осыны ескерген Ғ.Төлепов биылдан қалмай 103 көшеге шағал тас төсеуге уәде берді. Мұнан бөлек 2019 жылы ауданда 21 көшеге асфальт төсеу жұмыстары басталған. Оның 11-і пайдалануға берілсе, қалған 10 көшедегі жұмыс биыл аяқталады. Сондай-ақ, биыл ауданда тағы 48 көшеге асфальт төсеу жоспарланған. Оның тең жартысы қала шетінде орналасқан елдімекендерге тиесілі.

Есепті кездесуде аудан әкімі шалғай елдімекендердің инфрақұрылымын дамыту, ауыз су, электр қуатымен қамту, қоғамдық көліктер, көшелерді жарықтандыру мен көгалдандыру мәселелері бойынша атқарылған жұмыстарды да баяндады.

 DSC5150

Айта кетерлігі, Ғ.Төлепов есепті кездесуден кейін тұрғындарды жеке мәселелері бойынша қабылдады. Жалпы, Абай ауданының әкімі мен оның орынбасарлары күн сайын таңертең 2 сағат уақытын тұрғындарды қабылдауға арнайды екен. Бұл Президент Қ.Тоқаевтың қоғаммен сындарлы диалог орнату бағытындағы саясатын аудан әкімінің ойдағыдай жүзеге асырып жатқанын көрсетеді.

Кездесуде Алтынтөбе, Жаңаталап, Тәуелсіздікке 20 жыл, Жаңақұрылыс секілді бірқатар елдімекендердің тұрғындары қатысып, аудан әкіміне өздерін мазалаған сұрақтарын қойды. Ғалымжан Әнуарбекұлы тұрғындардың сұрақтарына толыққанды жауап беріп, биыл атқарылатын жұмыстарды да айтып өтті.

А.ҚҰЛЖАНОВ

Абай мен Алаш

Среда, 22 Январь 2020 03:47

Жақында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және XXI ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласы жарық көргенінен жұртшылық жаппай хабардар деп ойлаймын.
Президент мақаласында Абай әлемін бүгінгі күнмен, мемлекет құрылысымен, ел дамуымен байланыстыра отырып кеңінен талдау жасады. Бұл баршамызға Абай мұрасына жаңаша қарау керектігін аңғартты. Қасым-Жомарт Кемелұлы алғаш айналымға түсіп отырған «парасатты патриотизм» ұғымының басты шартын да осы мақаласында көрсетті. Оны «Біз енді ұлтты Абайша сүюді үйренуіміз керек. Ұлы ақын ұлтын қатты сынаса да, тек бір ғана ойды – қазағын, халқын төрге жетелеуді мақсат тұтты» деген тұжырымнан анық байқаймыз.

59270695883e5e47fa1592c186fe3887 XL

Абай мұралары екі ғасырға таяу уақытта көп зерттелді. Абайтанудың бастауы ХХ ғасыр басындағы қазақ тарихының оқшау құбылысы Алаш қозғалысы тұсынан басталады. Дегенмен, Абай мұраларына саяси философия тұрғысынан қарау – оның жаңаша қырларын аша түспек. Президенттің «Ол әділетті қоғам құру идеясын көтерген. Демек, Абайдың көзқарастары ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамы, оның береке-бірлігі үшін аса құнды. Хакім Абай ұстанымдары өркениетті мемлекет қағидаларына үндеседі» дейтіні сондықтан. Осы арада Президенттің сайлауалды бағдарламасының негізгі тұғыры да «Әділдік» екенін еске салу артық болмас еді.

Абай Құнанбайұлы қазақтың ой ағынының тарихи бұрылысын жасады. Ол қазақ әдебиетін ғана емес, өзінен кейінгі тұтастай ойлау жүйесін жаңа арнаға бұрған данышпан. Ендеше, Абайдың ізін баса алаштың тууы заңдылық еді. Олар Абай аңсаған «әділетті қоғам» ғана емес, Абай жүйелеген күллі адамдық, кісілік құндылықтарды тұтас елдік мінезге айналдыруды мұрат тұтты. Әлихан Бөкейханның, Ахмет Байтұрсынұлының, Міржақып Дулатұлының Абай туралы толғамдарынан осы аңсар көрінеді.

Абай айналасына үлгі шашып, сәуле түсіріп отырған. Заманында Абайдың айналасында жүріп, өнегесін көрген белгілі ақындар көп. Бұл турасында Қайым Мұхаммедханов ақсақал арнайы зерттеу де жасаған. «Абайдан соңғы ақындар» кемеңгердің ыңғайымен бағдар алып, бағыт тауып отырғаны белгілі. Сондай ақынның бірі – Көкбай. Ол хәкім туралы естелігінде өзіне Абайдың арнайы тапсырма беріп, Кенесары-Наурызбай тарихынан дастан жазуды жүктегенін айтады. Тіпті Көкбай өзінің Наурызбайдың Ағыбайдан сыйға алған атақты «Ағауыз» аты туралы шумақтарын Абай жақтырмай, «Мынауың Наурызбай мінетін ат емес» деп сынап, ертесі «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» атты өлеңін жазып, оны да ұнатпай, «Бұл да мес болып кетті» деп өкінгенін де жазады.

Бұл жерде мәселе ат туралы емес, бүгінде жұрт тамсанып, ат сынының үлгісіне айналдырған «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» Наурызбай мінген «Ағауыздың» шеніне келмесе, Наурызбай мінген ат қандай болғаны? Ал ол атты мінген Наурызбай ше? Оның ағасы хан Кене мінген «Көкбурыл» қандай? Меніңше, Абай сөзінде, сол ерлерге деген шексіз құрмет пен сүйініш жатса керек. Ол рухты баһадүрлерге деген құрметін осылай аңғартқандай әсер қалдырады. «Жапырағы қураған ескі үмітпен» елдің еңсесін көтеретін намысты аңсайтын көңілінің зарығын солай білдірсе керек.

6

Абай Құнанбайұлы да өз заманының перзенті. Тұтастай алғанда Азиялық, берісін айтсақ, түркі-қазақтық ойлау жүйесі жеке тұлғалардың жетекшілігіне көбірек сенеді. Біздің фольклорымыздың қаһармандары да осыны аңғартады. Аңдап қарасақ, жырларымыздың бәрінде жалғыз атты ерлер елді теңдікке жеткізіп жатады. Эпостың ортасында туған, батырлар жырының сарынымен өскен Абайдың да осындай рухпен тәрбиеленгені даусыз. Абылай хан дәуірінің асқақ дауысы әлі құлағынан кете қоймаған заман үшін Кенесарының қайғылы уақиғасы сондай тосын әрі жан тебірентерлік еді.

Отарлықтың да қос өкпеден қысқан шеңгелі енді батып келе жатқан уақыттың тумасы осы үш үлкен ағынның құйғанында, дәуір сапарының бұрылысында, тарихи кезеңнің өларасында есейді.
Тақсыз хан, тақталы би Құнанбайдың ауылы қандай данышпан ойлар мен даңсалы аңсарлардың тоғысатын жері болғаны онсыз да түсінікті болса керек. Бірақ Абай толыса келе:
«Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік,
Ер табылса жарайды қылса сұхбат...» – дейді. Абайдың ері кім? Жақсысы қандай? Осы сұрақтардың жауабы бізге Абай тұлғасын ғана емес, кешегі заман суретін, бүгінгі күннің келбетін, болашақтың сұлбасын көруге септесерлік анық бағдар болар еді.

«Туғызған ата-ана жоқ,
Туғызарлық бала жоқ.
Туысқан, туған, құрбылас,
Қызығымен және жоқ...», – деп және налиды. Тағы да сұрақ. Абай аңсаған «Туғызарлық бала» кім? Ол қандай азамат болмақ?

Хакімнің сөздерін сараласақ, бұл сұрақтардың жауабы алдымыздан шығады. Абайдың шығармаларын зерделеп оқысақ «Әділдік, арлылық, махаббат» ұғымы сайрап тұр.
«Мазлұмға жаның ашып, ішің күйсін,
Харакет қыл, пайдасы көпке тисін.
Ежелден көптің қамын тәңірі ойлаған,
Мен сүйгенді сүйді деп иең сүйсін».

«Пайдасы көпке тиетін» харекет ғылым мен білім. Абайдың тұтас мұрасында теңдікке жетудің, елді қатарға қосудың жалғыз жолы – білімді ерлер екені өзекке айналған. Президент мақаласында да «Абай қазақтың дамылсыз оқып, үйренгенін жан-тәнімен қалады. «Ғылым таппай мақтанба» деп, білімді игермейінше, биіктің бағына қоймайтынын айтты. Ол «біз ғылымды сатып мал іздемек емеспіз», – деп тұжырымдап, керісінше, ел дәулетті болу үшін ғылымды игеру керектігіне назар аударады», – деген пайым бар.

Абай осы жолда өзі де, Құнанбай әулеті ұрпақтарын да жетелейді. Інісі Халиолланы өз қаражатымен оқытты. Тіпті қыздарына дейін Семейге әкеліп заманның оқуына кіргізді. Десе де, ең үміт күткен баласы Әбіш еді. Бірақ ғұмыры қысқа болғаны баршаңызға белгілі. Бұл қаза Абайға өте ауыр соқты. «Кешегі өткен ер Әбіш» деп күңіренді. Осы күңіреніс тұсында біз жоғарыда айтқан «Абайдың ЕРІ кім?» деген сұраққа жауап шығады.

Абайдың ері – заманының ғылымы мен білімін игеріп, білімнің шыңына шыққан Әбіш сияқты азаматтар. Әбіш сияқты азаматта Кенесарының рухын, Абайдың білімін тұтастай тұла бойына жинақтаған жаңа заманның өр ұландары болатын. Ендігі заман білектің емес, білімнің заманы екенін қапысыз ұққан, қайраусыз жанылған тұтас буын келе жатыр еді.
Сол үлкен қазаның үстінде хакім:

«Жаңа жылдың басшысы ол,
Мен ескінің арты едім.
Қайғы деген ащы сол,
Сүйекке тиді қарт едім», – деп толғанады. Иә, Жаңа жылдың басшысы Әбіштер еді. Бірақ жалғыз Әбіш қана ма? Данышпан Абайдың өзі айтқан «Кім жаман болса замандасы кінәлі». Енді мұның келесі жағы бар. Егер жақсы болса...
Әбіштің замандастары

Әлихандар мен Ахметтер еді. Қара ормандай қаулап келе жатқан Алаш қозғалысының боздақтары болатын. Олар қазақтың «Қайта өрлеу» дәуірін туғызуға келе жатқан тұтас буын. «Жаңа жылдың жаршысы» болған олар қазақтың алғашқы газетін шығарып, тұтас терминологиясын қалыптастырды. Қазақ ғылымы тұтастай сол Алаш қозғалысы тұсында қалыпқа түсті. Қазақтың әдебиет теориясы, лингвистикасы, тұтастай жаратылыстық ғылымы, шығыстану, тұтас академиялық ғылымының саласында Алаш арыстары тұр. Қазақтың алғашқы партиясын құрып, Еуропалық үлгідегі жаңа мемлекеттің іргесін қалаған да солар.

Данышпан Абай осыны сезген. Хакім оны ғана емес, олардың қайғылы тағдырын да сезген сияқты. «Көк тұман келеді айдап көп суретті», – дейді. Әулиелік дерсіз...
Алаш азаматтары да енді тек ғылым мен білім ғана жеңетін заман келгенін қапысыз ұқты. Ғылымға шөліркей ұмтылды. Біздің де заманымыз солай. Ғылым мен білімнің заманы. Ал ғылым мен білім маңдай терлемей келмек емес. ХХІ ғасырдағы Қазақстанға хакім Абай ХІХ ғасырдан осындай өсиет айтады. Ол өсиет ескірмейді. Алаш азаматтары сияқты өсиетке адал болу біздің де міндетіміз.

Президент «Әлемдік мәдениетте Абайды қаншалықты жоғары деңгейде таныта алсақ, ұлтымыздың да мерейін соншалықты асқақтата түсеміз», – деді мақаласында. Бұл да біздің мемлекеттік саясатымыздың басым бағыты екені даусыз. Ендігі міндет – Алашты әлемге Абай арқылы таныту, жаңа ғасырдағы Қазақстанның, жас ұрпақтың кескін-келбетін, бағыт-бағдарын Абай мұрасы мен өнегесінің негізінде қалыптастыру. Бұл жолда тұтас қоғам бірігіп, бір үйдің баласындай, бір қолдың саласындай жұмылып жұмыс істеуі керек деген ойдамыз. Өйткені біз осы арқылы өз болашағымыздың, ел келешегінің керегесін кеңейтіп, шаңырағын тіктей түсеміз.

Берік УӘЛИ,
Қазақстан Республикасы
Президентінің Баспасөз
хатшысы

Қарызсыз өмірге қамданыңыз

Среда, 22 Январь 2020 03:42

Жаңа жылдан бастап елімізде аз қамтамасыз етілген, жан басына шаққандағы табысы күнкөріс минимумына жетпейтін отбасыларға тұтынушылық мақсаттағы несиелер берілмейді. 2020 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейі адам басына 31 183 теңге болып белгіленді. Айталық ерлі-зайыптылардың 4 перзенті бар делік. Яғни, отбасында 6 адам өмір сүреді. Күнкөріс минимумын осы 6 адамға көбейтсеңіз 187 098 теңге шығады. Егер отбасының жалпы табысы осы соммаға жетпесе, ол отбасыға екінші деңгейлі банктер мен шағын несие ұйымдары тұтынушылық мақсатта бір тиын да несие бермейді. Қолданысқа енген заңның талабы солай. Ендеше, табысыңыз аз болса, көрпеңізге қарап көсілуді үйреніп, қарыз алмай өмір сүруге қамдана беріңіз.

79e08f32fa8a036f84441baab7b7a7ff XL

Жаңа заңға Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылдың 3 шілдесінде қол қойған. Содан кейін қиын жағдайға тап болған азаматтарға кредиттік амнистия жарияланғаны белгілі. Енді Мемлекет басшысы азаматтардың қайтадан шамадан тыс кредиттелуіне жол бермеу мақсатында «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қаржы нарығын реттеу мен дамыту, микроқаржылық қызмет және салық салу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға қол қойған.

Ұлттық банк мамандарының түсіндіруі бойынша, жаңа заң қарыз алушылардың борыштық жүктемесін есептеу тәсілдері жоғарыдағыдай жетілдіруді және банктердің меншікті капиталының жеткіліктігіне қойылатын талаптарды күшейтуді көздейді. Бұл банктердің кепілсіз қарыздарды беталды үлестіруінің алдын алуы тиіс. Әсіресе, табысы төмен азаматтардың қарызға батуының алдын алу маңызды.

Жалпы, қазақтың «жүзі қара» деген сөзінің зілі батпандай. Есті адамдар бұл сөзді байқап қолданады, адамшылықтан шығып кеткен біреуге болмаса, кісіге қарата айта бермейді. Сөйте тұрып қарызға қатысты «Сұрағанның бір жүзі қара, бермегеннің екі жүзі қара» деп шімірікпей айтып салады. Бұл мақал негізінде мүмкіндігі бола тұрып мұқтаждарға көмектеспейтіндерге қарата айтылғанымен, жалпы қарыз атаулының қайырсыз екенін де меңзейді.

Біз бүгінде ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибеге сүйеніп айтқан осындай дана сөздеріне пысқырып та қарамайтын болғанбыз. Қарызға батып, «жүзі қара» болуға әбден етіміз өліп кеткен. Келіңізші, барша қазақстандықтардың несиелік борышы туралы деректер топтастырылатын Бірінші кредиттік бюроның ресми сайтындағы деректерге бірге көз жүгіртейік. Онда 2019 жылдың 1 қарашасындағы жағдай бойынша отандастарымыздың несиелік жүктемесі 6 триллион 200 миллиард теңгені құрайтыны көрсетілген.

Бұл халықтың екінші деңгейлі банктер мен шағын несие ұйымдарынан алған қарызының мөлшері. Бұған азаматтардың ломбардтар мен бір-бірінен алған қарыздары қосылмаған. Әрі бұл соммаға 1 қарашаға дейінгі пайыздық үстемақы ғана кіреді. Осыншама үлкен сомманың үстіне ай сайын жүретін пайыздық үстемақысы да аз болмайтыны түсінікті. Енді қарызға қаншалықты батып қалғанымызды өзіңіз бағамдай беріңіз.

Өкініштісі сол, әлгі 6,2 триллион теңгенің 59 пайыздайын тұтынушылық мақсатта алынған несиелер құрайды. Барлық қарыздың 15 пайыздайы ипотекалық несиелер, 11 пайызы кепілді несиелер, тағы 9 пайыздайы автонесиелер екен. Тек 6 пайызы бизнес мақсаттарға берілген кредиттер болып отыр.

– Бұл жағдайға қарап негізінен екі түрлі қортынды шығаруға болады. Біріншіден, бұл азаматтардың қаржылық сауаттылығының төмен екенін көрсетеді. Өйткені, тұтынушылық несие алу экономикалық тұрғыда өте тиімсіз. Қарапайым сөзбен айтсақ, банктер кепілдікке ештеңе алмағандықтан Сіздің қарызды қайтармай қоюыңызға байланысты үлкен тәуекелге барады. Тәуекел жоғары болған сайын пайыздық үстемақы да көбейе береді. Сонда тұтынушылық несие алған адам табысының едәуір бөлігін банктердің пайызын өтеуге құяды деген сөз, – дейді танымал экономикалық сарапшы Рахым Ошақбаев.

Сарапшының пікірінше, бұл екінші жағынан Қазақстан экономикасының әлі де әлсіз екенін көрсетеді. Лайықты жалақысы бар жұмыс орындары тапшы болған соң адамдар тиімсіз шарттармен болса да тұтынушылық несие алуға мәжбүр. Әр адамның табысы мол, жинақтаған қаржылық қоры бар болса, халықтың кредиттелуіне байланысты проблема мұншалықты ушығып кетпес еді.

Маманның сөзінен түсінгеніміз, Президент қолға алған реформалар халықты қарызға батудан сақтайтыны рас. Табысы аз азаматтарға несие берілмесе, олар уақыт өте келе өзінің қаржылық мүмкіндіктерін объективті түрде бағалауды, басы артық шығындарға бармауды үйренеді. Яғни, ендігі жерде бала-шағасы аш отырса да несиеге айфон алатындар мен кредитке той істейтіндердің қатары азаяды деген үміт бар. Алайда, екінші жағынан мәселені түпкілікті шешу үшін бұл өзгеріс жеткіліксіз. Елде өндірісті дамытып, лайықты жалақысы бар жұмыс орындарын көбейтпейінше, халықтың ішегі бәрібір ағармайды.

– Біз жас отбасымыз. Ипотекаға пәтер алғанбыз. Күйеуім бір өзі жұмыс істейді. Мен бала күтімімен үйде отырмын. Күйеуімнің жалақысының тең жартысы ипотеканы төлеуге кетеді. Қалған ақшаны үнемдеп күнелтіп жатырмыз. Үйге тұрмыстық техниканы несиеге біртіндеп алып жүр едік. Енді жаңа жылдан бастап заң өзгеріп, біз сияқты отбасыларға кредит берілмейтін болыпты. Бізде ақша жинап, бұйым алатын мүмкіндік мүлде жоқ. Несие берілмесе, тоңазытқыш түгілі үтік те ала алмайтын шығармыз, – дейді шымкенттік Мәдина Түгелова.

Иә, Мәдинаның айтқаны өмірдің ащы шындығы. Қазір көптеген жас отбасылар осылай мүкі-тақы өмір сүріп жатыр. Сондықтан кредитке байланысты өзгерістерді қоғамда әркім әртүрлі қабылдауда. Бір жағынан халықты үстемақысы көп қарызға батыра беруге де болмайтыны рас. Екінші жағынан несие берілмесе, талай адам күнделікті өміріне қажет заттарын да сатып ала алмайды. «Былай тарсаң арба сынады, былай тарсаң өгіз өледінің» кері келіп тұр. Не де болса, Тоқаев қолға алған реформалар халықтың мойнындағы несиелік жүктемені азайтуға сеп болса игі. Нәтижені уақыт көрсетеді.

Айдар ҚҰЛЖАНОВ

Страница 1 из 356